Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Halyq kóterilisteri
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń professory Uzaqbaı Ismaǵulov 30-jyldary Yrǵyz, Shalqar, Batpaqqara, Oıyl, Temir aýdandarynan bosqynshylyqqa ushyraǵandar týraly derektermen tanystyrdy. «1931-1932 jyly júrgizilgen mal sanaǵynda osy bes aýdannan 580 myń bas mal eseptelse, 1933 jyly sonyń 84 346 basy ǵana qalǵan. Aýyl-aýyl bolyp údere kóship jatqandardy eshkim toqtata almady. 1932 jyldyń qyrkúıegine deıin Shalqar aýdanynan 4 692, Yrǵyzdan 1 myń, Oıyldan 4 myń, Temirden 1 myń, Batpaqqaradan 2 440 úı shetke ketedi. Alapat ashtyqtan sál-pál es jıyp, 1934 jyly kóship ketkenderdi qaıta oraltý saıasaty bastalǵanda, elge oralǵannyń bárin óz aýyldaryna ornalastyra almady», deıdi U.Ismaǵulov.
Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti kafedra meńgerýshisi, saıası ǵylymdar doktory Kıikbaı Jaýlın saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Mańǵystaý óńirlik komıssııasy 2022 jyly aqtaýǵa usynǵan 1 653 adamnyń 156-sy kóterilisshi, 1 055-i bosqyn, 17-si ujymdastyrýǵa qarsy shyqqan, 404-i áskerı tutqyn, 21-i din ókili dedi. 2023 jyly taǵy da myń adam aqtaýǵa memlekettik komıssııaǵa usynyldy. «Munaıly, Mańǵystaý aýdandarynan qýǵyn-súrgin qurbandary jerlengen on bir qorym tabyldy, 1931 jylǵy Adaı kóterilisiniń kartasy ázirlendi. Aqtalmaǵan 4 081 adamnyń tizimi anyqtaldy», deıdi ǵalym.
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Lesqalı Berdiǵojın Atyraý óńirlik komıssııasy músheleri 10 353 adamnyń deregin anyqtaǵanyn habarlady. Olar – 277 kóterilisshi, 1 940 bosqyn, 3 950 baı-kýlak, ujymdastyrý saıasatyna qarsy shyqqan 53 adam, 52 Alash ıdeıasy úshin qýǵynǵa ushyraǵandar men din ókilderi, 4 081 áskerı tutqyn.
«Otyz jyl buryn Qazaqstanda 1920-1932 jyldary 76 myń adam qatysqan 372 halyq qozǵalysy boldy delinse, sońǵy zertteýler osy kezeńde 720 myń adam qatysqan 566 halyq kóterilisi bolǵanyn kórsetti. Keńes ókimeti «bandy» atandyrǵan, Qyzylqoǵa men Taısoıǵan bolystarynda, Adaı ýezinde ókimet saıasatyna qarsy qozǵalys uıymdastyrǵan Qunyskereı Qojahmetuly Oıyl jármeńkesine jıi kelip turǵan. Osy jerdiń búkil oı-shuńqyryn jaqsy bilgen Qunyskereıdi oıyldyqtar jıi shaqyryp, minis at, azyq-túlik beredi. Ol zamanda kóterilis basshysynyń qasynda aǵaıyny, bala-shaǵasy erip júrgen. Amanǵalı Kenjeahmetov 1924-1928 jyldary qazirgi Isataı, Qurmanǵazy aýdandarynda halyq qozǵalysyn basqardy. Jalpy, elimizdiń batys óńirinde bolǵan 56 irili-usaqty halyq kóterilisine 41 myń adam qatysqan. Sol jyldary kóterilisti basýǵa Orynbordaǵy №8-atty ásker dıvızııasy jiberildi. Kóterilisshiler Fort-Aleksandrovsk qalasyn eki ret basyp alǵanda, ony basýǵa Ázerbaıjan, Daǵystannan zeńbirek, aýyr pýlemettermen qarýlanǵan áskerı kemeler kelgen. 1930 jyly Mańǵystaýdaǵy kóterilisti Bolmash Jolanov, Qurmash Qoshanov basqardy. Keńes ókimeti osy azamattardy úrim-butaǵyna deıin qurtyp jiberdi. Erǵalı Aıazbaevty Oral túrmesinde eki balasymen birge, 1928 jyly Amanǵalı Kenjeahmetovti jıenimen birge atyp tastady. Qurmash Qoshanovty 1930 jyly Jańaózenniń qasynda ustap alyp, kózin joıdy», dedi L. Berdiǵojın.
Tutqyndar taǵdyry
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Batys Qazaqstan óńirlik komıssııasy eki jylda fashıster tutqynynda bolǵan 4 981 batysqazaqstandyq jaýyngerdiń deregin anyqtap, 504 adamdy aqtaýǵa jiberdi. Komıssııa múshesi Ahmedııar Batyrhanov BQO Polısııa departamenti arhıvinen 2 922 áskerı tutqynnyń isimen tanysqan. Arnaıy arhıvte legıonerlerdiń jeke qujattary, medısınalyq tekseris qaǵazdary, nemis áskerı formasyn kıip túsken fotosýretteri saqtalǵan. Lager dárigerleri tutqyndardyń júrek talmasy, oq jaraqaty, úsik, dıstrofııa, búırek, ókpe qabynýy, asqazan, ishek joldary aýrýynan qaıtys bolǵanyn tirkepti. Arasynda metan gazymen ýlap óltirilgender de bar. Jumysshy batalondaryna kirgen tutqyndar «Qyzyl Armııaǵa bergen antymnan bas tartyp, nemis armııasyna adal qyzmet etýge ant etemin» dep óz qoldarymen jazyp bergen. Bular maıdanda nemisterge azyq-túlik, oq-qarý tasydy. Lagerden bosatylyp, elge oralǵannan keıin jumysshy batalondarynda qyzmet etkender de RSFSR QK 58 –1 babymen sottaldy.
Keńes jaýyngerleri tutqynǵa ártúrli jaǵdaıda tústi. Ahmedııar Batyrhanovtyń qolynda 1942 jyldyń qazanynda Don maıdany áskerı basshylyǵynyń Máskeýge jazǵan haty bar. Onda aldyńǵy shepte soǵysyp jatqan 303 056 keńes jaýyngeriniń 103 881-inde qarý joq dep kórsetilgen. Qarýsyz jaýyngerdiń tutqynǵa túsýi ońaı. Rjev plasdarmy úshin qyrǵyn shaıqastarda Vıazma lazaretine bir kúnde 80-90 jaraly túsken. Olardyń kóbi esin jımaǵan kúıi qaıtys bolǵan, ózderimen birge qujattary da bolmaǵan. Lazaret dárigeri bir kúnde túsken 94 adamnyń 89-yn taný múmkin bolmady dep anyqtama toltyrǵan. Nemister de aýyr jaraly kúıde tutqynǵa túskenderdi aıamaı, lager dárigerleri eki aıaǵyna oq tıgenderdi tizesine deıin kesip tastap, otyryp atqaratyn jumysqa salǵan. Bir qoly kesilgender lagerde qoımashy, hat tasýshy bolyp jumys istedi.
Nemis tutqynyna túsken qazaqstandyqtar Túrkistan legıony, SS musylmandar dıvızııasy, «Alash» otrıady, jumysshy batalondaryna alyndy. Atyraýlyq Álıhan Aǵaev nemis lagerinde 74 adamnan turatyn «Alash» otrıadyn qurdy. «Polısııa arhıvinen Álıhan Aǵaevtyń adıýtanty bolǵan batysqazaqstandyq Nuǵman Ǵabdýllınniń qujatyn taptyq. Nuǵman aqsaqal tutqynnan bosatylyp, elge oralǵan soń qaıta sottalyp, jazasyn Magadanda ótedi. Elge oralyp, Jańaqala aýdanynyń «Aqqus» aýylynda tirshilik etti. 1983 jyly ómirden ozdy. Aqsaqal balalaryna nemis lagerinde ózin ajaldan qutqarǵan egde jastaǵy qazaq kisi týraly aıtyp ketken. Oqıǵa bylaı bolǵan. Tutqyndardy baraktan alyp shyǵyp, sapqa túrǵyzady da, altyǵa deıin sanatqan. Árbir altynshy adamdy atamyz deıdi. Ofıser saptaǵy árbir altynshy adamdy atyp keledi. Kezek Nuǵmanǵa jaqyndaıdy. Shamalaýynsha ózi altynshy bolyp tur. Qasynda turǵan úlkendeý qazaq kisi «Ornymyzdy aýystyraıyq. Sen jassyń» dep sybyrlaıdy. Ana kisini atyp tastaıdy, besinshi bolyp turǵan bul aman qalady.
Álıhan Aǵaev tutqyndardyń arasynan 74 qazaq jigitin tańdap alyp, «Alash otrıadyn» qurady. Ol 1943 jyly Italııada Alash otrıady aldynda: «Biz Túrkistan legıonyndaǵylar sııaqty namysymyzdy 600 gr nanǵa satpadyq. Aldymyzda bir-aq maqsat tur. Ol –Germanııanyń kómegimen keńes odaǵyn qulatyp, qazaq eline táýelsizdik alyp berý», deıdi. Tutqyndar legıonǵa amalsyzdan kirdi. Polısııa arhıvindegi bir qylmystyq iste legıonerdiń tergeýshige bergen jaýabynda: «Aqpan boıy 20 kún ashyq alańda otyryp, ashtyqqa, sýyqqa shydaı almaǵan soń, legıonǵa kirdik», dep jazylǵan.
Ahmedııar Belgııa, Italııa, Fransııa, Slovenııada partızan otrıadtarynda soǵysqan 33 Qazaqstan azamatyn tapty. Nemis tutqynynan qashyp shyǵyp, Italııadaǵy №1 partızan otrıadynda birge soǵysqan aqtóbelikter – Sádý Amanov, Zaran Qashııanov, Qoshan Qojaǵulov, Joldas Tilegenov, Haıdar Baǵaramov (Oıyl aýdany 1-aýyl), Qýat Jangeldıev (Shalqar aýdany Toǵyz aýyly), Qapar Muratov (Yrǵyz aýdany «Qarasaı» keńshary) Venesııa jaǵynda birge jerlengen. Al Fransııadaǵy qarsylasý qozǵalysyn basqarǵan áskerı tutqyn Ahmet Bektaev tobynda 300 qazaq bolǵan. Soǵystan keıin osy toptaǵy 72 adam Qazaqstanǵa oralsa, 222-si qýdalaýdan qorqyp, elge kelýden bas tartqan.
Lagerlerden tiri shyqqan tutqyndar da elge kelgende qaıta qýdalandy. Máselen, Jańaqala aýdanyndaǵy bir legıoner «1945 jyldyń sáýirinde bizdi azat etken AQSh armııasy jyly kıim, jaqsy tamaq berdi, jap-jańa kólikterimen alyp júrdi» degen sózi úshin 25 jylǵa sottalǵan. Keńes Armııasynda aldyńǵy shepti tekserip júrgen arnaıy bólim bir jaýyngerdiń qaltasynan nemistiń únparaǵyn taýyp alady. Jaý ushaqtary tastaǵan paraqshany «mahorka oraý úshin aldym» degen jaýaby eskerilmeı, jaýynger qatań jazalanady.
Ashtyq qurbandary
Aqtóbe óńirlik komıssııa múshesi, ólketanýshy Bekarystan Myrzabaı Temir jáne Yrǵyz aýdandarynda kóterilis qurbandary men ashtyqta ólgender kómilgen 15 oryn bar deıdi. Sonyń eń irisi – 1916 jylǵy Yrǵyzdaǵy Sabynkól túbindegi shaıqas. Bul jerde birneshe myń adam Lavrentevtiń jazalaýshy otrıadynan ajal qushqan. «Jazýshy О́tebaı Qanahın Lavrentevtiń «Yrǵyzdaǵy jeti myń bandyny joıdyq» degen esebin Lenıngrad arhıvinen taýyp, osy derek negizinde shyqqan kitaby úshin qýǵyndaldy. 1982 jyly kitaptyń barlyq tırajy órteldi. Bul jóninde 1983 jyly estidim. Endigi mindet – Sabynkóldegi shaıqas ornyn, qurbandar kómilgen jerdi anyqtaý», dedi ólketanýshy. Sondaı-aq Bekarystan Myrzabaı 1933 jyly 1 qańtarda Yrǵyz jetimder úıindegi myńnan astam baladan 444-i tiri qalǵany týraly jazba derekti alǵa tartty. Yrǵyz eldi mekeniniń ortasyndaǵy Itmolada adamnyń shashylǵan súıekteri keshegi kúnge deıin tabyldy.
Oıyl eldi mekenindegi Mádenıet úıiniń orny buryn tereń saıdyń sheti edi. Osy saıdyń ishine 1932 jyldary ashtan ólgen balalar jerlengen. 60-jyldary saıdyń boıy tegistelip, jańa úıler salyndy, bir úı Oıyldaǵy orys ájeıge beriletin boldy. Biraq ol úıdi alýdan bas tartqan. Aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysyna kelip, 31-32-niń ashtyǵynda ashtan ólgen talaı balany osy saı boıyna óz qolymen jerlegenin aıtyp jylaıdy. «1932 jyly Temirdegi jetimder úıinde 400 bala, Oıylda júzdegen bala ashtan ólgen. Sondaı-aq eski meshitterdiń mańaıyna ashtan ólgender kómilgen. О́ıtkeni Arqadan, Torǵaıdan, Yrǵyzdan bosqan el osy meshitterge jetip jyǵyldy. Yrǵyz aýdanynyń Mamyr degen jerindegi jeti meshitti myńdaǵan bosqyn saǵalady. «Shymkent-Samara» tasjolynyń boıyndaǵy Baqy áýlıeniń meshitine de ash adamdar aǵyldy. Eski meshitterdi saǵalaǵan jurttyń ólgeni ólip, tiri qalǵany jaıaýlap Shalqarǵa qaraı ketti. О́ıtkeni temirjolǵa jetsek, tamaq tabylady degen úmit boldy. Yrǵyz ben Shalqar arasyndaǵy Sarysaıda da ash adamdar kóp ólgen. 1943 jyly qys ortasynda Oıylǵa 150 saıası tutqyn ákelindi. Ashqursaq, kıimsiz, qara sýyqta kelgen adamnyń 143-i qaıtys bolyp, arasynan jeteýi ǵana tiri qaldy. Solardyń biri ataqty taryshy Sh.Bersıevtiń brıgadasynda agronom bolyp jumys istedi, ekinshisi Oıylda qaraǵaı ormanyn otyrǵyzdy. Oıyldaǵy Segizsaıda bolshevıkter adam atatyn. 1916 jylǵy Temir ýezindegi kóterilisti uıymdastyrýshylardyń biri Jıenaly ıshan men 100 kóterilisshi osy Segizsaıda jatyr. Jazalaýshylar Jıenaly ıshannyń qol-aıaǵyn shaýyp óltirgen», dedi ertedegi qarttardyń áńgimelerin kóp jınaǵan Bekarystan Myrzabaı.
Qazaqstan tarıhyndaǵy júıeli zerttelmegen taqyryp – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisterindegi ıshandar men haziretterdiń róli. Komıssııa múshesi, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi Úmbethan Sársembın qazaqtyń din qaıratkerleriniń halyq qozǵalystaryndaǵy rólin zertteý máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, 1932 jyldyń ashtyǵynda bosqan jurt bos turǵan meshitterdi panalady. Osy qasıetti oryndar 1925 jyldan bastap jabyldy, 1928 jyly bolshevıkter meshit ishine mal qamatty. Búginde kóbi jer betinen joǵaldy, keıbiriniń irgetasy ǵana qaldy. Qam kirpishten turǵyzylǵan qazaqy meshitter janynda ashtan ólgender kómilgen. Bul oryndardy qorshaý kerek», dedi Ú.Sársembın.
Qıyn zamandaǵy haziretterdiń róli áli tereń zerttelmedi. Bosqynshylyq bastalǵanda ıshandar qaraqalpaq, aýǵan jerine, túrikmen jaǵyna aýa kóshken jurtyn bastady. Sondaı-aq elimizde 1931-1932 jyldary ashtan ólgen balalar týraly naqty derek joq. Sebebi keńes ókimeti jetim balalardy 1933 jyldan bastap tizimdeı bastady. Konferensııa qorytyndysynda ǵalymdar ár óńirdiń arhıvterinen Ortalyq arhıvke jiberilgen barlyq qujat qaıtarylsyn degen usynys tastady.
Aqtóbe oblysy
