Jalǵyz bul sýret qana emes, demalys úıiniń ishi qazaq sýretshileriniń týyndylaryna tunyp tur. Shartaraptan kelgen demalýshylar osy jerden qazaq dalasynyń kórkemdigin, ǵajaıyp salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn, bar bolmysyn uǵatyndaı. Ǵımarattyń ishi de yqylym zamannan beri san súzgiden ótip, asyly ǵana qalǵan ulttyq dástúrdiń naqyshyna meltektep tur. Ashanada estigen jan elitip tyńdaıtyn, dalanyń samalyndaı esken qazaq áni shyrqalady. Bılıard oınaýǵa barǵan, onda qazaqtyń kúıi tógilip tur. Kókiregin qýanysh bılegen. О́ziniń osy halyqtyń ókili ekendigine maqtanǵan. Qazaq tiliniń kirpigi ǵana qımyldaıtyn Kókshetaýdan kelgen kásipker qııan shettegi, Kavkazdaǵy osy bir ádemi de ǵajaıyp kóriniske tánti boldy.
Demalys merzimi aıaqtalýǵa jaqyn. Birer kúnde elge qaıtpaq. Demalyp jatqandardyń biri Elbrýs shyńyna barsaq pa degen usynys aıtqan. Bul irgedegi Dombaı qalasyndaǵy taý-shańǵy bazasyn aralap kórmek boldy. Irgedegi shaǵyn bazarǵa soqqan. Eldegi et jaqyn týysqa estelik syılyq almaq. Bazarda áldebir satýshy áıel ultyn surady.
– Qazaqstannan keldim, – degen Nartaı Jumataıuly. – Qazaqpyn.
Beıtanys apaıdyń júzinde kópten kórgen týysyn ushyratqandaı qýanysh oty alaýlaǵan. Saýda jaıyna qaldy. Álgi áıel óziniń nemeresi qazaq ekendigin asyǵa aıtyp jatyr. Endi bolmasa Nartaıdan aıyrylyp qalatyndaı jeńinen tartyp qoıady. Uqqany, Qap taýyndaǵy qarshadaı qazaqtyń balasy. Jaı bala emes, beldeskenniń belin úzetin balýan. Kavkaz jurtynyń qaısar uldary álemdegi boz kilemniń shańyn shyǵaryp, toılap júr emes pe? Kúres mektebiniń ozyq úlgisi osy jerde. Taǵdyrdyń qatal jeli uıytqı soǵyp, osy qıyrdan shyǵarǵan qarshadaı qazaq balasy qazir Reseı chempıonatynyń júldegeri. Júregi shymyr ete tústi. Úıirinen adasyp júrgen qulynshaqty kórgisi keldi. Kim boldy eken?
– Meniń kúıeý balam qazaq, – degen bir ájeı. – 1943 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde qarashaı halqyn jer aýdardy emes pe, kúlli kavkaz jurtynyń ishinde qatal taǵdyrdyń esh adamdy aıaýdy bilmes shoqpary bizdiń jurttyń mańdaıyna tıdi. О́miri kórip-bilmegen qııandaǵy Qazaqstannyń dámi tartty. Jambyl oblysynyń Merke aýdany. Ilki zamanda solaı atalatyn. Qazir dúnıe jańaryp jatyr ǵoı. Bálkim basqasha atalýy.
Beıtanys apaı osy bir saparda, jańa jurtta, beıtanys qonysta qazaqtyń qamqor bolǵandyǵyn, jergilikti jurttyń aýzyndaǵy asyn bólip bergendiginiń arqasynda aranyn ashyp kelgen ashtyqtan aman qalǵandyǵyn jáne bul erlikke bergisiz eldikti qarashaı halqy eshqashan umytpaıtynyn asyǵa-aptyǵa aıtyp jatyr.
Nartaı Jumataıulynyń kóz aldyna sol bir surapyl jyldardyń sumdyq elesi kelgendeı. Tarıhı derekterdi tiriltsek, 1943 jyly atajurtynan eriksiz qonys aýdarǵan qarashaı halqynyń 14 744 otbasy ıakı 69 267 adam kóshirilgen eken. Onyń 53,9 paıyzy – balalar, 28,1 paıyzy – áıelder, 18 paıyzy ǵana qarııalar men múgedekter. Eriksiz qonys aýdarǵan jyldary 43 247 adam opat bolǵan, onyń 22 myńy on ekide bir gúli ashylmaǵan shıetteı balalar. Mine, bútin bir halyqtyń basyna tóngen náýbet. Osy bir alasapyran jyldary talaı taǵdyr ózgeshe órbidi.
Taý asyp, tas basyp kelgen qarashaıdyń qyzy Núrsııat Merke aýdanynyń turǵyny Qazı Jaqypovqa turmysqa shyqqan. Bálkim Qazıdyń áke-sheshesi, álde Núrsııattyń týystary úılenýge qarsy boldy ma eken, kim bilsin, eki jas bul jerde turaqtaı almaı, Dýnganovka atalatyn eldi mekende tirshilik qursa kerek. 1948 jyly jas shańyraqta Muratbı esimdi sábı ómirge keledi.
1957 jyly jylymyq zamanynda solaqaı saıasattyń qurbany bolǵan qalyń Kavkaz jurty ata qonysqa bet alǵan. Azyp-tozyp kelgende qamqor qushaǵyna alǵan darhan kóńil qazaqqa myń alǵys. Endigisi máńgi muz jamylǵan asqaq taýlardyń aıasyndaǵy ata qonysqa jetip jyǵylý. Kóz ushynan kórinbese de, kóńil túkpirinde saqtalǵan, aqyrǵan aıazynyń ózi perzentterin jylytyp turǵandaı kórinetin el shetine bir jetý. Merkeniń topyraǵyn biraz jyl mekendep, dám-tuzyn tatqan, zulmat jyldardyń tezinen aman qalǵan qarashaı halqy jergilikti jurtqa aq alǵysyn jaýdyryp, dám-tuzyna, keń peıiline rahmetin aıtady. Júkterin jınap, býyp-túıip, el aıyrylar sátte áke-sheshesi qyzdary Núrsııatty tastap ketýge qımaıdy. Jat jurttyq bolsa da, óz qany, óz násili. Al Qazı atajurtty, mundaǵy aǵaıyn-týysty qalaı qıyp ketsin? Mine, týǵan jerge degen saǵynyshty arqalap alyp ushatyn poıyz da júrgeli tur. Kimge bolsyn baýyr eti bala qymbat qoı. О́z uly Muratbıdi qımaǵan Qazı sol kezde toǵyz jasar balasyn aıaǵynan tartsa, anasy qolynan tartady. Taǵdyrdyń osy bir qystalań sátin aıtsańyzshy. Ana qushaǵy ystyq, ana qoly berik bolsa kerek, bala naǵashylarymen birge alys saparǵa attanǵan.
Kavkazǵa jetken soń tiri adam tirshiligin istemeı me, úlbirep otyrǵan jas jesir Núrsııat taǵy da turmysqa shyqqan. Muratbı janary jasqa tolyp ákesin izdeıdi. Ystyq qushaǵyn ańsaıdy, mańdaıynan sıpaǵany, betinen ópkeni esinde. Shamasy 1976 jyl bolsa kerek, Kavkazdan Muratbı qalyńdyǵy Svetlana Omarovnamen Dýnganovka selosyna keledi. Arada biraz jyl ótken. Ata jurty bolsa da, qazir bul topyraqta Qazı Jaqypovty tanıtyn adam bar ma eken? Kóńil tolqýly. El shetine jetkende áldebir aqsaqal jolyǵady. Jolaýshylardyń júzine nazar salady. Bular tis jaryp úlgergenshe. «Apyrmaı, Kavkazǵa ketken Qazıdyń balasy emes pe mynaý?», deıdi jerden jeti qoıan taýyp alǵandaı qýanyp. Surastyra kelse, Qazı bul kúnde Qyrǵyzstannyń shekaraǵa jaqyn bir aýylynda dıqandardyń brıgadıri bolyp eńbek etedi eken. Endigisi áke men balany jolyqtyrý. Aýmaǵy at shaptyrym tanaptyń ana basynda Qazı júr eken. Bular bergi shette. Beısaýat adamdardy kórgen áke istep jatqan sharýasyn tastap bel jazyp ornynan kóterilgen. Araqashyqtyq oq boıy bolsa da, balasyn jazbaı tanypty. Keń qushaǵyn jaıyp, alǵa umtylǵan. Qýanyshtyń kóz jasy bet-aýzyn jýyp ketken. Tipti kemseńdep sóıleı almasa kerek. Qazaq qoryqqan men qýanǵan birdeı dep jatady ǵoı. Sondaı bir kórgen jandy esinen tandyrarlyq ǵalamat sýret. Tipti tilmen sıpattap aıtýdyń ózi múmkin emes. Ár kún saıyn, ár tún saıyn esine oralatyn baýyr eti balasy asqar taý ákesin izdep kelip tur. Qyzyldy-jasyldy myna jalǵanda budan asqan qýanysh, budan asqan shattyq bola ma? Aýyl turǵyndary, et jaqyn týystary jınalyp eki jastyń nekesin qıyp, oıyn-toıyn jasaıdy. Kavkazǵa ketken qarshadaı balanyń elge oralǵan sátin mundaǵy aǵaıyn óshkenimiz jandy, joǵalǵanymyz tabyldy dep úsh kún toılaǵan. Qazir eseptep otyrsaq, araǵa 17 jyl salyp baryp kezdesken eken.
Taǵdyr bulardy taǵy da aıyrǵan. Svetlana Omarovnanyń jalǵyz inisi qaıtys bolyp, Kavkazǵa oralýǵa týra kelgen. Kavkazda kúneltken Muratbı otyz segiz jasynda ómirden ótken, artynda bir qyz, bir ul qalypty. Álı esimdi ulynan Murat týady. Nartaı Jumataıulynyń estip, izdegeni de osy Murat. Toǵyz jasynan erkin kúrespen aınalysqan. Sport sheberi. Jastar arasyndaǵy Reseı spartakıadasynyń júldegeri.
Nartaı Jumataıuly Kavkazdaǵy qazaq balasymen tildesken. Ondaǵy aǵaıyn-týysymen de. Shet jaılap shalǵaıda júrgen balany ata-babasynyń týǵan topyraǵyna jetkizsem degen úlbiregen ińkár sezim paıda bolǵan. Bar qıyndyǵyn ózim kóteremin. Kókshetaýdaǵy «Qaraózek» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy, ultjandy azamat Nartaı Ysqaqovtyń júrek túkpirinde uıalaǵan bir oıy osy edi. Áýel basta jattyqtyrýshysy jibergisi kelmeıtin yńǵaı tanytqan. Bolashaǵynan úmit kúttirer shákirtin qııandaǵy Qazaqstanǵa kózi qalaı qısyn? Anasy Mádına da qoryqqan. Oń-solyn jańa ǵana tanyp kele jatqan bala atajurty bolsa da, eshkimdi bilmeıdi, qaıtyp kún kórmek, kim qamqor bolady?
Áýeli jattyqtyrýshysy ekeýi Qazaqstanǵa bir kelip-ketipti. Mundaǵy jurtty kórmek, jaǵdaıymen tanyspaq. Bar shyǵynyn Nartaı Jumataıuly kótergen. Eldegi tynys-tirshilikpen tanysqannan keıin jattyqtyrýshynyń boıynda da áldebir sezim oıanǵan bolar, batasyn beripti. Ile Nartaı Jumataıuly Murattyń qujattaryn daıyndap, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alyp bergen. Túk qıyndyǵy joq eken. Týý týraly kýáliginde ákesiniń qazaq ekendigi taıǵa tańba basqandaı jazýly tur. Kókshetaýdaǵy óz úıine tirketken. О́ziniń bir ulyndaı.
Balýan Murat Almaty qalasynda erkin kúresten ótken eresekter arasyndaǵy respýblıka chempıonatynda úshinshi orynǵa ıe bolsa, Iranda ótken álem kýbogine qatysqan, Erevanda ótken halyqaralyq týrnırde ekinshi oryn ıelenipti. Eldegi balýandar ań-tań. Shý ete qalǵan. Bul legıoner, kim ákelgen, nege ákelgen? Túpqazyǵyn tabady. Kókshetaýda ulttyń óneri men mádenıetine, ádebıetine janashyr bolyp júretin, jas qalamgerlerdi qoldap, atymtaı jomart atanǵan Nartaı Ysqaqov. Endi ókpelerin buǵan aıtpaı ma? Janashyr aǵasynyń óz ýáji bar. Nege legıoner? Qazaq emes pe? Súıegi, jany – qazaq.
Kúni-túni jattyǵý ústindegi Murat Jaqypov Astanada erkin kúresten ótetin respýblıka chempıonatyna qatyspaq. Kavkazdan kelgen qazaq balasy bar ónerin boz kilemniń ústinde kórsetpek. Bolashaqtyń sara joly osy bir sátten bastaý alady. Alda olımpııa oıyndary. Juldyzy jansa deısiń de. El tilegin tilegen mesenat Nartaı Ysqaqovtyń da kókiregin qolamtanyń shoǵyndaı qyzdyratyn bir armany osy. Taǵdyrdyń tálkegimen atajurtynan ajyrap qalǵan bir ulandy týǵan topyraǵyna ákeldi. Endi mereıin ústem bolǵanyn tileıdi de. Chempıon bolar, bolmas. Qalaı bolǵan kúnde de taǵdyr atty tulpardyń tuıaǵynyń ushymen sonaý Kavkazda búr jarǵan bozbala endi týǵan eliniń baıraǵyn kóterip jatsa, kimge bolsyn mereı. О́mir saparyndaǵy mazmuny men máni bólek aıryqsha tabys. Ár qazaq bir-birin izdep, bir-birine osylaı qamqor bolyp júrse, ǵanıbet emes pe?
Árdaıym joq izdegen jolaýshydaı dúıim elge paıdasy tıetin jaqsylyqtyń jaýqazynyn izdep júretin jomart júrek jolaýshy Nartaı Ysqaqovtyń oljasy osy. Múmkin Jambyl óńirinen Murattyń aǵaıyn-týystary tabylyp qalar. Nartaı Jumataıulynyń kóp izdenip tapqan deregine qaraǵanda, Qazı aǵamyzdyń kindiginen taraǵan urpaǵy qyrǵyz elinde bolsa kerek. Al inisi Áten Iаkýpov Merkede turǵan kórinedi. Tek tegi Jaqypov emes, Iаkýpov bolyp jazylyp ketken. Keshegi keńes zamanynyń salqyny.
Kókshetaý
