Til basqarmasynyń orny oısyrap tur
Soltústik Qazaqstan oblysynda qazaqtardyń úlesi 40 paıyzǵa da jetpeıdi. Osynyń saldarynan óńirde tilge, onomastıkaǵa qatysty máselelerdiń sheshilý barysy sylbyr. Al osy baǵyttaǵy jumysty úılestirýge tıis Tilderdi damytý basqarmasy jabylyp, onyń fýnksııalary oblystyń Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń tilderdi damytý jáne taldaý bólimine tapsyrylǵan. Alaıda onyń jumysy kóńil kónshitpeıdi.
Osyǵan oraı qoǵam belsendileri óńir basshylyǵyna birneshe ret til basqarmasyn qaıta ashý týraly usynys jasaǵanymen, odan esh nátıje shyqqan joq. О́kinishke qaraı, burynǵy oblys ákimi Aıdarbek Saparovtyń osy jónindegi ýádesi ol qyzmetin aýystyrǵan soń oryndalmaı qaldy.
Áıteýir, bir kóńil jubatarlyǵy, keıingi kezde Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy qoǵamdyq birlestiginiń oblystyq fılıaly memlekettik tilimizdiń órisin keńeıtý, eldi mekender men kóshelerdiń ataýlaryn qazaqylandyrý isine belsene kiristi. Qoǵamdyq uıym ókilderi sońǵy eki jylda jergilikti jurtshylyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizý maqsatymen elý shaqty eldi mekende turǵyndarmen kezdesý ótkizdi. Buǵan qosa «Til kerýeni» jobasy aıasynda 13 aýdanda jáne Petropavl qalasynda kezdesýler uıymdastyrǵan.
– Taıynsha aýdanyndaǵy Kellerovka aýylyna – Mezgil, Chkalovqa – Qaratomar, Ilıchevkaǵa – Besqaraǵaı, Qyzyljar aýdanyndaǵy Chapaevoǵa – Aqbas, Esil aýdanyndaǵy Sovetskoe aýylyna Tereńkól degen ataýlardy berýdi usyndyq. Olar oıdan shyǵarylǵan ataýlar emes, sol eldi mekenderdiń baıyrǵy ataýlaryn jergilikti turǵyndardyń óz aýyzdarynan estigenbiz. Tarıhı dálelder de bar. 1914 jylǵy Reseı ımperııasynyń kartasynda dál solaı kórsetilgen. Oryndy usynystarymyzdy aýyldardyń jurtshylyǵy qoldap otyr. Tek naqty sheshim qabyldaýǵa kelgende jergilikti bılikte minez jetispeı tur, – deıdi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Janat Muhamedjanov.
Atap kórsetilgenindeı, usynys óte oryndy berilip otyr. Endigi másele sheshim shyǵaratyn oryndardyń quzyrynda. Al bul iske tikeleı qozǵaý sala alatyn Til basqarmasy edi...
Araılym BEISENBAEVA,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy
Burynǵydan bir belgi
«О́liniń qabirin bil, jaqsynyń qadirin bil» dep halqymyz tekten-tek aıtpaǵan. Maqanshy – Dostyq beketi kúre jolynyń boıynda Qabanbaıdyń týǵan aǵasy Esenbaı batyrdyń, keshegi «aq» pen «qyzyl» qyrǵynynda halqyna pana bolyp basqynshylarmen arystandaı arpalysqan, aqyrynda sol jolda mert bolǵan Qalen batyrdyń, Alashorda áskerine 100 minis at bergen Maıshy baı Joldasbaıulynyń beıiti jatyr.
Serikhan Maıshytegi óziniń jaqyn týysy Muqan aqsaqalmen, jeke kásipker inisi Maqsat Ýálıhanulymen aqyldasa otyryp, eli úshin qurban bolǵan osy úsh tulǵanyń kesenesin temir sharbaqpen qorshap, qulpytastar qoıyp, kúre joldyń boıyna belgi ornatýdy, kúre jol men eki ortany jalǵaıtyn bir shaqyrymdyq jol salýdy uıǵardy. Dittegen sharýa bitken byltyr qarasha aıynda Serikhan Maıshytegi babalaryna arnap názir berip, Quran baǵyshtatty. Osy saýapty iske atsalysqan barshany babalar rýhy qoldasyn degen izgi tilegin jetkizdi.
Sonymen, aýyldan 40 shaqyrym, kúre joldan bir shaqyrym jerdegi kesenege qatysty barlyq oıǵa alǵan jumys tolyǵymen oryndaldy. Uzyndyǵy – 78 metr, bıiktigi 2,10 metr bolatyn temir sharbaq beton irgetasqa qondyrylyp, úsh qulpytas, úsh aı belgisi ornatyldy. Maqanshy kúre jolynyń boıyna bıiktigi – 2,5 metr, kóldeneńi 2,2 metr belgi qoıyldy.
«О́liniń qabirin bil, jaqsynyń qadirin bil» degendegi aıtpaǵym, áıgili adamdardyń jany shyraq ekenine jas urpaqtyń nazaryn aýdarý edi. Qazaqtyń keń dalasynda erkin ósken, sol eldiń ýyzyna jaryǵan, qaıyrymdy isimen jurtyna ónege bolǵan Serikhan Qalelhanulynyń, Muqan aqsaqal men Maqsat Ýálıhanulynyń babalaryna qoıǵan mármár qulpytastary men panoramasy adamgershilik pen ımandylyq ustanymynyń ustyny dep bilgen jón. «Qudaıǵa – qul, adamǵa – ul bolý» degenimiz osy shyǵar.
Muhametkárim OMARǴALITEGI
ALMATY
Kórkem eńbek pániniń mańyzy
Adamnyń ómiri eńbekpen tyǵyz baılanysty. Eńbek adamzat qoǵamynyń damýy men qalyptasýynda mańyzdy ról atqarady. О́ıtkeni adam men eńbek – ajyramas uǵym. Adamdardyń eńbeginiń arqasynda qazirgi órkenıet qalyptasty. Máselen, ejelgi adamdardyń janýarlar sııaqty ómir súrgeni belgili. Bizdiń osyndaı dárejege jetýimiz tek erekshe qasıetimizdiń arqasynda ǵana múmkin boldy, ol – oılaý, eńbek ete bilý, jarata bilý. Demek adamzat qoǵamynyń ilgerileýi eńbeksiz múldem múmkin emes dep oı túıemiz. Budan shyǵatyn qorytyndy: adamdy adam etetin – eńbek.
Adamnyń qoǵamdaǵy orny da eńbegimen anyqtalady. Qazaq eli de eńbekti erekshe baǵalap, qurmettegen. Halqymyz «Eńbek ozdyrady, jalqaýlyq tozdyrady», «Eńbek túbi – bereke» degen sııaqty maqal-mátelderdi, qanatty sózderdi tekten-tek aıtpaǵan. Osy oraıda kórkem eńbek páni balalardy eńbeksúıgishtikke baýlıdy, shyǵarmashylyq qabiletin ashýǵa kómektesedi. Sheberlik deńgeıiniń ósýine, ár jumysty sońyna deıin jetkizýge oń yqpal etip, shydamdylyq, tózimdilik sııaqty qasıetterin qalyptastyrady.
Kórkem eńbek páninde bala halqymyzdyń óner men kórkem eńbekte kórsetilgen adamnyń oılaryn, sezimderin, qundylyqtaryn, ómirge degen kózqarasyn túsinip, sińire alady. Ultymyzdyń rýhanı mádenıetiniń urpaqtan-urpaqqa beriletin negizgi qundylyqtary – adaldyq, meıirimdilik, shynshyldyq, ujymshyldyq, azamattyq jaýapkershilik pen erkindik sekildi qasıetteri bar adamdardy tárbıeleýge septigin tıgizedi. Al balalar sabaqta túrli tapsyrmalar oryndaý barysynda salystyrý, taldaý, qorytyndy jasaý, óz pikirlerin dáleldeý daǵdylaryn qalyptastyrady.
Balalardyń barlyǵynyń oqý deńgeıi, ıaǵnı sabaqty meńgerý múmkindigi, qabilet-qarymy birdeı bolmaıtyny belgili jaıt. Bul jerde aıtaıyn degenim, kórkem eńbek páni úlgerimi tómen balalarǵa da bolashaqta óz jolyn tabýǵa, baǵyt-baǵdar berýge septesedi. О́ıtkeni bul pánde balalar synyptastarynan erekshelenip turýǵa, ónertapqyshtyqqa talpynady.
Qoryta aıtqanda, kórkem eńbek páni sabaǵynyń basty ustanymy – eńbek. Balalarymyzdy jastaıynan eńbekke baýlýymyz kerek. Kórkem eńbek páni – izdenister men jańashyldyqtyń, shyǵarmashylyq shabyttyń qaınar kózi.
Azamat KО́LBAEV,
kórkem eńbek pániniń muǵalimi
Abaı oblysy
