Rımdegi rııasyz kezdesý

Jalpy, bul sapar Qazaqstan úshin de, Italııa úshin de mańyzdy. О́ıtkeni Apennın túbegi – iri saýda áriptesimizdiń biri. Taýar aınalymy boıynsha Qytaı men Reseıden keıingi orynda Italııa jaı­ǵasqan. Qazirgi tańda ózara saýda-sattyq kólemi 14,5 mıllıard dollardan asty.

Q.Toqaevtyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymyn 20 mıllıard dollarǵa jetkizý josparda bar. Buǵan múmkindik mol. Mysaly, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanys byltyrǵy qańtar-qazanda 13,1 mlrd dollardy qurady. Bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda, 0,7 paıyzǵa joǵary ($13,0 mlrd).

Taǵy bir aıta keterligi, Qazaqstan ádette Apennın túbegine taýar eksporttaıdy. Mysaly, 2023 jylǵy qańtar-qazan­da 12,1 mlrd dollarǵa teń ónimdi Ita­lııaǵa jónelttik. Ásirese, myna taýar­lar­dyń eksport kólemi artqan. Bıdaı – 67,3 mıllıonnan 158,2 mln dollarǵa deıin, tas kómir – 0-den 5,2 mln dollarǵa deıin, tıtan men odan jasalǵan buıymdar – 0,7 mıl­lıonnan 3,9 mln dollarǵa deıin, bas­­qa ósimdik maılaryn alý kezinde alyn­ǵan qaldyqtar – 0,2 mıllıonnan 2,8 mln dol­­larǵa deıin, jelimdelgen fanera 0,3 mıl­­lıonnan 2,2 mln dollarǵa deıin kóbeıgen.

Degenmen taýar aınalymynda shıki munaıdyń úlesi óte joǵary. Salys­tyr­maly túrde qarasaq, eksporttyń 97,4 pa­ıyzy qara altynǵa tıesili. Budan ke­ıingi orynda bıdaı (158,2 mln dollar; 1,3 paıyz), ferroqorytpalar, (91,3 mln; 0,76 paıyz), óńdelmegen alıýmınıı tur (27,7 mln; 0,23 paıyz).

Osy oraıda Memleket basshy­synyń Italııaǵa resmı sapary kezinde osy máselege de nazar aýda­rylǵanyn aıta ketken jón. Qasym-Jomart Toqaev energetı­ka salasyndaǵy eko­nomıkalyq yn­tymaqtastyqty odan ári ilgeri­letýge den qoıyp otyr.

«Qazaqstan munaıynyń 80 pa­ıyzdan astamy Eýropaǵa eksporttalady. Bul Eýropa Odaǵyna qajet munaıdyń shamamen 10 paıyzyn qamtamasyz etedi. Qazaqstannyń uzaq jyldan bergi jáne senimdi energetıkalyq seriktesi Italııaǵa alǵys aıtqym keledi. Biz ıtalııalyq «ENI» kompanııasynyń Qazaqstan ekonomıkasyna qosqan úlesin joǵary baǵalaımyz. Qazaqstan munaı men gazdy barlaý salasynda mol múmkindik usynyp otyr. Biz mańyzdy ken oryndaryn ashý maqsatynda álemdik ozyq tájirıbeni engizip jatyrmyz. Sondaı-aq Ita­lııa kompanııalaryn munaı-gaz salasynda servıstik qyz­met kórsetý isine atsalysýǵa sha­qyramyz», dedi Q.Toqaev.

Italııadan Qazaqstanǵa ımport 2023 jylǵy qańtar-qazanda 32,4 paıyzǵa ósip, mlrd dollardy qurady. Buǵan qara metaldardan jasalǵan jiksiz qubyrlar, tútikter jáne profılder (15,8 mıllıonnan 64,0 mln dollarǵa deıin), traktorlar jáne ertoqym tartqyshtar (1,1 mıllıonnan 43,0 mln dollarǵa deıin), ózge de tamaq ónimderi (7,1 mln-nan 36,2 mln dollarǵa deıin), topyraqty suryptaýǵa jáne usaqtaýǵa arnalǵan jabdyq (7,1 mıllıonnan 20,1 mln dollarǵa deıin) kóleminiń artýy yqpal etip otyr. Sonymen qatar mashınalar jáne arnaıy maqsattaǵy mehanıkalyq qurylǵylar (6,3 mıllıonnan 17,4 mln dollarǵa deıin), baǵaly metaldardan jasalǵan zer­gerlik buıymdar jáne olardyń bó­likteri (7,8 mıllıonnan 17,6 mln dollarǵa deıin), shokolad jáne quramynda kakao bar basqa da daıyn tamaq ónimderi (3,4 mıllıonnan 12,8 mln dollarǵa deıin) sekildi taýar­lardyń ımporty kóbeıgen.

Al jalpy Apennın túbeginen bólshek saýdada satý úshin býyp-túıilgen dárilik zattar (74 mln dollar), qara metaldardan jasalǵan jiksiz qubyrlar, tútikter jáne profılder (64 mln dollar), qu­byrlarǵa arnalǵan armatýra (56,8 mln dollar) ımporttaımyz. Budan bólek, traktorlar men er-toqym tartqyshtar (43 mln dollar), ózge de tamaq ónimderi (36,2 mln dollar), vaksınalar, qan sarysýlary, qan (28,3 mln dollar), topyraqty suryptaýǵa jáne usaqtaýǵa arnalǵan jabdyq (20,1 mln dollar), baǵaly metaldardan jasalǵan zergerlik buıymdar jáne olardyń bólikteri (17,6 mln dollar) basymdyqqa ıe.

Sondaı-aq Italııa – Qazaqstan ekonomıkasyna qarjy salǵan basty ınvestorlardyń biri. Toǵyzynshy terrıtorııada 300-ge jýyq ıtalııalyq kompanııa jumys isteıdi. 2005 jyldan bastap 2023 jylǵy qyrkúıekke deıin Italııadan Qazaqstanǵa tike­leı ınvestısııalardyń jalpy aǵy­nynyń kólemi 7,4 mlrd dollardy qurady. Sonyń ishinde 2023 jyldyń 9 aıynda ınvestısııalardyń jalpy aǵyny 107,4 mln dollarǵa jetti. Bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 28,3 paıyzǵa artyq.

Italııadan Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııalardyń taza aǵyny 2013 jyldan bastap 1,3 mlrd dollarǵa deıin jetti. Al 2023 jyldyń 9 aıynda bul kórsetkish 73,2 mln dollardy qurady. Qazaqstanda ıtalııalyq ınvestorlar energetıka, geologııalyq barlaý jáne tabıǵı resýrstardy óndirý, qurylys, ınfraqurylym, kólik, baılanys jáne aýyl sharýa­shylyǵy salalaryndaǵy jobalardy iske asyryp keledi.

Elimizde ınvestısııalyq jobalardy iske asyratyn iri ıtalııalyq kompanııalardyń ishinde «Bonatti» (munaı-gaz salasy), «Cimolai» (metall qurylymdary), «Eni» (munaı-gaz salasy jáne JEK), «Neos» (áýe tasymaldary), «Petrol Valves Group» (klapandar óndirisi), «Renco» (qurylys), sondaı-aq «Savi Italo» jáne «Tre-Bio» (AО́K) erekshe atap ótken jón.

Investısııalyq jobalardyń jalpyulttyq pýlyna sáıkes qazirgi ýa­qytta elde ıtalııalyq ınves­tor­lar­dyń qatysýymen keminde tórt ınvestısııalyq jobany iske asyrý josparlanǵan. Olar: Aqtóbe oblysynda «Eni» kompanııasynyń «Badamsha-2» jel elektr stansasy (quny 36 mlrd teńge); Túrkistan oblysynda «Eni» kompanııasynyń «Sháýildir» kún elektr stansasy (quny 12 mlrd teńge); Aqtóbe oblysynda «Sormatex» kompanııasynyń qoı júninen óndirý zaýyty (quny 5 mlrd teńge); Aqtóbe oblysynda jylý oqshaýlaǵysh materıaldar shyǵaratyn zaýyt (quny 5 mlrd teńge).

Taǵy bir mańyzdy baǵyt – «jasyl energetıka» kózderine kóshý. О́zderińizge málim, Qazaqstan óńirde birinshi bolyp Parıj kelisimin ratıfı­kasııalaǵan memleket retin­de 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beı­taraptyǵyna qol jetkizý jóninde mindetteme aldy. Memleket basshysy sapary kezinde osy máselege de ekpin berdi.

«Italııada elektr energııasynyń úshten biri «jasyl energetıka» kózderi esebinen óndiriletini belgili. Osy tájirıbeni eskersek, ıtalııalyq kompanııalar da atalǵan jobalardy iske asyrýǵa nıet bildirgen ká­siporyndardyń qataryna qosyla alady. Biz bul mańyzdy saladaǵy árip­tes­tikti, meıli ol óndiris, tehnologııa transferti nemese tájirıbe almasý bolsyn, damytýǵa asa múd­delimiz», dedi Q.Toqaev.

Joǵaryda Aqtóbe jáne Túr­kistan oblystarynda jalpy qýaty 150 MVt bolatyn jel jáne kún elektr stansalary salynatynyn aıttyq. Endi ıtalııalyq kompanııa Mańǵystaý oblysynda gaz óńdeý zaýytyn, qýaty 250 MVt bolatyn gıbrıdti elektr stansasyn salý jáne aldaǵy ýaqytta bıodızelge óńdeý úshin ósimdik maıyn óndirýdi josparǵa engizgen. Osyndaı jobalar eldegi balamaly energetıka kózderin arttyrady, sondaı-aq Parıj mindettemesin ýádeli merzimde oryndaýǵa múmkindik beredi.

Sapar kezinde Q.Toqaev «NEOS» áýe kompanııasynyń prezıdenti Lýpo Rattassıdi qabyldady. Bul kezdesý de ekijaqty baılanysty ny­ǵaıtýǵa yqpal etetini sózsiz. О́ıt­keni toǵyzynshy terrı­torııa men Apennın túbegin jalǵaıtyn tikeleı áýe qatynastary saýda-eko­nomıkalyq, mádenı-gýma­nıtar­lyq baılanystar men týrızmniń damýyna tyń serpin beredi. Qazirgi tańda «Almaty – Mılan» áýe reısine suranys joǵary. Bul reıs ashylǵaly beri 70 myńǵa jýyq jolaýshy tasymaldanǵan. Endigi jerde «Almaty – Mılan» baǵytyndaǵy reıs sanyn kóbeıtý, Astana jáne Rım, sondaı-aq Astana jáne Mılan arasynda áýe qatynastaryn ashý jos­parlanyp otyr.

Sapar barysynda taǵy bir ma­ńyzdy másele talqylandy. Atap aıt­qanda, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin eksporttaý jáne jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý sóz boldy. Memleket basshysy «Bonifiche Ferraresi» kompanııasynyń Bas atqarýshy dırektory Federıko Vekkonıdi qabyldady. Qazaqstan – Italııaǵa bıdaı jetkizýshi memle­ket­terdiń biri. Osy oraıda kompanııa basshysy dándi daqyldardy ósirý jáne ónimdi odan ári tereń óńdeý jónindegi jobalardy iske asyrýǵa, sondaı-aq mamandar daıarlaýǵa jáne tehnologııa transfertine qatysty josparlarymen bólisti.

Budan bólek, Q.Toqaev BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) bas dırektory Sıýı Dýnıýımen jáne BUU Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń At­qarýshy dırektory Sındı Mak­keınmen kezdesti. Jıyn bary­synda jahandyq azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etýdiń jáne agro­ónerkásip kesheniniń ornyqty da­mýyn ilgeriletýdiń mańyzy aıtyldy.

Jalpy, elimiz jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne BUU, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy sekildi basqa da halyqaralyq uıymdar aıasynda gýmanıtarlyq kómek kórsetý boıynsha irgeli jumystar atqaryp keledi. Máselen, byltyr Qazaqstan alty memleketke 9,2 mıllıon dollar kóleminde gýmanıtarlyq kómek kórsetti. Gaza sektoryndaǵy kúrdeli ahýaldy eskere otyryp, Palestına halqyna qaıyrymdylyq sharasy retinde 1 mıllıon dollar bóldi jáne 2 ret gýmanıtarlyq kómek jetkizdi. Tabıǵı apattan zardap shekken Aýǵanstan, Túrkııa, Pákistan jáne basqa da elderge qarjylaı kómek kórsetti.

Sondaı-aq Prezıdent Q.Toqaev óz sózinde Sıýı Dýnıýıǵa FAO-nyń Ortalyq Azııadaǵy óńirlik bólimshesin ashýdy usyndy. Al Sındı Makkeınmen kezdesýde Al­ma­tyda Ortalyq Azııa men Aýǵan­stan úshin BUU-nyń Ornyqty damý jónindegi aımaqtyq ortalyǵyn ashý jumystary jóninde áńgimelep berdi.

Budan bólek, Q.Toqaev sapar barysynda Rım papasy Fransıskpen kezdesip, beıbitshilik jóninde áńgime-dúken qurdy. Qazaqstan shynaıy dostyqqa, kelisim men ózara qurmetke negizdelgen Qasıetti Taqpen ara­daǵy burynnan kele jatqan serik­tes­tik baılanystardy joǵary baǵa­laı­tynyn atap ótti.

Qoryta aıtqanda, Memleket bas­shysynyń Italııaǵa resmı sapary tabysty ótti deýge tolyq negiz bar. Jos­parǵa sáıkes Eýropadaǵy iri seriktespen aradaǵy ekonomıkalyq baılanys odan ári nyǵaıa bermek.