Mereıtoıdyń izashar kórmesi

Á.Qasteevten «sýret salýdy kimnen úırendińiz?» dep suraǵanda, «Eshkiniń múıizinen, apamnyń kıizinen, bulaqtyń syldyrynan úırendim» dep jaýap bergen eken. Beıneleý ónerine beıimdiligi bala kúninen baıqalǵan Ábilhan mal baǵyp júrip, uzaq kún tabıǵatpen armansyz syrlasyp, áktastan túrli pishindi oıyp, qolóner buıymdaryn jasaı bastaıdy. Anasyna syrmaq pen tekemetke oıý salyp kómektesetin de, aýyl qyzdaryn tańǵaldyryp áshekeı jasaıtyn da Ábilhan bolǵan eken. Keıin otbasy Shejim aýylynan Jarkentke qonys aýdarady.

Á.Qasteevtiń búkil shyǵarmashylyǵy eliniń ótken jáne keıingi tarıhymen tyǵyz baılanysty boldy. Zamandas qa­lam­dastardyń aıtýynda, «Qasteevtiń týyn­dylaryn tamashalaý barysynda búkil qazaq halqynyń tarıhymen tanysyp, ıen dalasyn jaıaý aralap shyqqandaı bolasyń». Rasynda, myń túrli boıaý álemin aralap júrgende, teńdessiz týyn­dylardan dalanyń hosh ıisi samal bolyp esedi, aspanmen astasqan alqap betindegi ósimdik pen jándiktiń dybysy qulaqqa keledi. Alǵash ret 25 jastaǵy Qasteev óz qabiletin jetildirý úshin aýyldan Vernyı qalasyna kelip, eki jyl boıy N.Hlýdovtyń kórkemsýret stýdııasynda sýret salýdyń alǵashqy sabaǵyn alyp, keskindemeniń negizderin úırenedi. Ustazy Nıkolaı Hlýdovtyń «Qazaq beıneleý óneriniń qalaı damıtyny saǵan baılanys­ty bolady» degen biraýyz sózi namysyn qamshylap, boıaýdyń ár gramyn bosqa ysyrap jasamaı, dalanyń rýhyn asqaqtatqan belgili týyndylaryn jaza bastaıdy. Bul ýaqyttyń enshisine «Mektepte» (1930), «Kolhoz toıy» (1937), «Bıe saýý» (1936) sııaqty shyǵarmalary jatady.

Bıylǵy mereıtoı kórmesiniń bas­ty jańalyǵy – buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan Kenesary portretiniń kópshilikke usynylýy. Portret 1936 jyly salynǵan. Kenesary tarıhymen aınalysqandardyń bári jappaı qýda­lanyp jatqan kezde bul sýretti qara­paıym mýzeı qyzmetkeri jasyryp qalǵan kórinedi. Mundaǵy Kenesary kelbeti keıingi jyldary salynǵan kózge úırenshikti han beınesine uqsamaıdy. Jas Ábilhannyń oryndaýyndaǵy bıik taýdyń eteginde, aq ordasynyń aldynda alqa-qotan áńgime-dúken quryp otyrǵan nókerlerinen oqshaý beınelengen hannyń alysqa kóz tikken janarynda alań basym. Kıiz úı de, tóselgen syrmaq ta, jaqsy-jaısańdardyń ústindegi kıim de boıaý tilimen órnektelip, qazaqy naqysh quraıdy. Boıaýy qanyq sýrettiń árbir detali qazaqsha sóılep tur.

Kórmege kelgenderdi qarsy alǵan shoqtyǵy bıik shyǵarma, árıne, «Aman­­geldi Imanov». Sýretshi 1930 jyl­dar­dyń ortasynan 1970 jyldardyń sońyna deıingi qyryq jyl ýaqytyn Amangeldiniń ómirin zertteýge jumsaǵan. Batyr ómir­ge kelgen, ult-azattyq kóterilisi bolǵan Torǵaı óńirine arnaıy baryp, úzeńgilesterimen, aǵaıyn-týysymen kezdesip, kózkórgenderdiń sýrettep-sıpattaýyna qaraı Amangeldi beınesiniń 100-den asa eskızin jasaıdy. 1944 jyly alǵash ret Amangeldi beınesin keskindegeni úshin Á.Qasteev Qazaq KSR Halyq sýretshisi ataǵyna ıe bolady. Biraq halyq batyrynyń obrazyna ishteı kóńili tolmaı, zertteýin jalǵastyra beredi. Nátıjesinde, 1953 jyly qalyń qoldy bastap kele jatqan at ústindegi áıgili Amangeldi beınesi týady. Búgingi kúni kınoda, teatrda kórinis ta­ýyp júrgen Amangeldi obrazy Qasteevtiń keskindemelik shyǵarmasynyń negizin­de qoldanylady. Amangeldi taqyry­byndaǵy týyndylar jelisi munymen de túıindelmeı, kóterilis kezinde batyr bastaǵan sarbazdardyń urys sátin beınelegen «Torǵaı joryǵy» atty bataldy shyǵarma da kóp uzamaı sýretshiniń baı murasynyń qataryn tolyqtyrady.

Á.Qasteevtiń shyǵarmashylyǵynda portret janry mańyzdy oryn alady. Abaı, Jambyl, Shoqan, Birjan, Ke­nen beınesin túrli qyrynan jazdy. Shyǵar­mashylyq shabytpen, jan dú­nıe­sine tereń úńile otyryp jazǵan por­t­ret­terde adam mineziniń óz máneri, erek­sheligi bolatynyn, jeke tulǵanyń ishki álemi ǵana emes, syrtqy kelbeti de óz zamanymen baılanysty keskindeletinin aıshyqtaıdy. 

Búkil shyǵarmashylyq ǵumyrynda sýretshi bir ǵana Abaıǵa arnap onyń otyzǵa jýyq obrazynyń eskızin jasaıdy. Qaryndash, akvarel, maıly boıaýmen salynǵan sýretterdiń ishinde 1945 jyly salynǵan «Jas Abaı» Á.Qasteev shyǵarmashylyǵyndaǵy mańyzdy kezeń bolyp sanalady. Ol osy beıneni jazý úshin «Abaı jolyn» birneshe márte oqyp, aqyn týǵan Semeı óńirine saparlap baryp, kelgennen keıin M.Áýezovtiń ózimen aqyldasa otyryp, jınaǵan mol deregin júregimen qoryta kelip, qylqalamyn qolyna alǵan.

Á.Qasteev – Jambyldyń jaqyn tutqan syılas inisi bolǵan. Jyr alybynyń aýylynda jıi meıman bolyp, jata-jas­tana, aqsaqal shaǵyn ádemi beınelegen. Basynda jasyl masaty bórki, ústinde sary tústi shapany bar, maldas qurǵan qalpy, syrlasyndaı bolǵan dombyrasyn aıalaı ustap, tereń oıǵa batyp, shaý tartqan shaǵyndaǵy beınede danalyq bilinedi. Tirshiliginde qımas dostarǵa aınalǵan aqyn men sýretshi arasyndaǵy syılastyqtyń berik bolǵany sondaı, shaıyrdyń kózi jumýly, appaq júzi qýaryp, baqıǵa attanyp bara jatqan aqyrettik sátin beınelegeni kenep ústin­degi baquldasý sııaqty júrekti shymyrlatpaı qoımaıdy...

Ulttyń uly tulǵalarynyń jar­qyn beınesimen birge, sýretshi shyǵarma­shylyǵynda qarapaıym shopandardyń, óndiris ozattarynyń, tyń ıgerýshilerdiń, balyqshylar men munaıshylardyń jan­qııarlyq eńbegimen qazaq eliniń jańa kelbetin jasaǵan qarapaıym adamdar­dyń portretteri de eleýli oryn ıelenedi.

Á.Qasteevke búkil shyǵarmashylyq ǵumyrynda naqty bir sıýjetter men beınelerge oralyp otyrý tán. Mysaly, ózge jurtty alyp bolat jolmen beıneleý óneri arqyly tanystyrǵan sha­ǵyn ǵana «Túrksib» týyndysy 1932 jyly aldymen akvarelmen salynǵan. Qasteevtiń eń tanymal týyndylarynyń biri bolyp taraǵan bul týyndy maıly boıaýmen 1969 jyly qaıta jazylyp, osy attas aýqymdy keskindemede jańasha kórinis tapty. Eńbek jolyn Túrksib temirjoly qurylysynda jer qazýshy bolyp bastap, taǵdyry temir jolmen toǵysqan sýretshiniń janyna bul taqyryp etene jaqyn. Eki sýretti salystyrǵanda, sýretshiniń shyǵarmashylyq evolıýsııasy aıqyn kórinedi, sondaı-aq mazmuny kúrdelenip, jańa beınelermen baıytylyp shyqqany baıqalady. Kenep ústinde kerilip, sonaý kórmeniń túkpirinen buzyp-jaryp beri qaraı kele jatqandaı kóz tartatyn alyp polotno – Á.Qasteevtiń máńgilikke qaldyrǵan shyǵarmasy. Kompozısııa naqty oqıǵaǵa, qazaq dalasyna poıyzdyń kelýine arnalǵan. Sýrettegi poıyz dalada ertegi keıipkeri retinde paıda boldy. Bul sýrettiń mańyzdy ereksheligi – avtor poıyzdy alǵash kórgen adamdardyń shattyǵyn, qýanyshy men tańdanysyn, jańa ómir men jahandyq ózgeristerdiń sımvolyn kórsetedi. Sýretshi kartınasynda peızajǵa aıryqsha mán beredi. Saıyn dalanyń tósin solqyldatyp, atyrapty tumsyǵymen tilip kele jatqan poıyz kórermenderge qaraı júrip keledi, al kompozısııanyń sol jaǵyndaǵy túıeler kerýeni eskiliktiń belgisi retin­de, kerisinshe, keńistikke tereń sińip ketedi. Realızmniń qyr-syryna qanyq­qan Á.Qasteevtiń ashyq boıaý túsin tań­daýy kóńildi qanattandyrmaı qoımaıdy: túrli tústi boıaýlar gammasy sý­ret­tiń ón boıyna merekelik sıpat beredi.

Á.Qasteev – qazaq dalasynyń na­ǵyz jyrshysy. «Tabıǵat adammen ne­mese adam tabıǵatpen etene baılanys­ty» degen ustanym – sýretshi shyǵarmashylyǵy­nyń temirqazyǵy. Onyń peızajdyq kompo­zısııalarynyń janrlyq bastaýy osydan shyǵady. Kórmeniń jetekshisi Sandýǵash Jumabekovanyń aıtýynsha, 1950 jyldary sýretshi peızaj janrynda anaǵurlym tabysty eńbek etken. Ol jasaǵan týǵan ólkeniń beıneleri epıkalyq uly­lyǵymen, panoramalyq keńdigimen, lırı­ka­lyq náziktigimen erek­shelenedi. Ol jyl­dardaǵy óner adam­dary, sýretshiler ıdeologııaǵa qyz­met etti, tapsyrys oryndady. Al Qas­teevtiń beıneleýindegi landshaftarda adam árqashan jańa ómirdiń avtory retinde qatysady. 1950-1960 jyldary Á.Qasteev «Jańa Qazaqstan», «Qa­zaqstan jerinde», «Qazaqstannyń baılyǵy» «Qazaqstan jeri men halqy», «Bıik taýdaǵy muz aıdynynda», «Qapsha­ǵaı GES-i» sııaqty birneshe akvareldi sıkl jasaıdy, onda ol Qazaqstannyń aýqymdy ekonomıkalyq qaıta qurylýyn beıneledi. Osy jyldary sýretshi qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty. Ol eki ret Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp saılandy.

Ábilhan Qasteevtiń árbir týyndysy – týǵan jer men onyń adamdary týraly shabytty áńgime, ómiri men ónerin arnaǵan týǵan halqynyń eń jaqsy jáne baqytty ómirine degen úmitiniń kórinisi.

Alýan janrda qalam terbegen sýret­shi shyǵarmashylyǵymen tanystyrýdy maqsat tutqan BAQ ókilderine arnalǵan keń aýqymdy baspasóz týrynan soń «Ǵasyr murasy» kórmesi ashyldy. Kórmeniń ashylýyna Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń keńesshisi Asqar Bóribaev, Almaty qalasy ákiminiń oryn­basary Arman Qyryqbaev, Á.Qas­teev atyndaǵy Memlekettik óner mý­zeıiniń dırektory Gúlaıym Jumabe­ko­va, belgili ónertanýshy Ermek Jan­­gel­dın, Halyqaralyq avtorlar qaýym­dastyǵynyń (ALAI) múshesi, IýNESKO janyndaǵy Halyqaralyq óner synshylary qaýymdastyǵynyń mú­shesi Lı Kamılla, IýNESKO Qazaq ult­tyq klýbtar federasııasynyń vıse-pre­zıdenti Serqan Aıazbaev, Á.Qasteevtiń uly Nurtas Ábilhanuly, Á.Qasteev atyndaǵy óner jáne dızaın mektebiniń dırektory Ramazan Tuńǵyshbaev sóz sóıledi. Sýretshiniń qyzdary Gúldarııa men Gúlnazııa Qasteevalar, nemereleri Dáýren men Saýran sýretshiniń ómir­baıany týraly estelikter aıtty.

ALMATY