QAÝIP-QATER ELDER KÚSh BIRIKTIRGENDE ǴANA EŃSERILEDI

Keshe Tashkentte Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe Memleketter basshylary keńesiniń otyrysy ótti. Osymen onynshy ret ótip otyrǵan Uıym Keńesiniń otyrysynda óńirlik jáne halyqaralyq ózekti máseleler talqylandy. Otyrysqa Uıymǵa múshe Mem­leketter basshylary – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Szıntao, Reseı Federa­sııa­synyń Prezıdenti Dmıtrıı Med­vedev, О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Islam Karımov, Tá­jik­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Emomalı Rahmon jáne Qyr­ǵyz Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń mindetin atqarýshy Rýslan Qazaqbaev, baıqaýshy mem­le­ketterden – Mońǵolııanyń Pre­zıdenti Sahnagıın Elbegdorj, Páks­tan Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Asıf Alı Zardarı, Ún­distan jáne Irannyń Syrtqy is­ter mınıstrleri, arnaıy shaqy­ryl­ǵan elderden Aýǵanstan Prezıdenti Hamıd Karzaı, Túrkimenstan Pre­zıdenti Gýrbangýly Berdymuham­me­dov, sondaı-aq halyqaralyq be­deldi uıymdardan ókilder qatysty. ShYU Keńesiniń májilisi Uıym­ǵa múshe Memleketter basshy­lary­nyń shaǵyn quramdaǵy otyry­synan bastaldy. Odan keıin oty­rys keńeıtilgen quramda ári qaraı jalǵasty. Keńes otyrysyna О́z­bekstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Islam Karımov tóraǵalyq etti. Otyrysty ashardaǵy sózinde Islam Karımov Uıymǵa qatysýshy Memleketter basshylary keńesiniń shaǵyn quramdaǵy otyrysynda qa­ralǵan máselelerden qysqasha ha­barlama jasady. О́zbekstan bas­shy­synyń atap ótýinshe, otyrys asa mazmundy jáne joǵary deńgeıde ótken. О́ńirlik jáne halyqaralyq mańyzdy problemalarǵa basa nazar aýdarylyp, sol máseleler tóńi­re­gin­de pikirler almasylǵan. ShYU-nyń jyl ishindegi jumys qory­tyn­dy­syna baǵa berilip, qol qoıýǵa baıan­dalǵan qujattar jobasy qaras­ty­rylǵan. Sonymen qatar, oty­rys­tyń kún tártibi – ShYU aıa­syn­da kópjosparly yntymaq­tastyqty tereńdetý jáne Uıymnyń halyqaralyq bedelin kóterý máseleleri talqylanypty. Qalyptasqan dástúrge sáıkes memleketter basshylaryna sóz al­fa­vıt boıynsha berildi. Sóıtip, al­ǵashqy sózdi Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aldy. Qazaqstan basshy­sy birinshi kezekte О́zbekstan Pre­zıdenti Islam Karımovti ShYU-daǵy tór­aǵalyǵyn tabysty aıaqta­ǵan­dyǵymen quttyqtap, Memleket bas­shylary keńesin tamasha uıym­dastyrǵany úshin rızashylyǵyn bildirdi. О́tken jyldar bederinde Shan­haı yntymaqtastyq uıymy óńirdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty ny­ǵaıtý máselelerindegi kópjaqty únqatysýdyń bedeldi forýmy jáne mańyzdy tetigi retinde berik or­nyq­ty, dedi óz sózinde Nursultan Nazarbaev. ShYU-nyń qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý máseleleri boıynsha joǵary deń­geıi uıymnyń ýaqyt tynysymen ty­nystap, syrtqy qaýip-qaterlerge kúsh biriktire qarsy turyp, olardy ózara senim men túsinistik negizinde eńserýge bolatynyn kórsetip berdi. Qazaqstan Prezıdenti sondaı-aq ShYU qurylýynyń onjyldyǵy qarsańynda elimizdiń uıymǵa tór­aǵalyq tizginin ustaıtyny bizdiń óńi­rimizde bolyp jatqan saıası oqı­ǵalardy esepke alǵanda erekshe jaýapkershilik júkteıtinin atap kór­setti. Osyǵan baılanysty ShYU-ǵa qazaqstandyq tóraǵa­lyq­tyń negizgi basymdyqtarynyń biri Ortalyq Azııa óńirinde beıbit­shi­likti saqtaı otyryp, qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý bolady. Munyń, ásirese, Qyrǵyz­standaǵy oqıǵalarmen baılanysty kókeıkestiligi arta túsedi. Baýyrlas Qyrǵyzstan halqyna búgingi qıyndyqtardy eńserýde, beıbitshilik pen turaqtylyqty saq­tap, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıdy jaqsartýǵa qol jetkizýde kó­mek qolyn sozýdyń mańyzy erekshe joǵary. Qyrǵyzstanǵa ShYU-nyń gýmanıtarlyq kómeginiń mańyzy zor, dedi osy oraıda Qazaqstan bas­shysy. ShYU qyzmetiniń asa mańyz­da­ǵy baǵyttarynyń biri terrorızmmen kúres bolyp qalyp otyr jáne bul baǵytta uıymnyń О́ńirlik antıter­ror­lyq qurylymy (О́ATQ) belsen­di jumys atqarýda, dep jalǵady só­zin Nursultan Ábishuly. Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn esepke alatyn bolsaq, ShYU-nyń О́ATQ Atqarý komıteti men EQYU-nyń Antıterrorlyq bólimshesi ara­syndaǵy baılanystardy tereńdetý úshin jaqsy múmkindik bar. Qazaqstan Prezıdenti osy rette ShYU О́ATQ men BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Kontrterrorlyq komı­teti jáne 1267 komıteti, Interpol, BUU basqarmasy aıasynda jumys isteıtin esirtki men qylmysqa qar­sy qurylym – OAО́AÚO arala­ryn­daǵy ózara is-qımyldy is jú­zin­de keńeıte túsý qajet degen paıy­myn ortaǵa saldy. Kontr­ter­ror­lyq yntymaqtastyqtyń shart­tyq-quqyqtyq bazasyn damytý úlken mańyzǵa ıe. Qazaqstan ShYU-ǵa múshe mem­leketter úkimetteri arasyndaǵy qyl­myspen kúrestegi yntymaq­tas­tyq týraly kelisimge qol qoıyl­ǵanyn qýana quttyqtaıdy. Bul jer­de terrorlyq belsendiliktiń ta­myryna qan júgirtip otyrǵan ne­gizgi kózderdiń biri – esirtki saý­dasyna qarsy kúreske aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. ShYU-nyń 2011-2016 jyldarǵa arnalǵan Esirt­kige qarsy strategııasyn qa­byl­daý esirtkiniń zańsyz aına­ly­mymen kúreske baǵyttalǵan shara­lar­dyń tıimdiligin arttyrýǵa oń yq­pal etetin bolady, dedi Nursul­tan Nazarbaev. Qazaqstan ShYU-ǵa múshe mem­leketterdiń birlesken kúsh-jigerin óńirde búginde jumys istep turǵan esirtkiniń zańsyz aınalymyna qar­sy kúres qurylymdary tóńiregine toptastyrýdy usynady. Ortalyq­azııa­lyq óńirlik aqparattyq-úıles­tirýshi ortalyq (OAО́AÚO) esirt­kiniń zańsyz aınalymymen kúres jónindegi jahandyq jeliniń ma­ńyz­dy elementi bola alar edi. Biz­diń bárimiz Aýǵanstannyń ornyqty jáne turaqty damýyn qalaımyz. Atalǵan eldegi ahýaldyń qalypqa túsýine Ortalyq Azııa óńirindegi jáne tutastaı alǵanda álemdegi beı­bitshilik pen qaýipsizdik táýeldi bolyp tabylady. Osylaı dep oı sabaqtaǵan Qazaqstan basshysy Aýǵanstandy ShYU keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterge – ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqqa, onyń ishinde “ShYU-Aýǵanstan” baılanys toby jelisi boıynsha, belsendirek tartýdyń mańyzy zor ekenine ekpin túsirdi. ShYU men Aýǵanstannyń Terrorızmmen kú­res, esirtkiniń zańsyz aınalymy men uıymdasqan qylmys prob­le­ma­lary boıynsha is-qımyl jospa­ryn tıimdi júzege asyrýdyń ma­ńyzy zor. Ekonomıkalyq kooperasııa Shanhaı uıymy qyzmetiniń mańyz­dy baǵyttary qataryna jatady jáne salalyq mınıstrlikter men vedomstvolar jetekshileriniń keńesi jumysyn, sondaı-aq ShYU-nyń Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq baǵdarlamasyna baılanysty is-sharalar josparyn júzege asyrý jó­nindegi arnaıy jumys tobynyń qyzmetin belsendilendirýdi talap etedi. Bizdiń elderimizdiń energetı­ka­lyq bolashaǵyna álemdik qýat kóz­deri qorlarynyń tapshylyǵy yqpa­lyn esepke alsaq, dep jalǵady sózin Nursultan Ábishuly, ShYU aıasynda óndirisshilerdiń, tasymal­daý­shylar men qýat kózderin paı­dalanýshylardyń strategııalyq múd­delerin úılestirýge bolatyn energetıkalyq qoǵamdastyq qurý­dyń barlyq múmkindikteri bar ekenine senim mol. Mańyzdy baǵyttardyń qata­ryn­da kólik kommýnıkasııalaryn damytý turǵanyn atap ótken jón. Qazaqstan, transqurlyqtyq avto­kólik ınfraqurylymyn belsendi da­mytyp otyrǵan el retinde, ShYU-ǵa múshe memleketter úki­met­teri arasynda halyqaralyq avto­mo­bıl tasymaly úshin yńǵaıly jaǵ­daı jasaý týraly kelisimdi úıles­tirýdi jedeldetýdi usynady. Qarjy júıesi daǵdarysy tereńdete túsip otyrǵan álemdik rynoktaǵy turaq­syzdyq jaǵdaıynda jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine aıtar­lyq­taı qater tónedi. Sondyqtan ShYU-ǵa múshe memleketter úki­met­teri arasynda qol qoıylýy jos­par­lanyp otyrǵan aýyl sharýashy­lyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim atalǵan qaýip-qater­diń saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldaýǵa oń yqpal etetin bolady. Nursultan Nazarbaev kelesi ke­zekte jurtshylyq nazaryn sońǵy kezderi jıi boı kórsete bastaǵan tabıǵı jáne tehnogendik katak­lızm­derge aýdardy. Mundaı jaǵ­daı­da, dedi Memleket basshysy, Qazaqstanda ShYU-nyń tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý men sal­daryn joıý jónindegi ortalyǵyn qurý tabıǵı apattardyń yqpalyn azaıtýǵa múmkindik berip qana qoımaı, múshe elderdiń bir-birine kómektesýine jaǵdaı týǵyzady. Nursultan Ábishuly qaýipsiz­diktiń kókeıkesti ólshemderiniń biri – aqparat salasyna nazar aýdardy. О́ńirdegi sońǵy oqıǵalardy eskere kelgende, birlesken is-qımylsyz aq­parattyq qaýipsizdikti tehnıka­lyq, sonymen bir mezgilde mazmun­dyq turǵydan da qamtamasyz etý qıyn bolatynyna kóz jetkiz­ge­ni­mizdi atap kórsetti. Osy rette 2011 jyly ShYU jaýapkershiligi aıma­ǵyn­da naqty jumys isteıtin aqpa­rattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tetigin jasaý úshin taıaý ýaqyttarda konsýltasııalar ótkizý qajet dep sanaıtynyn málimdedi. Bul turǵyda má­denıet, týrızm jáne sport, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý sala­la­ryn­daǵy yntymaqtastyq pen ShYU aıasynda jastar arasyndaǵy baı­lanystardy damytý perspek­tı­valarynyń bolashaǵy zor. ShYU-nyń halyqaralyq yq­pal­dy qurylym retindegi márte­besin odan ári nyǵaıtý onyń ha­lyq­aralyq jáne óńirlik birles­tiktermen baılanysyn keńeıtýdi qarastyrady. Qazaqstan óziniń EQYU-daǵy tóraǵalyǵyn, Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jónindegi keńestegi rólin, sondaı-aq elimizdiń IKU Syrtqy ister mınıstrleri keńesindegi aldaǵy tóraǵalyǵyn atalǵan iri óńirlik forýmdardyń Shan­haı uıymymen ózara is-qı­mylyn keńeıtý úshin paıdalaný nıe­tinde, dedi Nursultan Na­zarbaev. Qazaqstan basshysy sóziniń sońynda búgin elimizdiń 2010-2011 jyldary ózine ShYU-daǵy tór­aǵa­lyq sekildi jaýapty mıssııany ala­tynyn atap ótti. Qazaqstan Res­pýblıkasy Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymyndaǵy tóraǵalyǵy laýazymynda óziniń negizgi kúsh-jigerin kópjaqty yntymaqtas­tyq­ty tereńdetý boıynsha bizdiń qo­ǵamdarymyzdyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttaıtyn bo­l­ady. Sonymen qatar, baıqaýshy mem­leketter men únqatysý boı­yn­sha áriptesterdi ShYU qyzmetine tartýǵa, onyń halyqaralyq baı­la­nystaryn álemdik bedeldi geosaıası sýbekt retinde belsendilendirýge joǵary nazar aýdarylady, dedi Qazaqstan basshysy. Biz Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń úılestirýshi tetikterin nyǵaıtý, barlyq baǵyttarda ózara tıimdi yntymaqtastyqty tereń­de­tý, bizdiń uıymymyzdyń halyq­aralyq arenadaǵy bedelin odan ári arttyrý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıtyn bolamyz. Bizdiń birikken kúsh-jigerleri­miz­diń nátıjesinde osy jáne basqa da kóptegen mindetter tabysty jú­zege asatynyna senimdimin. Barly­ǵy­ńyzdy 2011 jyldyń 15 maýsy­myn­da Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń kúninde Astanada kóre­min ǵoı dep úmittenemin, dedi sózi­niń sońynda Nursultan Nazarbaev. Budan soń sóz Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Szıntaoǵa berildi. Qytaı basshy­sy О́zbekstannyń ShYU-ǵa tór­aǵa­lyq etýi barysynda aýqymdy is-sharalar júzege asyrylǵanyn, Qy­taı eli ony joǵary baǵalaıtynyn aıta kelip, Uıym aıasynda júzege asy­rylǵan negizgi is-sharalarǵa toq­taldy. Tóraǵanyń atap ótýin­she, osydan alty jyl buryn ShYU-nyń Tashkenttegi májilisi­nen bergi ýaqytta Shanhaı ynty­maqtastyq uıymy óńirde qaýip­siz­dik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde aýqymdy jumystar atqardy. Ásirese, sońǵy jyldary ShYU aıasyndaǵy yntymaqtastyq artyp, jańa satyǵa kóterildi. Tashkenttegi sol sammıtte yntymaqtastyqty ke­ńeıtý týraly kelisim jasalǵan edi. Búgin soǵan qol jetkizilip otyr. Qytaı Tóraǵasy osyǵan rıza­shylyq bildirip ótti. Sonymen qatar, Hý Szıntao búginde álemde ekonomıkalyq yntymaqtastyq damyp, halyqaralyq saıasat ózgerip jatqanyn, jahandyq ekonomıka­lyq daǵdarys elderdi jaqyndas­ty­ra túskenin ataı kelip, Qazaq­stan­nyń ShYU-ǵa tóraǵalyq etýine tabystar tiledi. Kelesi jyly ShYU-nyń qurylǵanyna on jyl tolatynyn, osy merekelik data Astanada Uıymǵa múshe Memleket­ter basshylarynyń keńesinde keńinen áńgime bolatynyn atady. Reseı Federasııasynyń Pre­zı­denti Dmıtrıı Medvedev ShYU-nyń halyqaralyq bedeli ýaqyt ót­ken saıyn artyp kele jatqanyna nazar aýdaryp, Uıym aıasynda Qyr­ǵyzstandaǵy jaǵdaıdy turaq­tandyrý jaıyna toqtaldy. Reseı Prezıdentiniń habardar etýinshe, ShYU-ǵa múshe memleketter óńir­degi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge barynsha kúsh-jiger jumsap keledi. Sondyqtan da Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy turaq­tan­dyrýǵa kómek qolyn sozdy. Osyǵan baılanysty Uıymǵa qaty­sýshy birqatar elder shuǵyl áreket jasaýǵa týra keldi. Bul máseleni bizder shaǵyn quramdaǵy otyrysta da talqyladyq, dedi Dmıtrıı Med­vedev. Sóz joq, bul – óte ma­ńyzdy taqyryp. Bizdiń elder ýa­qyt ozdyrmaı der kezinde qyrǵyz halqyna kómektese bildi. Búgin bizder aldaǵy ýaqytta Qyr­ǵyz­stan­ǵa ShYU jelisi boıynsha yq­pal etýdi úılestirý jónindegi má­se­leni de talqyladyq. Ony óki­letti vedomstvo júrgizetin bolady. Reseı Prezıdenti, sondaı-aq Qyrǵyzstannyń memlekettiligi jaıynda da pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, ShYU Qyrǵyzstanǵa óz mıssııasyn jiberedi. Olar 27 maýsymda ótetin referendým úderisterin baqylaıdy. Buǵan qosa Dmıtrıı Medvedev Uıymnyń óńirdegi qaýipsizdikti nyǵaıtý barysyndaǵy is-sharalaryn ataı ketti. Uıymǵa múshe memleketter arasynda lańkestikke, ekstremızm men separatızmge qarsy kúreste tyǵyz yntymaqtastyq ornyqqan. Uıymnyń О́ńirlik antıterrorlyq qurylymy jumys isteıdi. Búginde ShYU-nyń atalǵan máseleler men kúrestegi is-qımyly halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanyp otyr. Tájikstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmon ShYU-nyń basty maqsaty óńirde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qam­tamasyz etý ekenine, aldaǵy ýaqyt­ta da solaı bolyp qala beretinine toqtaldy. Prezıdenttiń toqtalyp ótkenindeı, Uıym sońǵy jyldary bedeldi halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq jasaı bastady. Jaqynda ShYU Hatshylyǵy men BUU Hatshylyǵy arasynda qol qoıylǵan birlesken deklarasııa­nyń mańyzy zor. Bul qujat oryn alýy múmkin kıkiljińderdi bedeldi osy eki uıym birlese otyryp ret­teýge jol ashady. Sondaı-aq ol Aýǵan­stanǵa baılanysty da pikir bildirdi. Emomalı Rahmonnyń ha­bardar etýinshe, keıbir máseleler qazirgi kezde toqtap tur. Budan soń Prezıdent Qyrǵyzstandy turaq­tan­dyrý óńir úshin asa jaýapty eken­digin atap óńirdegi energetı­kalyq qaýipsizdik jaıyn sóz etti. Al Qyrǵyz Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń minde­tin atqarýshy Rýslan Qazaqbaev negizinen Qyrǵyzstandaǵy jaǵ­daı­dy, jaqynda ótetin referendým baıan etip, osy sharalar eldi saıası jaǵynan turaqtandyryp, ekono­mı­kalyq damý jolyna baǵyttaı­ty­nyn atady. Halyqaralyq uıym­dardy referendým úderisterin baqylaýǵa shaqyrdy. Sonymen qatar, ol 10 maýsymnan 11 maý­sym­ǵa qaraǵan túni Osh oblysynda oryn alǵan qaıǵyly oqıǵalardan da habardar etti. Uıym Keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda, sondaı-aq Mońǵolııa Prezıdenti Sahnagıın Elbegdorj, Aýǵanstan Prezıdenti Hamıt Kar­zaı, Túrkimenstan Prezıdenti Gýr­bangýly Berdymuhammedov, taǵy bas­qalar sóz alyp, Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń qyzmetine rızashylyqtaryn bildirdi jáne Qa­zaqstannyń Uıym tóraǵaly­ǵyndaǵy qyzmetine tabystar tiledi. Uıym Keńesi otyrystarynyń qorytyndysynda ShYU-ǵa qaty­sýshy memleketter basshylary birqatar qujattarǵa qol qoıdy. ShYU-ǵa múshe Memleketter bas­shylary keńesiniń onynshy oty­rysynyń deklarasııasy qabyl­dandy. Sonymen qatar, Uıymnyń jańa múshelerin qabyldaý týraly erejege, Uıymnyń prosedýralyq tártibin bekitý týraly sheshimge, Uıymǵa múshe memleketter úkimet­te­ri arasyndaǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge, taǵy basqa qujat­tarǵa qol qoıyldy. Álısultan QULANBAI, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.