Senimniń kilti – birlikte

Bul jaǵdaı memleket­terdi, halyqtardy bir-birinen alshaq­tatyp, qoǵamda narazylyq, senimsizdik pen úreı týǵyzady.

Kúni keshe Shveısarııanyń Davos qalasynda 54-Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forým ótti. Forýmnyń taqyry­by da ótkir, ózekti – «Senimdi qaıtarý». Senim ornatý nemese senimdi kúsheıtý emes, senimdi qaıtarý. Osynyń ózinen-aq jalpy damý men jańarýdyń kepili sanalatyn «senim» uǵymy­nyń da shatqaıaqtap, daǵdarys­qa ushyraı bastaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Bul uǵym áý bastan turaqtylyqtyń irgetasy, alǵa jyljýdyń biregeı sharty edi. Al senimniń azaıýy kez kelgen memleketke, qoǵamǵa qaýip týǵyzatyny aıtpasa da túsinikti.

Davos forýmyna bıyl 60-qa jýyq memleket basshylary men 100-den astam elden kelgen álemdik elıtanyń ókil­deri, halyqaralyq uıym jetek­shileri, belgili sarapshylar qatys­ty. Olar «shytynaǵan álem­degi» qaýipsizdik pen yntymaq­tastyq, ekonomıka men ekologııa, sıfrlyq valıýta men jasan­dy ıntellektke deıingi ózekti suraqtardy, kúmándi qubylys­tardy qaıta tarazylady.

Osy jerde báriniń nazaryn aýdarǵan bir zertteýge keńirek toq­tala ketý kerek. Davos fo­rý­mynyń qarsańynda 1 490 sa­rap­shynyń boljamy negizinde qurastyrylǵan «Global Risks Report 2022» jahandyq syn-synaqtarǵa baılanysty dástúrli esep usynyldy. Baıandama qysqa jáne uzaqmerzimdi jahandyq táýekelderdi qamtıdy. Qujatta álemdi aldaǵy 10 jylda aýmaly-tókpeli, týrbýlentti perspektıvalar kútip turǵany aıtylady. Bul – sarapshylardyń ortaq uıǵarymy. Sonyń ishinde, 2024 jylǵy Top-7 synaqty bóle-jara qarastyrady.

Olar: ekstremaldy aýa raıy­nyń jaǵdaıy (66%), jalǵan aqpa­rat pen feık, onyń ishinde ja­sandy ıntellekt kómegimen jasalǵandar (53%), qoǵamnyń áleýmettik-saıası polıarıza­sııasy (46%), ómir súrý qunynyń tómendeýi (42%), kıbersha­býyldar (39%), ekonomıkalyq quldyraý (33%), mańyzdy ta­ýarlar men resýrstardy jetkizý tizbeginiń buzylýy (25%), bir nemese birneshe memleketaralyq qarýly qaqtyǵystardyń órshýi nemese bastalýy (25%).

Kórip otyrǵanymyzdaı, táýekelder bir-birimen ózara tyǵyz baılanysty jáne birin-biri tolyqtyryp tur. Esepti baıan­damada uzaq merzimdegi negizgi álemdik qaýip retinde klımattyń ózgerýi men memleketterdiń ony toqtatýǵa qabiletsizdigi atalady.

Boljamǵa sáıkes, aldaǵy 10 jyldyń ishinde adamzat jahandyq deńgeıde Jer betindegi kúrdeli ózgeristerge, bıoalýandyqtyń joǵalýyna, eko­jú­ıelerdiń ydyraýyna jáne tabıǵı resýrstardyń jetis­peý­shiligine tap bolýy múmkin. Bul qater Ortalyq Azııa aımaǵynda da kún ótken saıyn ótkir seziledi. Keıbir otandyq mamandardyń aıtýynsha, elimizde ortasha jyldyq temperatýranyń joǵarylaýyna baılanysty qurǵaqshylyq, orman órti, ózen tasqyny sııaqty tabıǵı apattar ádettegi jaǵdaıǵa aınalýy múmkin.

Qazirdiń ózinde memleketimiz «IQAir» aýa sapasyn baqylaý jahan­dyq platformasynyń reı­tın­ginde 131 memlekettiń ishinde 40-orynǵa turaqtap, álemdegi eń lastanǵan Top-50 elder men aımaqtardyń qataryna qosylǵan.

Ekologııa jáne tabıǵı re­sýrs­tar mınıstrliginiń túsinik­temesine sáıkes, keıingi 100 jylda Qazaqstanda ortasha tempera­týra 2 gradýsqa kóterilgen. Dú­nıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń esepteýleri boıynsha 2050 jylǵa qaraı ortasha jyldyq temperatýra 2-3°S joǵa­rylamaq.

Bul rette sarapshylardyń pikiri de ekige aıyrylatyny jasyryn emes. Biri klımattyń ózgerýimen kúresý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaýǵa shaqyrsa, basqalary aldymen muqtajdarǵa járdemdesý kerek deıdi. Iаǵnı negizgi jahandyq qaýipke qatysty máselede adamzat balasynda áli bir ortaq kelisim joq.

Elimizdiń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2022 jyly qorshaǵan ortany qorǵaýǵa 444 mlrd teńge bólingen. Onyń 113 mlrd-y aǵyndy sýlardy tazartýǵa, 107 mlrd-y qaldyq prob­lemalaryn sheshýge, 8 mlrd-y energııa únemdeıtin tehnolo­gııalar men jańartylatyn energııa kózderine, 3 mlrd-y ǵylymı zertteýlerge arnalǵan. Soǵan qaramastan ekologııalyq tıimdilik reıtınginde 180 eldiń ishinde Qazaqstan 93-orynda tur. Bul da – oılanatyn másele.

Qysqamerzimdi jahandyq táýekelderdiń qataryna bıyl alǵash ret jalǵan aqparattar men teris málimetterdiń taralýy engen. Esepte feık aqparat kıbershabýyldar men jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń jaǵymsyz áserleri sııaqty táýe­kelderdi basyp ozǵan. Bul kez kelgen memlekettiń, qoǵamnyń ishki turaqtylyǵyna, aqparattyq qaýipsizdigine tikeleı áser etetin faktor ekenin esten shyǵarmaý kerek.

Mysaly, bıyl 64 elde, jer sha­ryndaǵy halyqtyń 4 mlrd-qa jýyǵyn qamtıtyn saılaý naýqandary ótedi. BAQ qazirdiń ózinde 2024 jyldy «barlyq saılaý jyldarynyń kókesi» nemese «demokratııalyq Sýperboýl» dep atap ketti.

AQSh, Ázerbaıjan, Indo­nezııa, Iran, Meksıka, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Afrıka Res­pýb­lıkasy, Reseı, Ýkraına, Úndistan sııaqty memleketterde prezıdenttikke jáne parlamentke saılaýaldy talas-tartys qazirdiń ózinde bas­taldy. Eń kóp saılaý Eýropa qurlyǵynda ótpek. 11 memlekette parlament quramy jańaryp, 10 elde prezıdent aýysýy múmkin. Sondaı-aq breksıtten keıingi Eýroparlamentke alǵashqy saılaý, qoǵamdaǵy ońshyldyq kóńil-kúıdiń artýy osy qurlyq úshin «taǵdyrsheshti» bolǵaly tur.

Sýperboýl shymyldyǵyn birinshi ashqan Taıvan ara­lyndaǵy prezıdenttik tań­daý alpaýyt memleketter ara­syndaǵy aqparattyq teketi­restiń qanshalyqty kúrdeli ekenin kórsetip berdi.

Saılaý naýqany barysynda jalǵan aqparat, teris málimetter men feık jańalyqtar saıasatkerler men úkimetterdiń ımıdji men legıtımdiligine eleý­li áser etetini anyq. Sarap­shy­lar­­dyń paıymdaýynsha, bul birin­­shiden, azamattar tarapynan ósh­pendiliktiń artýyna, ekin­shi­den, qoǵamdaǵy ashyq nara­zy­lyq­tardyń órshýine jáne úshin­shi­den, terrorızm sıpaty bar ha­lyq­tyq tolqýlarǵa ákelýi múm­kin. Al ereýilderdiń saldary úkimet­terdiń demokratııany odan saıyn tunshyqtyryp, aqparat kózderiniń qoljetimdiligin shekteýge ákelýi kádik.

Sondaı-aq sarapshylar al­daǵy jyldarda tehnologııa­lar adamzat turmysynyń ajy­ra­­mas bóligine aınalyp, qoǵam­nyń olarǵa degen senimi artatyn­dyǵyn boljap otyr. Degenmen kóptegen forým qatysýshylary jasandy ıntellekt jumysy adamdardyń qatań baqylaýynda bolýy kerek dep eskertedi.

«Amanat» partııasy Qoǵam­dyq saıasat ınstıtýtynyń 2023 jyly júrgizgen saýalnamasy­na súıensek, otandastarymyz­dyń 48,7 paıyzy jasandy ıntellekt pen neırondyq jeli­ler teh­nologııalarynan habardar (13,1%-y – egjeı-tegjeı, 35,6%-y – habardar). Qatysý­shylardyń 40,5 paıyzy bul týraly birinshi ret estip otyr­ǵandyǵyn aıtqan. Al res­pon­­denttiń jasy neǵur­lym úlken bolǵan saıyn JI-dan habar­darlyǵy soǵurlym tómen jáne paıdasyn da az kóredi eken.

Jasandy ıntellekttiń oń jáne teris jaqtaryn baǵalaý boıynsha: respondentter paıdaly jaqtary retinde (81,7%) adamdy zııandy jáne qaýipti óndiristen bosatatyndyǵyn (29,1%), jumys tıimdiligin art­ty­ratyndyǵyn (28,1%) jáne resýrstardy únemdeıtindigin (24,5%) atap kórsetken.

Jasandy ıntellektiniń damýy­nyń jaǵymsyz saldaryn 69,6% qatysýshy atap ótken: ju­mys oryndaryn qysqartýǵa ákeledi (33,4%), adamdarǵa qarsy qoldanýdan qorqady (18,8%), shyǵarmashylyq máselelerdi sheshýge qaýqarsyz (17,4%).

Menińshe, bul rette eskeretin nárse – jasandy ıntellekt kómegimen jasalatyn buqaralyq aqparattardyń yqpalyna nazar aýdarý. О́ıtkeni qoǵam «ózi qabyldaıtyn aqparatynyń aınasy» ekeni jasyryn emes.

Sarapshylardyń aıtýynsha, jalǵan aqparattardyń taralýymen kúres senzýra, adam quqyqtaryn buzý jáne «ishki dezınformasııanyń» paıda bolýy sııaqty birqatar táýekeldi de týdyrýy múmkin. Aınalyp kelgende, ol saıası, áleýmettik turǵydan qoǵamnyń alshaqtanýyn jedeldete túsedi. Bul úrdis aldaǵy jyldary álemdik deńgeıde barynsha ótkir seziletin sııaqty.

Taǵy bir táýekel. Sarapshy­lardyń oıynsha, jahandyq pandemııadan keıin qarqyn al­­ǵan qoǵam­nyń áleýmettik, saıa­­sı polıa­­­rı­­zasııasy barǵan sa­ıyn ú­­deı túspek. Ásirese tabys deń­­­­ge­­ıinde, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý qyzmetterine qol­­je­timdilik, sıfrlyq orta, teh­no­logııa jáne jumysqa orna­lasý múm­kindikterinde áleýmet­tik jik­ke bóliný zoraıa bermek. Al áleý­met­tik bólinistiń aýyly saıa­sı po­lıa­­rı­­zasııadan alys emes ekeni anyq.

Ashyǵyn aıtqanda, bul – demokratııalyq bastamalar­dyń, reformalardyń iske asýyna kedergi bolatyn, kerek deseńiz, mem­­leketterdiń irgetasyn shaı­qalt­ýǵa alyp keletin faktor. Qoǵamdaǵy alaýyzdyqtyń nege aparyp soqtyratynyn ózimiz de jaqsy bilemiz.

Búginde álem «jańa oıyn erejelerine» beıimdelmegen jaǵdaıda ómir súrip keledi. Geosaıası qaq­tyǵystar, pandemııadan aıyq­paǵan qoǵam, álsire­gen eńbek naryǵy senimsizdik pen polıa­rı­zasııanyń artýyna alyp keletin qazirgi «qalypty shyndyqtar».

Ásirese Reseı men Ýkraına, Izraıl men Palestına, Qytaı men Taıvan arasyndaǵy shıe­lenister álemdik saıası polıarızasııany tereńdetip, áleýmettik jikke bólinýshilikti odan saıyn alshaqtatyp jibergendeı.

Mine, osy úsh táýekeldiń ózinen-aq bizdi alda qandaı synaqtar kútip turǵanyn boljaı berýge bolady. Joǵarydaǵy jahandyq táýekelder men úderister Qazaqstandy da aınalyp ótpeıtini túsinikti. Árıne, olardyń júgi men salmaǵy aýyr. Biraq olardy eńserýdiń joldary men múmkindikteri bizde keshendi, júıeli túrde jasalyp jatyr.

Eń bastysy, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aýqymdy saıası, ekonomıkalyq reformalary jańa jaǵdaılarǵa beıimdelýdiń basty alǵysharty boldy. Memlekettiń tabandy, batyl qadamdary synaqtar men táýekelder kúsheıgen sátten anaǵurlym erte, josparly, maqsatty túrde bastalǵanyn atap aıtýǵa tıispiz.

Elde túbegeıli konstıtýsıonaldy ózgerister jasaldy. Memlekettik ınstıtýttardyń sıpaty men qurylymy tolyqtaı jańǵyrdy. Qoǵamdyq oı-sanada pozıtıvti, pragmatıkalyq kóńil-kúı aýany qalyptasyp keledi.

О́zgerister – halyqtyń saryla kútken qalaýy, talaby bolatyn. Jáne bul eshqandaı balamasyz, artqa qaıyrylmaıtyn, tek alǵa jeteleıtin tańdaý edi. О́tken jyldardaǵy saıası naýqandar kezinde buǵan bizdiń de kózimiz anyq jetti.

«Amanat» partııasy óziniń saıası platformasynda, Saı­laýaldy baǵdarlamasynda Mem­leket basshysynyń reformalaryn temirqazyq etip aldy. El­degi oń ózgerister halyqtyń úmi­tin eselep, senimin oıatyp qana qoı­maıdy. Qoǵamnyń, túrli áleý­mettik toptardyń, saıası kúshter­diń osy ıdeıalar tóńiregine tutas biri­gýine, joǵarydaǵy táýekel­der men synaqtarǵa qarsy turyp, eńse­rýde basty faktorǵa aınalady. О́ıtkeni senimniń kilti – birlikte.

Aldymyzda áli de qyrýar shar­ýa tur. Jańa jaǵdaılarda ishki-syrtqy kez kelgen qubylysqa jan-jaqty, obektıvti taldaý jasaý mańyzdy. Memlekettik ınstıtýttar qandaı da bir syn-synaqtar men táýekelderdi barynsha zerdelep, tarazylap otyrýy qajet. Biz osy dáýirdiń tynysyn, bolmysyn, oı-áreket júlgesin boljap, qadaǵalap qana qoımaı, soǵan der kezinde beımdelýge, jaýap berýge ázir bolýymyz qajet. Bolashaqty boljaýdyń eń durys joly – ony óz qolyńmen jasaý.

Dáýlet KÁRIBEK,

«Amanat» partııasynyń

atqarýshy hatshysy