Batyr Baıan erligi halqyna aıan

Batyr Baıannyń esimin Tátiqara, Úm­betaı jyraýlar jyrlaǵanymen, búgingi qa­zaqqa keńinen tanystyrǵan – Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasy. Epı­kalyq qýaty joǵary, kórkemdigi orasan bul poemada batyrdyń mahabbat otyna sharpylǵan jan dúnıesiniń jomart­tyǵy, júreginiń páktigi kórinedi. «Aǵalap» turǵan sulý qyzdy kózi qımaı, ǵashyq júrektiń janǵan otyna zorǵa shydap, tutqyny bolsa da qolyn tıgizbeı júrgende týǵan inisi men qyzdyń opasyzdyǵyna kúıip ketip, et qyzýymen olardy óltirip tastaıdy da ózi soǵan qapalanyp, ne iste­rin bilmeıdi. Aqyry jarlyǵyn eki qylyp kórmegen súıikti hany Abylaıdy da tyńdamaı qalyń jaýǵa az qolymen shaýyp, mert bolady...

«Júregim men zarlymyn jaralyǵa Sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa Qyzyl til, qolym emes kisendeýli, Sondyqtan janym kúıip janady da...» degen kúıikti aqyn Maǵjan qyzyldardyń tepkisine alǵash ushyraı bastaǵan jyldary Tashkent­tegi Alash arystary qurǵan alǵashqy ınstıtýtqa baryp, oqytýshylyqqa turyp, Muhtar Áýezovpen bir úıdi jaldap turǵanda osy poemany bir túnde jazyp shyqqany belgili. Batyr Baıannyń zar kúıi onyń óz kúıimen úılesken sekildi. Poemanyń alǵashqy joldarynyń ózi óki­nishti joldarmen bastalýy sondyqtan ekeni kórinip tur.

Jýyrda Baıan batyrdyń 310 jyldyǵy Qyzyljardaǵy Sábıt Muqanov atyn­da­ǵy oblystyq ǵylymı ámbebap kitaphana­da atalyp ótti. Onda batyrdyń ısi qazaq jerin qorǵaǵan erligi, el birligin saqta­ǵan bıligi, bir hannyń aınalasyna eldi shoǵyrlandyra bilgen uıymshyldyǵy tý­raly baıandamalar jasalyp, áńgimeler aıtyldy. Baıan batyrdyń erligi Shoqan Ýálıhanovpen qatar Máshhúr Júsip Kó­peev, Álkeı Marǵulan, Muhtar Maǵaýın, Zar­qyn Taıshybaı, t.b ǵalymdar­dyń eń­bekterinde jazylǵan. Baıandama jasa­ǵan M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaq­stan ýnıversıtetiniń professory Zy­lıha Bımaqanova atalǵan eńbekterge toq­talyp, Baıan batyrdyń ómiri men erligi, el­dik isteri týraly keńinen tolǵady. Al osy ýnıversıtettiń aǵa oqytýshysy Ja­zıra Kókbas batyr Baıannyń kórkem áde­bıet­tegi beınesine toqtaldy.

Jıynǵa batyrdyń altynshy urpa­ǵy, búgingi tańda 96 jasqa kelip otyrǵan Zeınolla Oljabaev aqsaqal, jetinshi ur­paqtary ánshi-termeshi Kámılá Álibaeva men ekonomıst Amanjol Baımuratov, t.b. qatysty. Oljabaı aǵamyz batyr babasynyń esimi joıylmaı, halyq jadynda saqtalýyna kóp eńbek sińirgen adam. Ol qalanyń burynǵy Parhomenko kóshesiniń aýdan ortalyǵyndaǵy bir mekteptiń batyr Baıan esimimen atalýyna, onyń aldyna eskertkishiniń ornatylýyna kóp kúsh saldy. Bul iske kezinde Qýanysh Sultanov pen Ábish Kekilbaı aǵalarymyzdyń aralasýyna da yqpal etken, tabandy, qaıtpas, qaısar adam. Biraq «Býlaev» qalasynyń ózin «Batyr Baıan» dep ataýǵa kóp kedergi bolyp, ótkize almaı qaldy. Osy keshte aǵamyz «Batyr Baıan» poemasynyń shyn keıipkerleri basqa ekenin aıtty. Mysaly, ádebı shyǵarmadaǵy Noıan bolyp júrgen Baıan batyrdyń aǵasy Sarynyń balasy Qystaýbaı eken. Baıan batyr qýyp jetse de ony óltirmeı, Kishi júzdegi naǵa­shy­laryna qoıa beripti. Sol jaqta ol qal­maq qyzy Laǵdamen urpaq jaıyp, ósip-óngen eken. Týǵan jerine keıin ǵana keledi.

Oblysqa belgili ánshi-termeshi, aqyn Kámılá Álibaeva batyr babasyna arnaǵan óleńin oqydy. Onda mynadaı joldar bar:

«Jetinshi urpaǵymyn, maqtanamyn,

Batyr atam bolǵan dep shattanamyn.

Atamnyń erlikteri eske alynsa

Aspanǵa aıǵa ushýǵa shaq qalamyn», – deı kelip, ol qazaqtyń Qabanbaı, Bógen­baı sııaqty babasymen qanattas batyr­larynyń mereıtoılary keńinen atalyp jatqanda batyr Baıannyń toılary jetim qyzdyń toıyndaı bolyp júrgenine qyn­jylys bildirdi...

Kesh qorytyndysynda jınal­ǵandar oblys ákimdigine Býlaev qalasy­nyń ata­ýyn Batyr Baıan dep ataýdy sura­ǵan hat ja­zý týraly sheshim qabyldady. «Jaq­synyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen osy...

PETROPAVL