Qaraǵandydan talaı marǵasqa shyqqan. Biraq olardyń bári mundaı ataq alǵan joq. Tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov, kásipqoı bokstan álem chempıony Gennadıı Golovkın, ǵalym, bar sanaly ǵumyryn obyr degen ozbyrmen alysýǵa arnaǵan, júzdegen adamnyń ómirin uzartýǵa tikeleı atsalysqan professor Ǵanı Musylmanbekov...
Endi osyndaı el tanyǵan, jurt syılaǵan azamattardyń qatarynda Tórehan Maıbas ta bar.
Seksenge qaraı aıaq basqan Tórehannyń ómirbaıanyn tizbektep shyǵýdyń qajeti shamaly bolar. Jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn jete bilmegen adamnyń ózi onyń áldebir jazbasyn oqysa boldy, ar jaǵynan murty qyltıyp turǵan jazmyshynyń jarasymdy bir sátin baıqamaýy múmkin emes.
Qaraǵandy ýnıversıteti fılologııa fakýlteti 125 shákirtiniń ishinen oza shapqan júırik dep epıtetshilesem, onym shyndyqqa janasa qoımas edi.
«Kóptiń biri edi» dep máımóńkelesem, taǵy bolmaıdy.
...Toptas Qasqyrbaı dosymyzdyń óleńderi oblystyq «Ortalyq Qazaqstanǵa» áredik jarııalanyp turady. Qýanyp qalamyz. Araǵa apta salmaı qalamaqysy keledi. Ol kúni biz úshin toı. Qyzdardy dámhanaǵa aparyp toıdyramyz. Jigitter de bir jasap qalady.
Sonda álgi aqynymyz dandaısymaıdy.
Eldiń ár qıyrynan kelip oqyp júrgen jigitter sanaýly-aq. Nurmuhan, Qanat, Ermek, Áshtaı, Qasqyrbaı, Tórehan. Orys bóliminen, basqa fakýltetterden Erden Qajybekov, Dıma Nurjýbalın sııaqty shyǵarmashylyqqa den qoıyp júrgen jigitter de qatarymyzǵa qosylady.
Bir kúni... Qoly bosaı qalsa, qaǵazdan bas kótermeıtin Tókeń aıdy aspannan bir-aq shyǵardy.
Ol kezde ataqty aqyn-jazýshylardyń qoly jete bermeıtin «Jalyn» jýrnalynda «Arqada – zaýza» degen toptamasy jarq ete tússin. Onyń bolashaq etnograf ekeni osy toptamasynan aıqyn kóringen edi. О́ıtkeni onyń óleńderinen qazaqylyqtyń qany tamyp turǵan-dy. Jıyrma jasynda mundaı óleńder jazý ekiniń biriniń qolynan keledi dep aıtý qıyn. Sol aqynymyzdy sol jıyrma jasynda joǵaltyp ta úlgerdik.
Jıyrma jasynda, 1974 jyly ol Farıza apaıymyzdyń qoldaýy arqasynda jas jazýshylar máslıhatyna qatysyp, prozaık bolyp oraldy. Onyń prozasyna Oralhan Bókeı aǵamyzdyń ózi batasyn bersin.
Ol birden sol «Kerat» degen áńgimesimen prozaık bolyp tanyldy. Alaıda sol kezdegi ustanǵan saıasatymyzben qabyspaǵandyqtan, ol áńgimesi jaryq kóre qoımady. Esesine qaraǵandylyq stýdentter áńgimeni qolmen kóshirip, kezektesip oqysyn.
Aq óleń jazyp, Nazym Hıkmetti qazaqshalap júrgen Tórehanymyzdan tereń pálsapaly prozany eshkim kútpegen.
Ymyrt baılana otyrǵannan túni boıy, tań atqansha kóziniń maıyn tekke taýyspaǵan eken.
Sol áńgimesi otyz jyldan keıin «Qazaq ádebıeti» gazeti uıymdastyrǵan respýblıkalyq baıqaýda bas báıgeni aldy.
Sol ýaqyttan beri jarty ǵasyr óte shyǵypty.
Birge oqyǵan jigit-qyzdarymyzdyń birazy qaıtpastyń kemesine minip ketken. Jer basyp júrgenderimizdiń dańǵylmen júıtkip júrgenderimiz neken-saıaq. Súringen soqpaqty joldar da boldy, órge qııalap shaýyp ta kórdik, eńiske qaraı domalap ta kórdik. Sóıtip júrip shyqqan bıikterimiz de joq emes.
Kópshiligimiz oqyǵan oqýymyzdyń jemisin shákirt tárbıelep, muǵalimdikten taptyq. Biraz jigit ǵylymǵa bet burdy.
Oqshaý jolmen júrgen Tórehan boldy.
...Sol HH ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynda sosıalıstik qalypqa syımaǵan bozbala saıası kózqarasynyń trafaretke sáıkes kelmegeni úshin komsomoldan qýylǵanyn qatarlastarynyń bireýi bilse, bireýi bilmeıdi. «Jas qazaq» degen uıym qurmaq bolǵanda qatarlas júrgen áldekim KGB-ǵa «domalaq aryzdy» top etkizgen. Oqýdan shyǵaryldy.
Tórehannyń endi jańa ómiri bastaldy. Shahterlik ómiri. Aqshataý ken-baıytý kombınatynyń shahtasyna tústi. Slesar, tireýshi... bolyp kete bardy. Sol jumysyna ótinishin óleńmen jazyp kirdi degenge senińiz.
Ol óziniń keıipkeri – shahter at-Kerat jumys istegen shahtada jumys istedi. Sonda júrip talaı týyndyny dúnıege ákeldi. Olar keıinde hıkaıattar bolyp oqyrmandar qolyna jetti.
Oqýyn qaıtyp ornyqtyryp, támamdaǵan soń-aq Tókeń baspasózge kelgen. «Aqadyr tańy» – «Agadyrskaıa nov» degen eki tilde shyǵatyn gazet qyzmetiniń barlyq satysyn asyqpaı júrip ótti. Sóıtip júrip Jezqazǵan oblystyq máslıhatyna depýtat bolyp saılandy. Partııalyq tizimmen emes, sonda bir mandatty okrýgten «sharǵa talasyp», balamaly negizde biraz kandıdatty shańǵa kómip ketken.
О́mirinde maqtan sózdiń ne ekenin bilse de, ondaıdan oıy men tilin aýlaq ustaıtyn Tórehan óz ótkenindegi jetistikteri týraly eshkimge tis jaryp kórmegen shyǵar. Otyrady. Jazady.
Pernetaqtanyń astynan shań kóringenshe, tań bozaryp atqansha...
Jezqazǵan oblysy da, Aǵadyr aýdany da jabylǵanda Qaraǵandyǵa barmasqa amaly joq edi.
Mundaǵy qalamgerler eńbekqor jigitti bótensigen joq. Onda «Ortalyq Qazaqstannyń» bas redaktory – Maǵaýııa Sembaı. О́zimizdiń ortaq dosymyz. Maǵash qýana otyryp Tórehandy ózine orynbasar qyldy. Osyndaıda Volterdiń bir aýyz sózi eske túsedi. Uly oıshyl: «Ish pystyratyn janrdan basqasynyń bári jaqsy», degen eken.
Esseıst, pýblısıst, reporter, el tarıhynyń ensıklopedııashy bilgiri, shejireshi, etnograf ekenin Tórehan «Ortalyqta» jarqyraı kórsetti.
Ádebıetshiniń sharýashylyǵy – ádebıet. Endeshe, ol eresen bilimdar bolýǵa mindetti.
Oqyǵan doktorantýrasy joq bolsa da, izdenýden jalyqpaıtyn Tórehannyń bilmeıtini joq. Talaı etnografııalyq zertteýge parapar dúnıeleri, «Elqujat», «Abadan», «Aıbar», «Jaýhar», «Taǵylym», «Shikil» kitaptarynyń negizi jaı maqalalarda bastalǵan. Kitaptyń negizi sonda qalanǵan.
Jarylǵap batyr, Seńkibaı batyr, Bodyq batyr, Jalańtós batyr, Baıseıit bı týraly ǵylymı-tanymdyq maqalalardyń basyn qosyp, osy tulǵalardyń árqaısysy jaıynda kitap bastyrýǵa muryndyq boldy. Kitapqa engeni bar, bólek basylym bolyp shyqpaǵany bar, memleket qaıratkerleri, akademıkter, óz zamandastary týraly jazbalary jetip-artylady. Odan keıin de birneshe kitaby jaryq kórdi.
Tókeń bir dúnıeni oıyna alsa, toqtamaıtyn jazýshy. Taqyrybyn qazbalap, túbine jetkenshe maza tappaıtyn azamat.
Eski sózdi izdegishtigi óz aldyna, qazaqtyń salty men ádet-ǵurpyn aıtyp qana qoıa salmaıdy. Onyń shyǵý tegin oqyrmanyna saralap otyryp, tarıh qoınaýyna tereńdetip batyryp baryp, osy kúnge alyp shyǵady.
Qazaqtyń Aqseleýimen birge qyzmet istegen, mańǵaz da salıqaly sózin kúnde estip júrgen aǵamyzǵa boıymyzdyń úırenip alǵany sonshalyq, ol kisini máńgi ómir súredi dep oılaǵan bolýymyz kerek, eshqaısymyz bir aýyz sóz jazbadyq. Qaraǵandyǵa áredik joly túskende Tórehandy izdetip taýyp alyp, saǵattap áńgime-dúken quratynyn endi bilip júrmiz.
Aldyńǵy jyly Atasýda Aqańa eskertkish ornatyp, ensıklopedııashy-ǵalym, ulttyń joqtaýshysynyń mereıtoıyna arnalyp ǵylymı konferensııa ótti. Qaraǵandydan Tókeń, osy joldardyń avtory teledıdar jumysynan tisi sarǵaıǵan kánigi jornalshy Álı Toıjigittiń kóligimen shyqtyq. Indettiń jańa bitken kezi. Tókeń dosymyz covid degenniń qushaǵynan zorǵa bosap shyqsa da, syrqatynan onsha aıyǵa qoımaǵan.
Úıden shyǵarda mashınanyń júk salǵyshyna zildeı-zildeı qaǵaz qoraptardy arttyq.
«Bul ne?» dep biz suramadyq, «bul anaý...» dep ol úndemedi.
Konferensııada ustazy, dosy týraly lebiz bildirgen Tórehan Maıbastyń sózi jurtty tebirentip jiberdi. «Jańaarqa Ulytaýǵa qarasa, jınalǵandardyń kópshiligi Qaraǵandy men Astanadan kelip otyrsa, osy óńirlerdiń ákimderi tize qosyp ortamyzda otyrsa, taqııamyzǵa tar keler me edi? Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń mereıtoıy Qostanaıda ataýsyz qaldy. Ákim-qaralar ondaǵy órtti jeleý qylyp otyr. О́rtenip jatqan jer emes, qazaqtyń rýhy! Tamyry...» degenge saıatyn adamnyń saı-súıegin syrqyratatyn talaı sóz ketti.
Mashınamyzǵa artyp alǵan jáshikterdiń syryn sonda bildik. Aýyryp júrip, kompıýterden eki apta boıy bas kótermeı, Aqseleýmen ár kezdesken áńgimelerin taqyryptarǵa bólip, «Qurmaldyq» degen ataýmen 20 baspa tabaqtan astam kitap jazyp, óz qarajatyna bastyryp úlgergen eken.
Toıdy uıymdastyrýshylarǵa bul aqparat jetkenimen, selt etken eshkimdi baıqamadyq...
Dos degen sóz – kıeli leksıka.
Oı órisi toǵysyp jatatyn, kóńilderi ortaq, qyzyǵy men shyjyǵy bir adamdar ǵana dos bola alady.
Antıkalyq dáýirdiń bir oıshyly «Dosyńnyń kim ekenin tanysam, seniń kim ekenińdi bilgenim» dep tekke aıtpasa kerek. Osy pálsapany qazaq «Kóp jaman týysyń bolǵansha, bir jaqsy dosyń bolsyn» dep, tipti damyta túsken.
Dostyqqa adal, eline degen peıili men júregi appaq, mańaıyna kóńili men tilegi pák Tórehan dos – osyndaı azamat.
Keıipkeri Kerattyń shahterlik estafetasyn Tórehanymyz laıyqty jalǵastyrdy. Osydan eki jyl buryn ol «III dárejeli eńbek dańqy» ordenimen marapattaldy. Jurt taǵy da tańǵalǵan. Shahterlerge, munaıshylarǵa, qurylysshylarǵa, óndiris maıtalmandaryna ǵana beriletin ordenniń jýrnalıske berilýi qalaı?
Joq, Tórehan – shyn máninde halyqtyń qazynasyn qoparǵan azamat. Onysyn dáleldep berdi.
Jerdiń astynda da, jerdiń ústinde de...
Nurhan MYŃBAI,
ardager jýrnalıst
