Naýryz – eldik dástúr negizi

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Qadirli qonaqtar! Búgin sizder­diń qatysýlaryńyzben halqymyzdyń myńdaǵan jylǵy dástúriniń arqaýy Naýryz meıramyn toılaýdyń jańa formaty týraly pikir almasýdy jón kórdik. Memleket basshysy taıaýdaǵy baǵdarlamaly suhbatynda aıtqandaı, «Naýryz – eldiktiń dástúri, jańarý men jańǵyrýdyń rámizi». Qazir zaman ózgerdi, soǵan baılanysty qo­ǵam­dyq suranys ta jańardy. Olaı bolsa, Naýryzdy jańasha toılaýdy qatardaǵy buqaradan bastap, maman ǵalym-etnologterge deıin kóterip otyr. Budan memlekettik deńgeıdegi mádenı uıymdar, ǵylymı mekemeler qalys qalmaýǵa tıis. О́ıtkeni árbir mádenı is-sharanyń ǵylymı negizi men uıymdastyrylý júıesi naqtylanýy kerek. Jańashyl Naýryz merekesi jalpyulttyq biregeılik pen ortaq dástúrge negizdelgeni durys. Iаǵnı Naýryz meıramynyń el birligin nyǵaıtýǵa yqpal etýi mańyzdy. Osy turǵydan oı-pikirlerińizdi tyńdasaq.

Juldyz SÚLEIMEN:

 – Búgingi basqosýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni óte ózekti másele tal­qylanyp otyr. Rasyn aıtqanda, qa­zirgi jahandaný kezeńi qoǵam damýynyń dástúrli zańdylyqtaryn ózgertti, onyń ishinde áleýmettik jáne ekonomıkalyq qatynastar jańa sapaǵa kóterildi. Sondyqtan ómir­diń lezde ózgerip jatqan jyldam yrǵaǵy saıası, áleýmettik, mádenı qatynastardy búgingi kezeńniń negizgi ustanymdaryna qaıta qaraýdy talap etedi. Biz erteńgi kúnimizdi oılasaq, elimizdiń mádenı bolashaǵyna baılanysty ǵylymı zertteý boljamyn jasaýymyz qajet. Kún tártibindegi Naýryz merekesi qoǵamnyń ynty­maqtasýynyń, birliginiń faktory bolatyndyǵyna jańasha naqty zertteý júrgizip, memleketshil kózqaras qalyptastyryp, damytý shart.

Jahandaný úderisi, tehnolo­gııa­lar­dyń úzdiksiz damýy, jańa medıa, ınternet, tipti jasandy ıntellekt memleketimizdiń aldyna jańa saıası, áleýmettik mádenı talap qoıyp otyr. Munyń reńi jyl ótken saıyn jańasha qalyp­tasyp, jańasha damydy. Son­dyqtan jahandaný úderisi, onyń ishinde áleýmettik jeliler ómirimizdiń quramdas bóligine aınalǵan kezeńinde onyń mindetterin eskermeý múmkin emes. Endigi Naýryz meıramyn merekeleýde myna faktorlarǵa mán berýimiz qajet. Naýryz – eńbektiń merekesi, eńbek adamynyń merekesi. Naýryz eskiden arylyp, jańa jolǵa túsýdiń, jańasha damýdyń, jańasha izdenýdiń joly ekenin bilim mazmuny tujyrymdamasyna engizý mańyzdy. Eń bastysy, Naýryz merekesi – hal­qy­myzdyń mádenı birligin qalyp­tas­tyrýshy faktor retinde ortaq qundylyq, sondyqtan ony bilim, má­denıet, aqparat salasy arqyly nası­hat josparyn qurý shart. Muny mereke­leýdiń konseptýaldy kons­­trýk­sııasynan bólek shynaıy qa­za­qy bolmystyń, tabıǵattyń, kún men túnniń teńesýiniń, jas­tar­dyń arasynda óte qundy mınımalızm, ekologııalyq mádenıet, ysy­rap­shyldyqtan arylý t.b. mereke mazmunyna máni joǵary dep oılaımyn. Sondaı-aq elimizdegi túrli etnıkalyq toptardyń qazaq ultyna úılesýiniń, sol arqyly tutas ult retinde qalyptasýdyń formýlasy osy merekede dep bilemin. Bul jerde qazaqy keńdik, meıirimdilik fılosofııasyn azamattardyń ómirlik ustanymyna, minez-qulqyna aınaldyrý ózekti. Mysaly, áıgili deportasııa kezeńindegi qazaqtyń álsizdi qoldaýy, bir úzim nandy bólip, tóri­nen oryn berýi burynǵydaı tek 1 mamyrda emes, osy Naýryz merekesiniń mazmunynda kórinis tapsa ıgi deımiz. Sol arqyly keń bolýymyz, meıirim­dilik, kishipeıildilik, izettilik sekildi ulttyq qundylyq­tar­dyń jalpy­ult­tyq ustanymǵa aınalýynyń jańa formaty ornyǵady.

Jambyl ARTYQBAEV:

– Bul – kópten beri qoǵamdy oılandyryp júrgen dúnıe. О́z basym, Naýryz meıramy haqynda osyǵan deıin biraz zerttep, qalam terbedim. Este bolatyn dúnıe – Naýryzdyń túbin parsy mádenıetine telımiz. Qate. Aqıqatynda, bul meı­ram qola dáýirinde parsylarǵa biz­diń jaqtan bardy. Sóıtip, bul mereke ıran-turandyq sıpat aldy. Keıin eýropalyq slavıan mádenıetine yqpaly tıdi. Onyń syrtynda jal­py adamzat balasy jyldyń ja­ńarý mezgili kóktemdi qarsy alý dástúri ejelden bar. Máshhúr Júsip Naýryzdy Nuh paıǵambar zamanyna telip túsindirýi de osy úrdis negizinen alynǵan bolýy múmkin. Bul kezeń – jańa tas dáýiriniń neolıt kezeńi. Demek bul meıramnyń 12-13 myń jyl tarıhy bar.

Al búgingi basty másele – Naýryz meıramyn ulttyq dástúrli tanym-túsinik turǵysynan jańǵyrtý. Buǵan deıin ony tusaýkeser, betashar, besikke salý sııaqty taǵy basqa ǵu­ryp­tyq dástúrlerdi eske túsiretin rásim retinde toılap keldik. Bul eskirdi. Onyń syrtynda kóneden kele jatqan uǵym «Ulystyń uly kúni» degen bar. Ulys degenimiz – memleket. Iаǵnı bul ataýdy «Memlekettiń uly kúni» dep tápsirleımiz. Bul ataý­dy buqaralyq aqparat quraldary arqyly halyqtyń mıyna sińirý kerek. Sonymen qatar «Naýryz aıtys­ty» jańǵyrtyp meıramnyń rýhanı bolmysyn nasıhattaǵan jón.

Kelesi kezekte este bolatyn jaıt – bul meıramdy memleket qolǵa alýy kerek. Arnaıy tolyq júıelengen baǵdarlama, tujyrym jasalýy kerek. Áıtpese qazirgi tańdaǵy jupy­ny buqaralyq sıpattan aspaı qalyp qoıady. Sol sııaqty naýryz meıra­mynyń basty atrıbýttarynyń biri – kórisý dástúri. Buny elimizdiń batys óńirine tán qubylys retinde túsinip júrmiz. Osy dástúrdi óńirlik emes jalpyulttyq deńgeıge kótergen du­rys. О́ıtkeni «Kórisý» dástúriniń as­tarynda «táýbaǵa kelý», «jańarý» sııaqty kemel túsinikter jatyr.

Taǵy bir qajetti dúnıe – qala-kentterimizde úlken qalalardaǵy jańa jyl sııaqty Naýryz rámizderi jetis­peıdi. Buǵan qazir osy meıramnyń erekshe belgisi bolyp júrgen «Qydyr ata» jaramaıdy. Bul qoldan jasaǵan Aıaz atany eske túsiredi.

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Jambyl Omarulynyń myna paıymynan soń Naýryz meıra­mynyń mazmunyn tolyqtyrýǵa baı­lanysty oı aıtsańyzdar degen ótinishimiz bar.

Serik ERǴALI:

 – Elimizdiń bas basylymy uıym­das­tyryp otyrǵan is-sharanyń mańyzy zor. Bul ýaqyt turǵysynan da óte kerek. Jaqynda osy taqyrypta Mádenıet jáne aqparat vıse-mı­nıstriniń qatysýymen pikir almasý ótti. Alda osyndaı talqylaýlar jalǵassa deımiz. Elimizde Naýryz meıramy 1988 jyldan bastap, toılanyp keledi. Biraq onyń merekelik úrdisi men belgileri jańarmaı-aq qoıdy. Tipti qazir jurtshylyq odan jalyǵatyn kúıge jetti. Iаǵnı Naý­ryz – buqaralyq meıram emes, etnografııalyq kóriniske aınaldy. Biz ony jalpyulttyq sıpatqa kótere almadyq. Sol sebepti Prezıdentimiz tarapynan meıramnyń mańyzyn arttyryp, onyń rýhanı qýatyn zamanaýı jańǵyrtý týraly aıtylyp otyrǵany óte durys.

Iаǵnı Memleket basshysynyń usy­nysyn iske asyrýdyń bir joly – Naýryz meıramyn etnografııalyq sıpattama men sahnalyq kórinis etýden qashyp, azamattyq meıram men tartymdy saltqa halyqty úıiretin jáne de naýryzdyq tanymdar men atrıbýttardy úılestirip, adamdardyń ózderi kirisetin is-sharaǵa aınaldyrǵan durys. Buǵan deıingi sahnalyq qo­ıy­lymdardan ada etý, erkin de erikti bas­tamalarǵa bastaıtyn, biraq naý­ryz­dyq dástúrge kirigetin jáne zamanaýı, jastar qyzyǵatyn, formasy jańa, mazmuny qazaqy-túrkilik tanymdyq áreketterdi uıymdastyrý qajet.

Memlekettik merekeni etno­kóri­nis­ter­men jalyqtyrý – ha­lyq­tyń Naý­ryz meıramyna degen keri áserin týǵy­zady. Bul mereke jalpy halyqqa tar­tymdy formatta, maz­muny ulttyq tanymǵa áserli bolýy kerek.

Shyn máninde, jańashyl meıram biryńǵaı etnoqundylyqtardy nasıhattaýdyń quraly emes ekenin túsinýimiz qajet. Biz osy qasańdyqtan arylmaı, Naýryzdy tartymdy mereke ete almaıtynymyz óz aldyna, elge unamdy etý jolyn taba al­maı­myz. Bir sózben aıtqanda, Naýryz – etnostyq mereke emes, jal­py­qa­zaqstandyq, memlekettik mereke eke­nin uǵyndyratyn formattaǵy is-sharany qolǵa alyp, úılestirýimiz kerek.

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Qazir bizde Naýryz meıramyn qarsy alýda túrli sıpat bar. Bir memleket bolǵan soń, mereke sharty da bir, norma da bir órilgeni jón. Bul – buljymaıtyn qaǵıdat. Mysaly, batys óńirinde «amal merekesi» nemese «kórisý kúni» degen bar. Tipti keıbir saıası qaıratkerler, jaýapty oryndar tarapynan «14 naýryz – kórisý kúni» memlekettik mereke bolsyn degen usynys ta aıtyldy. Sonda bir Naýryzǵa túrli ataý berý durys pa? Osy merekedegi birizdilik týraly ne aıtar edińizder?

Serik ERǴALI:

– Birden aıtaıyq: 14 naýryz – músheldik jyl basy. «Amal keldi – jyl keldi» dep júrgenimiz – osy. Dıhan myrza, siz aıtqandaı, memleket bir ǵana dataǵa baǵyný kerek. Meniń paıymdaýymsha, «14 naýryz – jyl basy» bolýǵa tıis. Al 22 naý­ryz – meıramnyń qorytyndy kúni. Ertede babalarymyz naýryzdyń 14-i men 22-si aralyǵynda atap ótken. Bul týraly Máshhúr Júsip jazbalarynda bar. Menińshe, 14 naýryzǵa «jyl basy» mártebesin berýmiz kerek. Buny retteýdiń joly – úsh kún toılaıtyn Naýryz merekesiniń bir kúnin 14-ine aýystyryp, mártebe berýge negiz bar.

Dıhan QAMZABEKULY:

– Serik myrza, siz aıtyp otyrǵan meıramnyń datalyq ózgeristerin qazirgi qoldanystaǵy Grıgorıan kúntizbemen qalaı retteımiz? Ony da oılanǵan jón sııaqty. Kelesi kezekte Naýryz meıramynyń rýhanı-mádenı mártebesine oıyssaq. Bul kúlli etnosty biriktiretin tetik bolýy qajet degen oraıly pikir aıtylyp otyr. Osyǵan qandaı oı qosasyzdar?

Erlan RYSQALI:

– Naýryz meıramyn jańartý, jańǵyrtý týraly Memleket basshysy oryndy aıtty. Shyndyǵynda, Naýryzdy atap ótýdiń júıeli tujyrymdamasy joq. Ár óńir, mekeme ártúrli atap ótedi. Bul turǵydan buqarany kinálaýdan aýlaqpyz. Biraq ýaqyt ótip barady, es jıyp, túzeletin kez keldi. Biraq osyndaı ulttyq merekelerge jalpyhalyqtyq mańyz berý, dástúrden góri aqshany kóp oılaıtyn adamdarǵa tapsyrylady da, mádenı shara ulttyq boıaýyn joǵaltyp jatady. Biz Eýropany da kórip júrmiz. Merekelik shara shynaıy, aqylǵa jáne dástúrge qurylsa, Batys talǵamy shilápasyn alyp, bas ıedi...

Ekinshiden, Serik Erǵalı myrza aıtqan «Naýryz meıramy – halyq jappaı qatysatyn ortaq mereke sıpatynan aıyrylyp, qalyń buqara tek kórermen retinde tamashalaıtyn kúıge jetti» degen paıym óte ózekti. Aldaǵy ýaqytta meıramdy uıymdastyrýshylar osyny eskerýge tıis.

Osy oraıda Roza Baǵlanova atyn­daǵy «Qazaqkonsert» memle­ket­tik akademııalyq konserttik uıymy Memleket basshysy aıtqan úrdisti jandandyrý úshin – Naýryz aıynyń 22-sinen bastap, 28-ine deıin «Naýryz – dýman» atty aptalyq mádenı is-sharalardy ótkizýdi josparlap otyr. Buǵan «Halyq qazynasy» ulttyq óner ortalyǵy, «Astana mıýzıkl» memlekettik teatry, Qazaq memlekettik sımfonııalyq orkestrine qarasty óner bólimderi qatysady.

Al búgingi talqylanǵan taqyrypqa oıyssaq, Naýryz meıramy – tek qazaq ultynyń mańdaıyna jazylǵan dúnıe emes. Joǵaryda professor Jambyl Artyqbaev aıtqan adamzattyq sıpatqa ıe meıram. Demek aldaǵy ýaqytta bul merekeniń rýhanı-qoǵamdyq sıpaty da osy turǵydan oılastyrylýy qajet. Bul iske elimizdegi barlyq aqparat quraldary, mádenı mekemeler, saıası uıymdar, bılik butaqtary jappaı jumylǵany jón. Bolashaqta etnolog ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, qazirgi meıramnyń tetigi retinde qalyptasqan jadaǵaı turmystyq kóri­nisterdi alyp tastap, kúlli adam­zatqa ortaq, bergi jaǵyn aıtar bol­saq, barlyq Qazaqstan azamatyn tutas­tandyratyn qundylyqtardy engizgen durys. Ol úshin sapaly beınetúsirilimder, telekópir t.b. jobalar jasalsa, eń bastysy, meıramnyń rýhanı ózegi – adam balasy bir-birin syılaıtyn, qurmetteıtin, qadir tuta­tyn uǵymdar negizinde qalansa deımin.

Juldyz SÚLEIMEN:

 – Tehnologııalar jáne jańa medıa damyǵan zamanda barlyq azamattar, onyń ishinde bilim salasynyń úzdikteri, ǵalymdar, jas jazýshylar, aqyndar, zııaly qoǵamdastyq ókilderi, ınjenerler, dárigerler, dıqandar, sol sekildi qarapaıym sharýa, kásip adamdary Naýryz merekesin nasıhattasa, merekemen quttyqtasa, shynaıy eńbek adamynyń mártebesin baǵalaýdy nasıhattaý bolar edi. Eń úlken másele – biz ekonomıkalyq-ma­­terıaldyq qundylyqtardan bó­lek ın­tel­lektýaldyq damýdy, bi­lim jı­naqtaýdy, jeke bir sala­nyń ká­si­bı bilgir mamany bolýdy, ká­sipti myqtap ıgerýdi basymdyq retinde nasıhattaýǵa kóshýimiz qajet. Sol kezde ǵana eńbekti baǵalaý, qara­paıym eńbek adamyn qurmetteý ar­qy­ly Naýryz merekesinde eńbek qun­­dylyǵy aıasynda jastardy birik­tirýge múmkindik bolar edi.

Sherzod PÝLATOV:

– Búgin asa mańyzdy taqyryp talqylanyp otyr. Naýryz meıramy buǵan deıin elimizde qazaq ultymen birge ózbek, túrik, qyrǵyz, tájik, túrikmen qatarly etnos ókilderiniń qatysýymen toılanyp keledi. Qalǵan ulttar qonaq retinde syılanady. Bul durys emes. Meniń oıymsha, Naýryz meıramynan eshkim qalys qalmaýy kerek. Sondaı-aq bul meıramda Qazaqstandy Otanym dep tanyǵan basqa ulttardyń dástúri, arman-muraty, kásibi men ómir súrý ádebi tolyq kórinis tapqany oryndy. Olar ózderin elimizdiń tolyqqandy azamaty retinde sezinýi kerek.

О́zimizdiń kórshi memleket ári týysqan el О́zbekstanda Naýryz meıramy 20 naýryz kúni jalpytúrkilik deńgeıde atap ótiledi. Oǵan túrki dú­nıesi basshylary nemese álemge tanymal bedeldi mádenıet qaırat­kerleri shaqyrylady. Mysaly, jyl saıyn ońtústik óńirdegi qazaq-ózbek aǵaıyndar Tashkenttegi Naýryz mere­kesine qonaq bolyp barady. Mere­kelik qoıylymdar úlken sahnalarda ótedi.

Osy oraıda jeke usynysym: Naýryz meıramy tek toımen shek­telmeı, túrki dúnıesine tanys ǵulama­lardyń basyn qosatyn, keleli keńes ótkizetin zor ǵylymı konferen­sııa­lardyń ótýine muryndyq bolsa deımin. Sondaı-aq qundy qol­jazba, kóne kitaptardyń kórmesi uıymdastyrylsa, mýzeılerdegi jádi­gerler kórsetilse, túrki dúnıesi bas­­pasóz qyzmetkerleriniń pikir almasý ala­ńy ashylsa, bir sózben aıt­qanda, má­denı-rýhanı toǵysýlar bolsa degen pikir bar. Bunyń túrkilik qaýym­dy biriktirýge paıdasy tıer degen úmit basym.

Jasulan NAÝRYZBAIULY:

– Memleket basshysy qaı kezde de elimizdegi merekelik kúnderdi atap ótýde «toı toılaýdan góri, oı oılaý mańyzdy» degendi basa aıtady. Biz Naýryz merekesin atap óterde osy sózdiń mańyzyna mán bergenimiz jón. Ulystyń uly kúnin jasandylyq pen naýqanshylyqtan ada etip, maz­mundy is-sharalardy halyqpen birge atqaraıyq. Bul merekede ulttyq qundylyqtarymyzǵa, sonyń ishinde san ǵasyrdan úzilmeı kele jatqan án men kúıimizge basymdyq berilýi kerek. Bir ókinishtisi, búginge deıin biz ulttyq ónerimiz urpaq tárbıeleıtin qural ekenin sezinbeı kelemiz. Tarıhymyzǵa qarasaq, halqymyzdyń basynan qıly oqıǵalar ótti. Sonyń bári urpaqtan -urpaqqa ulttyq óner arqyly jetti. Qysqasy, bar qundylyqty ónerden tabamyz. Endeshe 14 naýryzdan 23 naýryzǵa deıin jalǵasatyn Naýryz merekesinde osy ulttyq ónerimiz oraıymen kórinis tabýy qajet. Sondaı-aq buryn babalarymyz bul meıramdy qalaı atap ótti, sonyń bárin búgingi zamanǵa laıyqtap, eldiń jadyna sińiretindeı túsindirý jumysyn júrgizeıik. Bir sózben aıtqanda, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetip, balalardy qýantý  Naýryzdyń negizi shartynyń biri bolsa deımin.

Erlan RYSQALI:

 – Naýryzdy qalaı toılaý kerek degende aldaǵy ýaqytta taǵy bas qosyp, osyǵan jaýapty mamandardy, ǵalymdardy, ónerpazdardy shaqyryp, alqaly jıyn ótkizsek bolar edi. О́ıtkeni merekeni ótkizýdiń jalpy baǵdarlamasyn qurýymyz qajet. Baǵdarlamada qazaq jerinde ómir súrip jatqan túrli etnos ókil­de­riniń de tól qundylyqtaryn dá­ripteıtin mádenı is-sharalary kór­setilgeni jón. Jalpy, kásibı óner­pazdar qatysatyn konsertti ótkizý ońaı emes. Onyń ótetin orny soǵan laıyqty ma? Eger olar ashyq alańda konsert qoısa, soǵan jaǵdaı jasalýy qajet. Sony qolynda bıligi bar azamattarmen talqylap, sheship alsaq. Munyń kóptegen sebebi bar. Máselen, kásibı ónerpazdardyń deni shoý dúnıege daıyn emes. Burynǵy sal-seriler kez kelgen ortada óner kórsetti. О́kinishke qaraı, biz boıy­myz­ǵa basqa mádenıetti sińirdik. Sondyqtan buǵan mýzykanttardy psıhologııalyq jaǵynan daıyndaýy­myz kerek.

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Naýryz meıramynyń rýhanı-ıdeologııalyq mazmuny – «tatýlyq meıramy». Bul kúni renjiskender tatý­lasady, ókpeleskender keshiri­sedi. Osy tetikti eldik dástúr deń­geıine kóterýge bola ma?

Jambyl ARTYQBAEV:

– Kez kelgen memlekette halyqtyń tatýlyǵy óte mańyzdy. Osydan eki-úsh kún buryn Etnosaıası zertteýler ınstıtýtymen birigip, ult uıystyrý týraly 100 betti qamtyǵan bir eńbek jazdym. Bul ıdeıany 1991 jyldan bastaǵasy keletinder de bar. Halqymyzda baıaǵydan kele jatqan batalasý dástúri bar. Bul – ult uıystyrý saıasatynyń bir tetigi. Ertede qazaqtyń taıpalary men rýlary jınalyp, ant berip, batalasyp, el boldy. Oǵan júzdegen mysal keltirýge bolady. Naýryz merekesinde osy dástúrdi qaıta jańǵyrtsaq, artyq bolmaıdy. О́ıtkeni elimizde birtalaı etnos ókili turady. Qysqasy, Ulystyń uly kúninde batalasýdy kóterýimiz kerek. Eldiń tatýlyǵyn osylaı saqtaýǵa bolady. Qazir bizdiń halqymyzda turmystyq zorlyq-zombylyq, túrli kıkiljiń kóbeıip barady. Biz áýelden keńpeıil, darqan halyq edik. Qushaǵymyzǵa barlyǵyn tarttyq. Solaı ómir súrip keldik.

Osydan eki-úsh jyl buryn Máde­nıet mınıstriligine ońtústik óńirde ǵana bar «Lápar» degen dástúrdi qaıta kótereıik dep bir usynysymdy aıttym.

Bul dástúr sol ólkede jaqsy saq­talǵan. Túrkistan men Shymkent qala­synyń mańaıynda eski eldi mekender kóp ornalasqan. Jalpy, ońtústik jurty ejelden otyryqshylyqqa beıim ekeni aıan. Solar qurǵan óner ujymdary bar. Solardy Naýryz merekesinde soltústik oblystar sha­qy­ryp, aralassa qandaı ǵajap bolar edi. El men el, óner men óner qaýyshyp, máre-sáre kúı keshedi. Osy dástúrdi soltústik óńirde jańǵyr­týdy oılastyrý qajet.

Serik ERǴALI:

 – Menińshe, Naýryzdyń dástúri ózine tolyq jetedi. Mysaly, qazaq­ta «Altybaqan» degen oıyn bar. Negizi ol oıyn emes. Kún men túnniń teńelýine arnalǵan maıatnık. Qyz degeniń – aı, jigit degeniń – kún. Mysaly, altybaqan keshqurym qu­rylady da, tań atqansha terbeledi. Nege? Tańdy qarsy alǵan. Mysaly, naýryzdyń 21-inen 22-sine qaraǵan túnnen bas tańdy qarsy alýǵa bolady. Rım tarıhshysy óz eńbeginde: «Saqtar bas tańdy qarsy alǵanda 60 balany qyzyl maýytqa kıindirip, toǵyz kúı tartqan», dep jazypty. Kórnekti etnograf Jaǵda Babalyquly qytaıdyń kóne eńbekterinde: «Ǵundardyń qaǵany bas tańdy qarsy alǵanda toǵyz kúı oryndaldy», dep jazǵanyn aıtady. Bas tań dep kún men túnniń teńelgenin aıtamyz. Naýryzdyń úsh qaǵıdasy bar: jeti dám, jeti ún, jeti óń. Jeti dám naý­ryz kójeden bastalady.

Juldyz SÚLEIMEN:

 – Baıqasańyzdar, Memleket basshysy Qazaqstan azamattaryn jyl saıyn Kórisý kúnimen quttyqtaıdy. Prezıdentimiz bul merekeni eldik pen yntymaqqa shaqyratyn meıram dep, ultymyzdyń baýyrmaldyq saltynyń jarqyn kórinisi dep aıtady. Kelgen jyldyń berekeli bolýyn tileıdi. Sebebi bul merekede bereke men yntymaqtasýdyń naqty ózegi bar. Adamnyń adammen, jyldyń jylmen kórisip, qaýyshqan shaǵy. Batys óńiriniń týmasy retinde «Kórisý kúni» merekesiniń orny basqa merekeden erekshe ekendigin aıtqym keledi. Bala kezimizden este qalǵany bári tabıǵatty aıalaýmen baılanys­ty. Iá, úlkenge qurmet, kishige izet tanytýdyń jańa ádisi bolar edi.

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Seke, eski gazetterde «jyl basy – 9 naý­ryz» degen de derek bar dep qaldyńyz. Onda batys óńiri meıramdy nege 14 naýryzdan bastap toılaıdy?

Serik ERǴALI:

 – Kún men túnniń teńelýi men músheldik jyl basy bólek. Ekeýi bir-birine sáıkes kelmeıdi. 90 kún bolǵan qys mezgili 13 naýryzda shyǵyp, 14 naýryzda kóktem kiredi. Kóktemniń alǵashqy kúni – jańa jyl. Bul týraly kóp mysal keltirýge bolady. Máselen, Shákárimniń uly Ahat aqsaqal óz kúndeliginde: «Ákem aıtty, búgin eskishe 1 mart, jańasha 14 mart. Qazaqsha jańa jyl, Ulystyń uly kúni», dep jazǵan. Máshhúr Júsip Kópeev: «Orysqa qaramaı turǵanda qazaqtyń naýryzdamasynda bolǵan toı mereke qyzyǵy Buhar men Qoqanda da bolmaǵan. Úısin Tóle bıdiń zamanynda naýryzdamanyń qadiri astan, toıdan ilgeri bolady eken», depti. Hakim Abaıdyń «Jazǵyturym» aty óleńinde kórisý týraly aıtady. Ahmet Baıtursynulynyń da bir óleńinde osyndaı mysaldy kezdes­tiremiz.

Al, 9 naýryz – ıýlıan kúntizbesi boıynsha belgilengen kún.

Jasulan NAÝRYZBAIULY:

– Ásirese Mańǵystaýda 14 naý­ryzdan bastap «Kórisý kúni» dep úlkenderge sálem berip, aqsaqaldyń batasyn alyp, án shyrqalyp, kúı shertilip, bir dastarqanda bas qo­syp, Otpantaý bıiginde atap ótedi. Jalpy, bul – sol óńirde qalyp­tas­qan aımaqqa málim dástúr. Byltyr Naýryzda «Qazaqkonserttiń» uıym­­das­tyrýymen «El birligi – jańa Qazaqstan» jobasy aıasynda gas­tróldik saparmen baryp, osy mere­keniń kýási boldyq. Bul dástúrdi saqtap, búginge jetkizgen Mańǵystaý jurtyna zor alǵysymdy aıtamyn. Baıtaq qazaq dalasynyń ár óńirindegi halyq dúrkiretip atap ótpese de, Ulystyń uly kúni 14-inen bastaý alatynyn, osy kúnde mańyz bar ekenin biledi. Men týyp-ósken Jańaarqa jurty osy kúnde bir-birine jaqsy sózin arnap, sol kúnniń raıymen aldaǵy kúnderdi boljap jatatyn. Osy dástúrdi birizdendirip ár kúnge at qoıyp, aıdar taǵyp jalpy el bolyp qaıta jańǵyrtqan jón.

Erlan RYSQALI:

 – Naýryz merekesin Qazaqstan halqyn biriktiretin kúshke aınaldyrý kerek desek, barlyq is-shara memlekettik tilde ótýi kerek. Shyn máninde, memlekettik til tuǵyrǵa kóterilgende biz uıysamyz.

Dıhan QAMZABEKULY:

 – Qurmetti áriptester, búgin qazaq basylymdarynyń qara shańy­ra­ǵyna kelip, Naýryz mereke­sin jańasha ótkizýdiń sıpaty týraly oı-pikirlerińizdi ortaǵa salǵan­daryńyzǵa rızashylyq bildiremiz. Bul taqyrypty aldyn ala kóterip otyrǵanymyzdyń sebebi de bar. О́ıtkeni jurtshylyq osy merekeniń jańashyl muratymen tanysyp, qu­laqtana bersin deımiz. Sonda bul ha­lyqtyq meıramǵa, halyqtyń oı-pikirine baspaldaq bolady.

Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar –

Beken QAIRATULY,

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»