Quzyrly oryndar tarapynan aqqýlar óliminiń basty sebebi «qus tumaýy bolýy múmkin» delingenmen, turǵyndar bul ýájben kelisken joq. Olar Qarakólge qubyr arqyly quıylatyn tóńirektegi demalys oryndarynyń qaldyq sýlarynyń kesiri degen boljamdaryn kóldeneń tartyp otyr.
Aqqý qyrǵynynyń sebebin anyqtaý maqsatynda Mańǵystaýǵa ornıtolog mamandar arnaıy keldi. Almaty qalasynan kelgen mamandar men jergilikti ekobelsendilerdi aımaq basshysy N.Noǵaev qabyldady.
– Qarakóldegi aqqýlar óliminiń naqty sebebin izdeýge belsendi qatysqany úshin sarapshylar Vıktorııa Koshvar men Fedor Karpovqa, máseleni sheshýge qatysqan ekobelsendilerge alǵys bildiremin. Bul másele kópshiliktiń alańdaýshylyǵyn týdyryp otyr. Aldaǵy aılarda osy biregeı sý aıdynynyń bıoalýantúrliligin zertteý úshin ǵalymdar toby keledi, degen oblys ákimi sarapshylardyń pikirin tyńdaý qajettigin aıtyp, emosıonaldy reaksııalardan aýlaq bolýǵa shaqyrdy.
Kóshpeli konferensııada mamandar Qarakól kólindegi jaǵdaıǵa keńinen toqtaldy. Olardyń aıtýynsha, aqqýlar óliminiń sebebi – qus tumaýy. Ásirese jas aqqýlar, ıaǵnı balapandar qysqa qońsyz kelip, maı jınap úlgere almaǵandyqtan, salqyn men tumaýǵa tótep bere almaı ólip jatyr eken.
– Qus tumaýy – búkil álemde keń taralǵan qubylys. Kaspııde de bul aýrý jaǵdaıy jıi tirkeledi. Mysaly, eki jyl buryn aqqýdyń qara bas kúlki men chegrava tuqymdary jappaı qyryldy. Sol kezde aqqýlardyń ólimine munaı qaldyqtaryn tógý sebep boldy dep eseptelgenmen, úkimettik komıssııa olardyń qus tumaýynan qyrylǵanyn anyqtady. 2015 jyly qus tumaýy buıra birqazanda ǵana tabyldy, alaıda bir jerde meken etetin, bir túr tarmaǵyna jatatyn qyzǵylt birqazanǵa áser etpedi. Eki jyl qarabas ógizshaǵala men úlken qarqyldaq shaǵalalardyń ólimi tirkeldi, al shaǵalanyń basqa túrleri aman qalǵan edi. Bul jaǵdaı tek bizdiń aýmaqta ǵana bolǵan joq: Kaspııdiń Reseı jaǵyndaǵy bóliginde, Jerorta teńizinde jáne tipti Mıchıgan kólinde qustardyń edáýir bóligi óldi. Bıyl sybyrlaq aqqýlardyń ólimi baıqalady jáne aqqýdyń ózge túrleri din aman. Bizdiń esepteýimizshe, ár jyl saıyn qysta Mańǵystaýda shamamen 50 myń sybyrlaq aqqý qystaıdy. Bıyl qus tumaýynan aqqýlardyń jappaı qyrylýy alǵash ret oryn alyp otyr, bul – erekshe jaǵdaı emes, tabıǵı úderis. Baıqaýymyzsha, qysqy sýyqqa shydamaǵan jas qustar ólgen. Aqqýlardy qutqarý – qar kóshkinin qolmen ustap, toqtatqyńyz keletini sııaqty múmkin emes dúnıe. Sol sebepti úırek pen qaz sııaqty úı qustaryna qus tumaýyn juqtyrýdyń aldyn alý mańyzdy. Vırýs belsendiligin óli qustardyń denesinde, salqyn aýa raıynda uzaq ýaqyt saqtaıdy, tipti -27 S gradýsta da vırýs belsendi bolady. Alaıda Mańǵystaýdyń aýa raıynda vırýs bir saǵattan az ómir súredi, – dedi bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ornıtolog jáne táýelsiz sarapshy, Qazaqstan qustardy qorǵaý odaǵynyń jáne Menzbırlik ornıtologııalyq qoǵamynyń múshesi Vıktorııa Kovshar.
Sarapshy demalys oryndarynyń aǵyndy sýlarynyń áserin joqqa shyǵardy.
– Kólge tógiletin sarqyndy sýlar kóldiń bıohımııalyq quramyna qatty ózgeris ákelmeıtindikten aqqýlardyń ólimine áser etpeıdi. Kólge túsetin organıkalyq zattar zııan tıgizbeıdi, kerisinshe kómektesedi, eger ol zııan keltirse, aqqýlar ǵana emes, basqa da qustar qyrylatyn edi. Almaty mańyndaǵy Sorbulaq, Atyraýdaǵy «Týhlaıa balka» jáne Batys tundyrǵysh sııaqty elimizdiń kóptegen qalasynda sarqyndy sýlardy tazartý nysandary bar. Bul oryndardaǵy kóptegen organıkalyq zat qustardyń alýan túrliligine yqpal etedi. Mysaly, Atyraýdaǵy «Týhlaıa balka» aımaǵynda alakóz súńgýir úırek pen aqbas úırek sııaqty Qyzyl kitapqa engen qus túrleri uıa salady, – dedi ol.
Qarakól kóli 40 jyldan beri qustar tabıǵatyn zertteýmen aınalysyp júrgen V.Kovshar men F.Karpovtyń nazaryna ilingeli 16 jyl bolǵan. Olar bıyl sanaqqa sáıkes kól aýmaǵynan shamamen 18,5 myń aqqýdy tirkeı alǵan.
– Oryn alyp otyrǵan jaǵdaı sybyrlaq aqqý úshin erekshe kúzetý mártebesin qajet etpeıdi, sondyqtan Qyzyl kitapqa engizý qajettiligi joq, – dedi V.Kovshar.
Kezdesýde jergilikti ekobelsendi Á.Qozybaqov aqqýlardy qoldan tamaqtandyrýdyń durys emesin aıtyp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy T.Nurtazın oblystyń veterınarııalyq qyzmetteri kún saıyn jeke qosalqy sharýashylyqtardaǵy úı qustary arasyndaǵy epızootııalyq jaǵdaıǵa monıtorıng júrgizip otyrǵanyna toqtaldy. Aıtýynsha, oblysta úı qustarynyń arasynda qus tumaýy tirkelmegen. Mamandar Qarakólge baryp qustardy úrkitip, olarǵa qosymsha salmaq salýdyń qajettigi joqtyǵyn, adamdardyń áreketi kóldegi ózge qustardyń tirshiligine zııan tıgizýi múmkin ekenin eskertti. Jumys komıssııasy Qarakól kóliniń aýmaǵyn tabıǵatty qorǵaý polısııasy qyzmetkerlerimen patrýldeý týraly sheshim qabyldaǵan.
Ornıtolog mamandar aqqýlardyń jappaı qyrylýyn qus tumaýymen baılanystyrdy, biraq bul turǵyndardyń kókeıindegi aǵyndy qaldyq sýlarǵa qatysty kóp kúmándi seıiltken joq. Aqqýlar ólimi qashan toqtaıdy – oǵan naqty jaýap joq, al halyq aqqýlar ajalynyń sebebi men aǵyndy sýlar áseri týraly aqıqat aqyry aıtylady degen pikirlerinde qaldy.
Mańǵystaý oblysy
