Arǵy tarıhqa barmaı-aq Táýelsizdiktiń 30 jylyn ǵana aıtsaq, Qyzyljarda aıtys uıymdastyrý ońaı bolmaıtyn. Jalǵasqan dástúr joq, tek Naýryz toıynyń qarsańynda «al, aıtys uıymdastyryńdar», deıdi joǵary jaqtaǵylar. Sodan uıymdastyrýshylar annan-mynnan aqyndar izdep, basqa oblystardan shaqyryp, áıteýir halyqty bir serpiltetin dúrmek jasaıdy. Sonymen kelesi Naýryzǵa deıin tym-tyrys. Al kelesi Naýryzda «byltyr jasadyńdar ǵoı, bıyl qoıa qoıyńdar» dep dáldúrish bastyqtar tıyp ta tastaıtyn. Solaı 2-3 jyl úzilgen soń basqa oblystardaǵy aıtystyń dúrmegine eleýregen halyqtyń talabymen tórtinshi jyly taǵy da qolǵa alynady. Bul arada sýyp qalǵan shabyt qaıta qozdana almaıdy, uıymdastyrýshylar taǵy da basqa oblystardyń aqyndaryna júginip, áıteýir birdeńe qurastyrady...
Osy olqylyqtyń ornyn Mońǵolııadan oralǵan jas aqyn Jarqyn Juparhan toltyryp, aıtysty bir arnaǵa túsirip, úzilmeıtin úrdiske aınaldyryp keledi. Aıtystyń qyzýymen ana tiline degen qurmet te artyp, qazaqsha sóıleıtinder sany da kóbeıe bastady. Qazaq túgil orys jastarynyń arasynda qazir qazaq tili burynǵydaı jat emes, qulaqqa sińimdi, sóıleýge qushtarlyqty oıatqan ásem, árli bolyp tanylyp jatyr.
Jarqyn Juparhan atajurtqa oralǵan soń M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń daıyndyq kýrsynda oqyp, odan ári osy oqý ornyn aıaqtaǵan. Birer jyl oblystyq gazette jýrnalıst bolyp, bala jasynan taýyp sóıleıtin, sózge usta ekeni kózge túsip júretin ol basqa aqyndar az bolǵan soń, aıtysqa tótennen qosylyp ketken. Sodan bergi jıyrma jyldaı ýaqytta ol Qyzyljar óńirindegi aıtys óneriniń tý ustaýshysyna aınaldy. Birneshe halyqaralyq, respýblıkalyq aıtystardyń júldegeri bolyp, Qyzyljar óńirine olja saldy. Eki bilekti túrip tastap, Maǵjan Jumabaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Safýan Shaımerdenov, Erik Asqarov sııaqty aǵalarynyń, Naýryz, Táýelsizdik kúni sııaqty merekelerdiń qurmetine aıtys uıymdastyrdy. Olarǵa aıtystyń aqtańgeri Júrsin Ermanovtan bastap barlyq marǵasqany qatystyrdy.
Áıtse de Jarqyn Juparhannyń soltústiktegi ulttyq ónerdiń damýyna qosqan eń úlken eńbegi basqa. Ol Soltústik Qazaqstannyń mektep oqýshylary, kolledj ben JOO stýdentteri arasyndaǵy aıtysqa beıimi bar balalarǵa jón-joba siltep, qabiletterin ushtaýǵa aqyl-keńes beretin aqyndar mektebin ashty. Bul týraly keıipkerimizdiń ózi bylaı deıdi: «2019 jyly naýryz aıynda jerlesimiz, belgili aqyn, elimizde aıtysty damytýǵa zor úles qosqan Erik Asqarovtyń 60 jyldyǵynda biz retro-aıtys ótkizip, sol jıynda aqyndar mektebiniń ashylatynyn jarııaladyq. Oǵan deıin eki jyl boıy aýdan, qala mektepterindegi jas talanttardy izdep, olarmen áńgime ótkizip júretinbiz. Sol izdenýdiń nátıjesinde oblystyq bilim jáne mádenıet basqarmalaryna aqyndar mektebin ashqymyz keletinin aıtyp, usynys túsirdik. Sol usynysymyz aqyry qabyl bolyp, aqyndar mektebi shańyraǵyn kóterdi. Onyń ashylý saltanatyna Júrsin Erman aǵamyz bastaǵan «Qazaqstannyń halyq aqyny» ataǵyn alǵan, kezinde Erik Asqarovpen óner kóginde qatar júzgen Áselhan Qalybekova, Ásııa Berkenova, Qonysbaı Ábilev, sonymen birge Baıanǵalı Álimjanov, Qýanysh Maqsutov, Dáýletkereı Kápuly, Amanjol Áltaev t.b. aqtańgerlerdi shaqyryp, qatystyrǵan edik. Aqyn aǵa-apalarymyz tusaýyn kesip, aqyndar mektebine Erik Asqarovtyń esimi berildi. Mine, sodan beri aqyndar mektebi jas talanttardyń jolyn ashyp keledi. Oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń qoldaýymen oǵan Oqýshylar saraıynan arnaıy oryn berildi».
Aqyndar mektebine qabyldanǵan daryndy balalar qoǵamdyq negizde tórt jyl oqıdy. Jarqyn Juparhan olardy oblystyń túkpir-túkpirinen jınap, oqýshylar aıtysynda kózge túsken daryndylarǵa jergilikti ýnıversıtet pen kolledjderdiń granttaryn alyp berip, qaladaǵy oqýyna kómek jasaıdy. Qazir osy mektepte oqyp, tálim-bilim alǵan balalar respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi kóptegen aıtysqa qatysyp, júldeli oryndar alyp júr. 2022 jáne 2023 jylǵy Naýryzdaǵy aıtysqa tipti alystan eshkimdi shaqyrmaı, oblystyq 18-20 aqyn qatysqan úlken aıtys uıymdastyryldy. Sonyń deni – osy aqyndar mektebiniń túlekteri men oqýshylary.
Boıynda aqyndyq daryny bar jastar aqyndar mektebinde bes baǵyt boıynsha tálim alady. Eń birinshi baǵyt – aıtysqa baýlý, baǵyt-baǵdar berý, aıtys úlgisimen tanystyrý. Odan keıingi baǵyt – jazba aqyndyqtyń joldaryn qarastyrady. Odan soń óleńdi mánerlep oqý, sóz sheberligi. Tórtinshi baǵyt – dombyra tartý, sheberlikke jetý. Eń sońǵy baǵyt – sahnanyń syrlaryn ıgerý, til mádenıeti. Sonymen birge mektepte aqynnyń tanym kókjıegin keńeıtý maqsatymen oblys pen respýblıkanyń maqtan tutarlyq jetistikterin, tarıhyn, ádebıetin, jeke adamdardyń, jerlesteriniń ónerdegi, soǵystaǵy, beıbit zamandaǵy erlik isterimen tanystyrady.
Qyzyljar óńirinde aqyndar mektebin ashýdy birden qoldap ketkender bola qoımaǵany anyq. О́zderi de qazaqsha sóıleı almaı jatqan balalardyń arasynan aqyndy qaıdan tabasyń dep teris sóılegender de boldy. Biraq Jarqyn qolǵa alǵan isti aıaqsyz qaldyrmaı, óz degeninen qaıtpaı, bilim jáne mádenıet basqarmalarynan bes orynǵa shtat ashqyzyp, bilimdi de bilikti degen jandardy ustaz etip, jas aqyndarmen júıeli túrde jumys júrgizip keledi. Ustazdar ózderiniń jyldyq josparyn jasaıdy, eńbekaqy alyp otyrǵan soń, mindetine jaýapkershilikpen qaraıdy. Olar resmı túrde oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵyna bekitilgen.
Aqyndar mektebin bıyl bitirgen alǵashqy túlekteri ómirden óz oryndaryn tapqan. Mysaly, Abylaıhan Áshimov, Dáýlet Qurmash, Dıas Aıaǵan t.b qazir jýrnalıst, ustaz ári aqyn bolyp júr. Keıbiriniń alǵashqy kitaptary da jaryq kórgen. «Alaıda halyq bizden birden taýdaı nátıje kútedi. Ol da oryndy, biraq oǵan kóp ter tógip qana jetýge bolady. Qudaıǵa shúkir, bizde qazir 70-ke jýyq oqýshymyzdyń arasynda kózinde oty, júreginde jalyny, boıynda daryny, qarymdy qabileti bary jeterlik. Olardyń arasynan óren júırikterdiń shyǵaryna senimdimin», deıdi Jarqyn Juparhan.
Aqyndar mektebi aıtys qana emes, basqa da óner dodalarynyń ótýine muryndyq bolyp otyr. Máselen, Abaı men Maǵjannyń óleńderin barynsha kóp jattaý boıynsha da jarystar ótkizip, dana aqyndarymyzdyń sózderin jas býynnyń únimen shalqytty. Byltyr oblysta ótkizilgen «Maǵjannyń marjan jyrlary» atty baıqaýda aqyndar mektebiniń shákirti Aqnıet Dúıshenbi bas júlde aldy. Dodaǵa qatysqan barlyq 70 óren aqynnyń kem degende 30 óleńin jatqa qazylarǵa aıtyp berdi. Olardyń arasynda ózge ult ókilderi de boldy. «Balalardy yntalandyrý úshin úlken báıge tiktik. Mysaly, bas báıgege 300 myń teńge berdik. Mundaı yntalandyrý bolmasa, qazirgi balalardy tartý qıyn. Aldaǵy ýaqytta Muqaǵalıdiń, Erik Asqarovtyń óleńderin jatqa aıtý jáne mánerlep oqýdan osyndaı baıqaýlar ótkizýdi josparlap otyrmyz. Sonda aqyndarymyzdyń óleńderi halyq arasyna tarala túsetin bolady», deıdi Jarqyn Juparhan. Aıta keterligi, 2022 jyly Semeıdegi Abaı oqýlaryna Káýsar Tórehan degen aqyndar mektebiniń shákirti qatysyp, aqynnyń óleńderin kóp aıtý jáne mánerlep oqý boıynsha bas júldeni alyp kelgen. Al Elnur Ońdasyn Abaıdyń 50 óleńin jatqa aıtqan.
Mine, Qyzyljar óńirindegi aqyndar mektebiniń búgingi tynys-tirshiligi osyndaı. Qazaq tiliniń halyq arasyna taralyp, damı túsýine onyń qosyp jatqan úlesi zor.
PETROPAVL
