Zań jolyndaǵy dáıektilik

Qazaqstanda júrgizilip jatqan irgeli reformalar eldi saıası jańǵyr­týǵa, demokratııany odan ári damytý­ǵa, onyń ishinde azamattardyń meml­eket­tik basqarý úderisine qatysýyn art­ty­rýǵa baǵyttalǵan. Tolyqqandy refor­malaýdyń bir baǵyty – sot bıligin jańǵyrtýǵa, adam quqyqtaryn qor­ǵaýǵa jáne zańnyń ústemdigine baǵyt­talǵan demokratııalyq reformalar.

Sot júıesinde júrgizilip jatqan reforma mindetteriniń biri – sot tóreligin sapaly iske asyrý, sottar men sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý, sýdıalar korpýsyna joǵary bilikti zańgerler tartý, sondaı-aq sot úderisine azamattar men bıznes quqyqtarynyń kepildikterin kúsheıtý.

Memleket basshysy 2023 jyl­ǵy 28 naýryzda «Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna qol qoıdy. Zańǵa sáıkes, sýdıalar táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qosymsha kepildikter engizildi. Máselen, sýdıa­larǵa qatysty jedel izdestirý sharalaryn qoldanýǵa sanksııa berýge Bas prokýrorǵa ǵana quqyly. Sondaı-aq sottarǵa degen senimdi nyǵaıtý jáne sot júıesin demokratııalandyrý, sot tóreligin iske asyrý rásimine azamattyq qoǵamnyń qatysýyn jandandyrý maqsatynda alqabıler sotynyń ınstıtýty zańnamalyq deńgeıde damyp kele jatqanyn atap ótken jón.

Elimizde sot isin júrgizý alqa­bılerdiń qatysýymen 16 jyldan astam ýaqyt júzege asyrylyp keledi (2007 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizilgen). Osy kezeńde eki ret (2015 jáne 2019 jyldary) alqabılerdiń qatysýymen sotta qaralatyn asa aýyr qylmystar quramy keńeıtildi.

2023 jylǵy 1 qańtardan bas­tap kúshine engen 2019 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy zańda alqabılerdiń qatysýymen asa aýyr qylmystardyń barlyǵy derlik qaralyp keledi. Bul 30 qylmys quramyn qamtıdy. 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap jalpy alǵanda 40-tan astam qylmys quramy, onyń ishinde 30-dan astamy – asa aýyr, 13 – aýyr jáne aýyrlyǵy ortasha qylmys alqabılerdiń qatysýymen qaralýǵa jatady. Atap aıtqanda, azaptaý, reıderlik, brakonerlik, mas kúıinde jol-qozǵalys erejelerin buzý jáne basqa da kóp azamattyń múdde­lerin qozǵaıtyn nemese qoǵamdyq rezonans týdyratyn qylmystyq ister. Alqa­bı­lerdiń qatysýymen qaralatyn qyl­mys­tardyń quramyn keńeıtý sot júıes­in jetildirýge jáne sot tóreligin iske asy­rýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Sot júıesin odan ári reformalaý – bul ýaqyt talaby, óıtkeni bul bizdiń búkil sot júıesiniń tıimdi qyzmetine berik jáne dáıekti túrde qol jetkizýge baǵyt alǵanymyzdy kórsetedi.

Memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Kons­tıtý­sııada adam, onyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary memlekettiń eń jo­ǵary qundylyqtary bolyp jarııalan­ǵan. Eldiń Negizgi zańyna sáıkes, adam­nyń quqyqtary men bos­tandyqtary týǵannan bastap barlyǵyna tıesili, absolıýtti jáne bólinbeıtin dep tanylady, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýyn anyqtaıdy.

2022 jylǵy konstıtýsııalyq refor­many iske asyrý aıasynda Parla­ment adam quqyqtaryn qorǵaý júıe­sin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar ma­ńyz­dy konstıtýsııalyq zańdy qa­byl­dady. Onyń ishinde, atap ótetin bolsaq, Memleket basshysy 2022 jylǵy 5 qarashada qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebe berilgen Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty adam men azamattyń qu­qyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaý júıe­sindegi mańyzdy tetikke aınaldy. Búgingi kúni Adam quqyqtary jónindegi ýákil qyzmeti azamattardyń buzyl­ǵan quqyqtary men bostandyq­taryn qalpyna keltirýge jáne olardy ilgeriletýge sep­tigin tıgizip keledi. Ýákildiń óńirlik ókil­dik­teriniń ashylýy halyqtyń osy ıns­tı­týtqa degen senimin arttyryp otyr.

Ár azamat quqy men bostandyǵy buzylǵan jaǵ­daı­da Adam quqyqtary jónindegi ýákil­ge júginýge haqyly. Balalardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń kepildikterin qamtama­syz etý, sondaı-aq olardyń buzyl­ǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirý maqsatynda mem­lekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttarmen ózara birlese 2016 jyldan bastap Bala quqyqtary jónindegi ýákil ıns­tıtýty quryldy.

Balalarǵa qarsy qylmystardyń aldyn alý júıesin odan ári damytý, olardy jasaǵany úshin jazany qatańdatý úshin Bala quqyqtary jó­nindegi ýákil men múddeli mem­lekettik organdar balalardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý jónindegi zań jobasyn ázirlep, Májiliske jiberdi. Halyqtyń áleýmettik osal sanattarynyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń kepildikterin qamtamasyz etý maqsatynda 2023 jylǵy maýsymnan bastap Prezıdent janynda Halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal sanattarynyń quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty engizildi. Instıtýttyń engizilýi memlekettiń barlyq adam úshin múmkindikter teńdigi men ádildikti qamtamasyz etedi. Qoǵamdyq ıgilikter­diń joǵary deńgeıine jáne halyqtyń áleýmettik osal sanattaryn, onyń ishinde erekshe qajettilikteri bar azamattardy qoldaýǵa kepildik beriledi.

Qazaqstan jańarý jáne jańǵyrtý jolynda el damýynyń uzaqmerzimdi perspektıvasyna baǵdarlanǵan qaıta qurý úderisiniń tereń áleýmettik jáne saıası transformasııasyn júrgizip kele­di. Osylaısha, prezıdenttik basta­ma­lar­dy iske asyrý Memleket bas­shy­sy­nyń bı­lik ınstıtýttarymen ózara qa­rym-qaty­nasynyń neǵurlym tıimdi mo­delin qa­lyptastyrýǵa, sondaı-aq respýb­lı­ka­daǵy jeke adamnyń quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń quqyqtyq kepildikterin kúsheıtýge múmkindik beredi.

Qazaqstan damýdyń jańartylǵan jolymen júrip keledi, keri jol bolmaýǵa tıis. О́ıtkeni halyq eski jolmen ómir súre almaıdy, el damýyndaǵy jańa tásilder onyń turaqtylyǵy men órkendeýin qamtamasyz etedi.

Murat QADYRBEK,

Senat depýtaty