Básekege qabiletti bolý úshin jastarymyz bilimdi bolýy kerek. О́skeleń urpaq bilimniń irgetasyn mektepte qalaıtyndyqtan, mektep oqýlyqtarynyń sapasy qoǵamda ózekti máselege aınaldy. Mektepte oqytylatyn pánderge, sonyń ishinde tárbıelik, tanymdyq, estetıkalyq baılyqty kórkemsóz arqyly beretin «Qazaq ádebıeti» pánine degen oqýshylardyń qushtarlyǵyn arttyrýymyz kerek. Bul – memleket pen mınıstrliktiń, ne bolmasa oqýlyq avtorlary men muǵalimderdiń ǵana emes, ult bolashaǵyna alańdaıtyn, keleshekke senim artatyn barshamyzdyń mindetimiz.
Álemdik deńgeıdegi ozyq jańalyqtardyń aldymen oqý-bilim salasyn qamtıtyny belgili. Sondyqtan qazir elimizdegi orta jáne joǵary mektepter Blým taksonomııasy boıynsha oqytylyp, PISA (Programme for International Student Assessment), TIMSS sııaqty oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn tekserý men baǵalaýdyń halyqaralyq baǵdarlamasyna endi. Bular – oqýshylardyń qabiletin tekserý men baǵalaýdyń úzdik baǵdarlamasy retinde tanymal. Osy baǵdarlamalar boıynsha mektep muǵalimderi keıingi jyldary deńgeılep oqytý men jańartylǵan bilim mazmunyn ıgerý úshin birshama semınarǵa qatysyp, bilimin jetildirdi, biliktiligin arttyrdy.
Jalpy bilim beretin mektepterge arnalǵan jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasynyń maqsaty – «azamat retinde kózqarastaryn qalyptastyrýda jáne minez erekshelikteri men qundylyqtaryn, jeke daǵdylaryn damytýda, adamzatqa ortaq suraqtardy zertteýde ádebıettiń mańyzdylyǵyn aıqyndaı bilýdi jáne túsinýdi úıretý. Pán mazmunynda ádebıettiń tarıhpen, mádenıetpen, qoǵammen, tárbıemen sabaqtastyqta meńgertilýi oqýshynyń dúnıetanymyn, adamgershilik qasıetterin qalyptastyrýǵa oń yqpal etedi», dep kórsetilgen. Kórip otyrǵanymyzdaı, baǵdarlamanyń maqsaty aıqyn. Osy baǵdarlamaǵa súıene jazylǵan «Mektep» baspasynan jaryq kórgen 5-9-synyptarǵa jáne 10-11-synyptardyń qoǵamdyq-gýmanıtarlyq jáne jaratylystaný-matematıka baǵyttaryna arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqýlyqtarynda oqýshylardyń shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýyna mol múmkindik qarastyrylǵan. Oqýlyqtyń negizgi maqsatyn tolyqqandy túsingen muǵalimder jetistikterge qol jetkizip otyr. Oqýshylardyń shyǵarmashylyq jumystaryn arttyrý maqsatynda barlyq synyptyń oqýlyqtarynda jetkilikti dárejede tapsyrmalar berilgen. Atap aıtatyn bolsaq, 6-synypqa arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynda ańdatpa, tirek sózder, sýretter, kesteler jáne tapsyrmalar saýatty túrde baǵdarlamaǵa saı jasalǵan. Sonymen birge «Zerttedik!», «Artyq bolmas bilgeniń», «Sóz syry», «Shyǵarmashylyq zerthana», «Jas ǵylymǵa kómek» aıdarlary men keri baılanys túrleri kezdesedi. Osy úrdis atalǵan baspa oqýlyqtarynyń barlyǵynda derlik muqııat saqtalǵan. Osylardyń barlyǵy pán muǵalimderiniń jumystaryn edáýir jeńildetetini belgili. Oqýlyqta berilgen tapsyrmalardy damyta oqytý, jańa ádis-tásildermen túrlendire jetkizý ustazdardyń sheberligin talap etedi. Osy turǵydan qaraǵanda, mektep muǵalimderi únemi izdenis ústinde júrgeni abzal.
«Mektep» baspasynda jaryq kórgen oqýlyqtardyń barlyǵy elektrondy formatqa kóshirilgen. Bul elektrondy oqýlyqtar ınteraktıvti tapsyrmalarmen, aýdıomaterıaldarmen, beınematerıaldarmen, mýltımedıalarmen tolyqtyrylyp, aǵymdaǵy oqýlyqtar sııaqty saraptamadan ótip, qazir mektepterde qoldanylyp keledi. Bul satyly saraptamalardy uıymdastyrýda respýblıkalyq «Oqýlyq» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jemisti jumys istep jatyr. О́zderińiz baıqaǵandaı keıingi jyldary oqýlyqtardyń sapasyna aıtylatyn syn da azaıdy.
«Qazaq ádebıeti» oqýlyǵyna qatysty aıtylatyn kelesi másele – ádebıettiń tarıhy týraly. Buǵan deıin ulttyq ádebıettiń tarıhy hronologııalyq júıemen oqytylǵany belgili. Qazir qoldanystaǵy oqýlyqta osy júıe toqsan boıynsha júzege asady. Atap aıtsaq, 5-9-synyp aralyǵyndaǵy I toqsanda aýyz ádebıeti, ejelgi dáýir, orta ǵasyrlar, handyq dáýir ádebıetiniń úlgileri oqytylady. II toqsanda – jyraýlar poezııasy men HIH ǵasyr ádebıeti, III toqsanda – HH ǵasyr ádebıeti, IV toqsanda – qazirgi qazaq ádebıeti, ıaǵnı táýelsizdik tusyndaǵy ádebıet qamtylǵan. Osylaısha, mektep oqýshylary ádebıettiń arǵy-bergi tarıhynan túgeldeı habardar bolady. Máselen, 5-synyptyń I toqsanynda «Kerqula atty Kendebaı» ertegisin, «Qobylandy batyr» jyryn, «Asan qaıǵynyń jerge aıtqan syny» ańyzyn oqyǵan bala 6-synyptyń I toqsanynda «Aıaz bı» ertegisimen, «Alyp Er Tuńǵa» jyrymen tanysady. Osy úlgi boıynsha bir synyptan ekinshi synypqa ótkende tómengi synyptaǵy bilimderin tolyqtyryp, jetildirip otyrady. Oqýlyqtarda kóptegen aqyn-jazýshynyń shyǵarmashylyǵy qamtylmaǵanymen, ár dáýirdiń kórnekti ókilderi arqyly ulttyq ádebıettiń tutas tarıhyn saqtaý kózdelgen.
Qoldanystaǵy «Qazaq ádebıeti» oqýlyqtarynyń kelesi jetistigi – jalpyadamzattyq jáne ulttyq qundylyqtarǵa erekshe kóńil aýdarylýy bolyp otyr. Keńestik dáýir tusynda tarıhymyzdy Qazan tóńkerisinen bastasaq, qazirgi tańda saq, ǵun dáýirinen bastaý alatyn tarıhymyzdy túgendeýge múmkindik týdy. Sol arqyly san ǵasyrlar boıy qalyptasqan Uly dalany meken etken kóshpeliler órkenıetin oqytýǵa bet burdyq.
Taǵy bir kóńil bóletin másele – oqýlyqtardaǵy pánishilik, pánaralyq baılanys. Bul úrdis HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash arystarynyń mektepke arnap shyǵarǵan oqýlyqtarynda da negizge alynǵan. Oǵan jas urpaqty jańasha tárbıeleý, jańasha bilim berý maqsatyndaǵy A.Baıtursynuly, J.Aımaýytuly, M.Jumabaev, H.Dosmuhameduly, E.Omaruly, N.Tórequluly, M.Dýlatuly, S.Qojanuly, Á.Ermekov, F.Ǵalymjanov, B.Sársenov, I.Turǵanbaev, Q.Kemeńgeruly, T.Shonanuly t.b. zııalylardyń oqý quraldarynan mysal keltirýge bolady. Oqý-aǵartý salasynda Alash arystary qalyptastyrǵan jańashyldyqtyń HHI ǵasyrda zańdy jalǵasyn
tabýy – quptarlyq dúnıe.
«Qazaq ádebıeti» oqýlyǵy, hrestomatııa, ádistemelik nusqaýlyqtarda ádebıettiń tarıhymen birge teorııasynan da birshama maǵlumat berilgen. Osylaısha, oqýlyq kesheninde orta mektepti bitirgen oqýshylar ulttyq ádebıettegi janrlardy túgeldeı ıgerip, tolyq maǵlumat alyp, qazirgi ádebı úderisti baǵalaı biletin, ózindik synı pikirin bildirýge qabiletti, alǵan bilimin ómirlik tájirıbemen ushtastyra alatyn saýatty bolyp shyǵýy kózdelgen. «Qazaq ádebıeti» páninen alǵan bilim – oqýshynyń ómirine azyq. Sondyqtan onyń irgetasyn mektepte berik etip qalaǵan jón.
Gúljahan ORDA,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, mektep oqýlyǵynyń avtory
