Sonyǵa salǵan soqpaq

Jıyn aıasynda ult ádebıetiniń márte­besin ósirgen jazýshy Berdibek Soqpaq­baevtyń qundy kitaptary men jeke zattary qoıylǵan kóshpeli kórmeniń tanys­­tyrylymy ótti.

Merekelik keshke Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev pen jazýshynyń qyzy Samal Soqpaqbaeva, Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenov, aqyn-dramatýrg, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Nurlan Oraza­lın, baspasóz ardagerleri Marat Toqashbaev, Jaqypjan Nurǵojaev, Pre­zı­den­t keńesshisi Málik Otarbaev, aqyn Parlament Májilisiniń depý­taty Janar­bek Áshimjan, Qojanyń rólin somdaǵan akter Nurlan Segizbaev qatysyp, quttyq­taý­la­ryn arnady.

Ádebıettiń qaıtalanbas tulǵasy Berdibek Soqpaqbaev ult ádebıetin álemdik deńgeıge kótergen qalamgerlerimizdiń biri jáne biregeıi, jazýshynyń qalamynan týǵan «Meniń atym – Qoja», «Balalyq shaqqa saıahat», «Qaıdasyń, Gaýhar?», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» syndy ómirsheń shyǵarmalary birneshe býyn urpaqty tárbıelegenin Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev tilge tıek etti.

«Memleket basshysy tól ádebıeti­miz­diń damýyna erekshe kóńil bólip keledi. Osy oraıda birtýar tulǵa Berdibek Soqpaqbaevtyń mereıtoıyn týǵan ólkesinde joǵary deńgeıde atap ótip, jazýshynyń shyǵarmalaryn jáne ónegeli ómirin el arasynda dáriptep, esimin ulyqtaý – bizdiń abyroıly mindetimiz», – degen óńir basshysy jazýshynyń 100 jyl­­dyq mereıtoıy aıasynda ózi týyp-ósken taýly aýdanda birqatar is-shara atqarylatyndyǵyn tarqatyp ótti.

Eń aldymen, Raıymbek aýdanynyń ortalyǵy – Narynqol aýylyndaǵy ortalyq saıabaqqa Berdibek Soqpaq­baev­tyń aty berilip, jazýshynyń eńseli eskertkishi boı kóteretin bolady. Sondaı-aq osy aýyldaǵy Berdibek Soqpaqbaev atyndaǵy mektep-gımnazııaǵa aǵymdaǵy jóndeý jumys­taryn júrgizý, ondaǵy jazýshynyń mýzeıin zamanaýı úlgide jabdyqtaý jáne mek­tep aldynda ornalasqan qalamgerdiń bıýs­tin qaıta jasaý syndy birqatar ju­mys­ josparlanǵandyǵyn atap aıtty.

Mereıtoı sheńberinde qalamgerdiń týǵan aýyly Qostóbe de kóz tartarlyqtaı abattandyrylyp, ınfraqurylymyn jóndeý josparlanǵan.

«Birtýar jazýshyǵa qurmet kórsetý týǵan aýdanymen ǵana shektelip qal­maı­dy. Máselen, qalyń buqara qoldap jatsa, oblystyq kitaphanaǵa Berdibek Soq­paq­baev esimin berýdi usynamyn. Buǵan qosa bıyl Ile aýdanyndaǵy Kókqaınar aýylynda 1500 balaǵa arnap salynǵan jańa mektepke jazýshynyń atyn berý jónindegi usynysty qoldap otyrmyz.

Sonymen qatar Kegen aýdany men Qonaev qalasyndaǵy saıabaqtarǵa qa­lam­­­gerdiń esimi berilmek. Ol saıabaq­tar balalar jazýshysynyń atymen atala­tyn­dyqtan, soǵan laıyq jasaq­ta­lyp, oıyn alańdary bar rýhanı orta­lyqqa aınalady.

Oblys aýmaǵyndaǵy aýdan ortalyq­tarynda, Qonaev jáne Alataý qala­larynda kóshelerdi jazýshy esimimen ataý boıynsha bastamalar da bar. Olarǵa jergilikti qoǵamdastyq múshe­leri qoldaý kórseterine senimim mol. Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıynyń aıasynda rýhanı murasyn dáripteý jumysyn halyqaralyq deńgeıde kórsetýimiz qajet. Bul oraıda aǵamyzdyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romany túrik tiline aýdarylyp, tusaýkeseri «TÚRKSOI» halyqaralyq uıymynyń qoldaýymen Túrkııa memleketiniń astanasy Ankara qalasynda ótkizý josparlanyp otyr», – dedi óńir basshysy Marat Eleýsizuly.

Sonymen qatar oblys aýmaǵynda orta bilim berý mekemeleriniń 5-11 synyp­ oqý­shylary arasynda «Meniń atym – Qoja» taqyrybynda respýblıkalyq shyǵarmalar baıqaýy jáne balalar jazýshylaryna arnalǵan «Balalyq shaqqa saıa­hat» atty respýblıkalyq proza baıqaýy jarııalanatyndyǵy da jas býynnyń jazýshy shyǵarmalaryn jete tanyp, nasıhattalýyna septigin tıgizetin ıgi is sanalady.

Jazýshynyń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn jan-jaqty nasıhattaý maqsatynda Astana qalasynda «Berdibek Soqpaqbaev – balalar ádebıetiniń klassıgi» atty kitap kórmesi ótkizilip, derekti fılm túsiri­le­tindigi de jan jadyratarlyq jańalyq.

Berdibek Soqpaqbaevtyń ult máde­nıeti men ádebıetine sińirgen ushan-teńiz eńbegin baǵalaý bul bastamalarmen ǵana shektelmeı, jazýshynyń shyǵar­mashylyǵyn nasıhattaý bolashaqta da jalǵasa beretindigin aıryqsha ataǵan oblys basshysy saltanatty sharaǵa jıylǵan zııaly qaýym ókilderi men óńir jurtshylyǵyn aıtýly merekemen quttyqtady.

Jazýshynyń qyzy Samal Soqpaqbaeva bul ákesiniń ǵana emes, kórkemsózdi qurmettegen qazaq halqynyń toıy ekenin aıryqsha atady. Qalamgerdiń 100 jyldyǵy sheńberinde el ishinde atqarylatyn jumystar kóp ekendigine, bul oraıda jazýshy eńbegin baǵalap, qoldaý bildirgen Memleket basshysyna, aqyn-jazýshylar men ákim-qaralarǵa rızashylyǵyn bildirdi. Sóz zergeriniń urpaǵyna alqyzyl gúl shoǵy tabystalyp, qurmet kórsetildi.

Aspantaý aıasyndaǵy Narynqol aýda­ny Qostóbe aýylynda 1924 jyly 15 qazanda dúnıege kelgen Berdibek Soqpaqbaev nebári segiz jasynda anadan kóz jazyp, jetimdiktiń ashy dámin tatady. О́mirden qaǵajý kórgen jas balanyń júregi jetimdiktiń ár sátin sana súzgisinen ótkizip qana qoımaı, qalam ushymen órnektep aq qaǵazǵa qaldyrady.

«Dúnıede men úshin odan asqan jeksuryn sóz joq. Taqııasyn qoryǵan tazshadaı osy sóz qaı jaǵymnan sarp ete qalady dep zárem ushyp, úreılenip turamyn. Balalar, meniń qymbatty jan dostarym! «Jetim» degen tajaldaı sýyq sózdi aıtpańdar, aınalaıyndar! Ur, soq, tóbeles! Tipti etinen et kesip al biraq álgindeı dep tildeme. Aıańdar!» deıdi óziniń «Balalyq shaqqa saıahat» povesinde.

Zańǵar jazýshynyń máni tereń bul oıyn bala túgili eresekter qaperge alǵan ba? Alsa jetimin jylatqany bylaı tursyn, týǵan topyraǵynan jyraqtatyp, kózin jáýdiretip, jat jurtqa jibermes edi-aý degen oı qylań beredi. Tarydaı shashyraǵan qanshama qazaq balasy osy kúni týǵan ana men týǵan Otanyna jetýdi ańsap kúneltýde.

Bala janynyń náziktigi men tańǵy shyqtaı tazalyǵyn qaz-qalpynda aq qaǵazǵa túsirgen Berdibek Soqpaqbaev alǵashqy shyǵarmashylyq jolyn balalarǵa arnap óleń jazýdan bastaǵan.

Al proza janryna jańa leppen kelgen «Meniń atym – Qoja», «Balalyq shaq­qa saıahat» shyǵarmalary oqyrman júre­­ginde jattaýly desek ásirelegendik emes. Balalar taqyrybyn arqaý etken kór­kem týyndylardyń kestelenýine týǵan aýyly­ Narynqolda ustazdyq etýi jazýshy ómirine sony serpin berip, shyǵar­ma­shy­lyqqa baýraı túsedi.

1963 jyly ekranǵa shyqqan «Meniń atym – Qoja» fılmi qazaq kıno óneriniń shoqtyǵy bıik juldyzyna aınalyp, altyn­ qorǵa endi.

«Meniń atym – Qoja» fılmi – qazaq kıno óneriniń shyńy. О́ıtkeni ol kezde halyqaralyq úlken marapattardy beretin ortaǵa áli saıasat aralaspaǵan kezeń edi ári óner ádil baǵalanatyn. Bálkim, bul kınony Oskarǵa usynǵanda da alyp keter me edi? Rejısser Ábekeńniń (Abdolla Qarsaqbaev) kúsh-qaıratynyń, ultqa degen mahabbatynyń kemeldengen kezi bolatyn. Keıingi týyndylary da budan kem soqpady dep oılaımyn. Onyń jemisi – «Bandyny qýǵan Hamıt».

Berdibek aǵamyz shyǵarmasyna arqaý bolǵan aýyl taqyrybyn óskeleń urpaq arqyly sýretteýi ǵajap. Ony Qoja sııaqty urpaqtarsyz elestetý áste múmkin emes, ol urpaq búgin erjetti. Eger sol urpaqtyń qanynda aýylǵa degen mahabbaty men tabanynyń tańbasy jatpasa, búgingi ortaǵa qazaq bolyp sińip kete me, joq pa, kim biledi? Mine, osyndaı dúnıeler búginde kún tártibinde tur. Ulttyń rýhanı qundylyǵyn urpaq boıyna Soqpaqbaevtaı sińirsek, sonda ǵana jan-jaǵyna adal, ba­ýyrmal, shynshyl azamattar tárbıelenedi», – deıdi Qazaqstannyń halyq ártisi Dosqan Joljaqsynov.

1967 jyly balalar men jasóspi­rim­derge arnalǵan Kann qalasynda ótken halyqaralyq festıvalda «Meniń atym – Qoja» fılmi arnaýly júldege ıe boldy. Osy fılm arqyly tórtkúl dúnıe qazaq kınoındýstrııasynyń jetisitigin kórip, qazaq aýylynyń ǵajaıyp kóri­nis­teri men keńpeıil, aqjarqyn bolmysyn Qoja arqyly tanyp, bildi.

«Men Qojanyń rólinde oınaǵanda on eki jasta edim, odan beri 60 jyl ýaqyt ótti. Biraq bala Qoja aramyzda áli bar jáne ol halqymen birge jasaı beredi. Sebebi Soqpaqbaevtyń shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen fılm óziniń ómirsheńdigimen qundy», deıdi «Meniń atym – Qoja» fılminde basty róldi somdaǵan akter Nurlan Segizbaev.

Soqpaǵy bólek Soqpaqbaevtyń kórkem týyndylary KSRO halyqtarynyń jáne shetelderdiń kóptegen tiline aýdarylyp, úlken sahna, ekrandarda kórsetildi.

«HH ǵasyr qazaqqa ulylardy, arys­tardy molynan berdi. Ásirese ádebıet pen ónerde, ǵylymda bizdiń jetken bıigimiz de, alǵan asýlarymyz da óte mol. Al endi, kórkem ádebıetke keler bolsaq, keshegi ǵasyr basyndaǵy qaıǵy men qasiretti arqalaǵan, ómirdiń kúngeıi men kóleńkesin de jerine jetkizip jazdy. Solardyń biri, alyptardyń jalǵasy, jaqsynyń kózindeı bolǵan keshegi qazaq ádebıetiniń, ózi de kózi tirisinde klassık atanǵan balalar ádebıetiniń juldyzy Berdibek Soqpaqbaev sol sanattaǵy, sol sıpattaǵy tuǵyry bıik tulǵalarymyzdyń biri bolatyn. Bekeńniń shyǵarmalary ol óte tereń maǵynasymen, shynshyldyǵymen, kórkemdik qýatymen qazaq ádebıetine kelip qosqan arnaly, aýqymdy qaıtalanbaıtyn kórkem keńistik. Berdibek Soqpaqbaev – qaıtalanbas ózine ǵana tán bolmys-bitimi bólek qalam ıesi. Sondyqtan bolar, kózi tirisinde shyǵarmalary 70-ke­ tarta álem tilderine aýdarylǵan, «Meniń atym – Qoja» fılmi arqyly qazaqtyń kınosyn, qazaqtyń prozasyn jarty álemge tanytqan uly sýretker. Halyqtyń mahabbatyna bólengen qalamger. Onyń qalamynan týǵan «Meniń atym – Qoja», «Jekpe jegi», «Qaıdasy, Gaýhary?», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» atty myqty romany sol dáýirdiń kesek keńistigin qalamynan qanyn aǵyzyp jazǵan batyl, batyr shyǵarmalary bolatyn. Jazý­shy shyǵarmalarynyń kóptegen tilge aýdarylýy Berdibek Soqpaqbaev shyǵarmalaryna degen suranystyń salmaǵyn baıqatsa kerek», deıdi qoǵam qaıratkeri Nurlan Orazalın.

«Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» atty shyǵarmasyn qazaq qabyldamady. Qabyldamaǵandyqtan ol shyǵarma Máskeýde «Balalar ádebıeti» baspasynan basylyp shyqqan. Odan keıin Lýı Aragon kórip, fransýz tilinde shyǵarǵan. Sodan keıin ǵana qazaq halqymen qaýyshqan. О́ıtkeni ol keńestik dáýirge qarsy boldy. Sondyqtan balalarǵa arnap jazdy, balalarǵa arnalǵan shyǵarmada ótirik bolmaıdy. Onda tek qana sezim men mahabbat bolady. Berdibek Soqpaqbaevtyń ulylyǵy osynda. Biz búgin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa alǵys aıtamyz. Sebebi kóziniń tirisinde mundaı qurmetti, yqylasty kórmegen jazýshy endi, mine, týǵanyna 100 jyl tolaıyn dep turǵanda búkil qazaq alaqanyna salaıyn dep otyr. Búkil qazaq Berdibek Soqpaqbaev arqyly «men qazaqpyn» dep álemge jar salaıyn dep tur», – dedi Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenov.

Kelesi kezekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń yqylasyn jetkizgen Prezıdent keńesshisi Málik Otarbaev: «О́zderińizge málim, byltyr 7 maý­symda IýNESKO-nyń Bas dırektory Odre Azýle arnaıy astanaǵa kelip, Prezıdentimiz qabyldaǵan bolatyn. Araǵa úsh aı salyp, málim bolǵandaı 9 qyrkúıekte IýNESKO-nyń Bas konferensııasynyń 42-sessııasynda B.Soqpaqbaevtyń 100 jyldyǵyn atap ótý, ataýly kúnder qataryna engizý týraly sheshim qabyldady. Munyń barlyǵy da Memleket basshysynyń yqylasy jáne qoldaýy dep bilemiz. Biz Berdibek Soqpaqbaevtyń shyǵarmasymen óstik. Jazýshy shyǵarmalary adamgershilik, ımandylyq, ádeptilik syndy adamı qundylyqtardy sińiredi. «Balalyq shaqqa saıahat» týyndysynda «aqyldylyq tek úlken isten ǵana baıqalmaıdy, usaq-túıekten de anyq kórinedi» degen sóziniń máni zor. Osyndaı dara oılarymen qazaqtyń birneshe býyny tárbıelenip, búginde eldiń táýelsizdigin nyǵaıtý jolynda qyzmet etip keledi. Qazaq ádebıetiniń mártebesi óse bersin», degen izgi tilegin bildirdi.

Al Parlament Májilisiniń depýtaty Janarbek Áshimjan uly jazýshynyń bol­mysy baıandalatyn Rymǵalı Nur­ǵa­lıevtiń «Taýdan túsken adam» atty esse­sinde Dinmuhamed Qonaevtyń shańy­ra­ǵyndaǵy alǵashqy kezdesýleri týraly júrekke jyly esteligimen bólisti. Qonaev qalasynda Soqpaqbaev toıynyń bastalýynyń da rámizdik máni baryn aıta kele, kózi tirisinde Memlekettik syılyqtan, Halyq jazýshysy ataǵynan, basqa da marapattardyń bárinen qaǵylǵan qalamgerge qurmet pen yqylas endi aýyp jatqanyn qýana jetkizdi.

Berdibek Soqpaqbaev – balalar ádebıe­ti­niń ǵana emes, ult ádebıetiniń klassıgi. Sondyqtan Alataýdyń baýraıynan bas­tal­ǵan jazýshynyń ǵasyrlyq mereıtoıy Alash jurtyna, odan ári órkenıet besigi Ana­dolyǵa, túbi Parıjge de jeter kún jaqyn.

«Berdibek álemine saıahat» atty ádebı-sazdy kesh barysynda ult mádenıeti men ádebıetine ólsheýsiz úles qosqan B.Soq­paq­baevtyń shyǵarmalarynan úzindiler sah­na­lanyp, kórermen júregin eljiretti. Sóıtip, bir sát tútini túzý órilgen altyn besik aýyl men beıkúná balalyq shaqqa saparlap qaıtqandaı kúıge bólendi.

Almaty oblysy