Bilimdi táýelsiz baqylaý mańyzdy

Belgili pedagog Aıatjan Ah­met­janulynyń pikirine den qoısaq, jekemenshik mektepti bıznes dep qaraýǵa kelmeıdi. «Jekemenshik mektepterdiń kó­beıýi básekelestik týdyra ma? Bes saýsaq birdeı emes. Shoý jasap otyrǵan jekemenshik mektepter de bar. Memlekettik ba­qylaý, qadaǵalaý bolmasa, bulardan opyq jeýimiz múmkin. «Áı deıtin aja, qoı deıtin qoja» bolmaı kim kóringen jekemenshik mek­tep asha berse, odan bilim­niń sapasy jaqsarmaıdy. Mem­le­kettik baqylaý bolýy kerek.­ Meni oılandyratyn saýal – jekemenshik mektepterdiń kásibıligi. Qazir dindarlar men qurylysshylar, bıznesmender jekemenshik mektep ashyp jatyr. Bilimniń sapasyna kim jaýap beredi? Mektep qandaı menshik túri bolsa da, balanyń taǵ­dyryn umytpaýymyz kerek. Bala – memlekettiki. Mınıstrliktiń kózqarasy birdeı bolýy kerek, anaý memlekettik mektep, mynaý jekemenshik mek­tep degen uǵym bolmaıdy. Osy­ny umytpaıyq. Al bilim berý or­talyqtarynyń kóbeıýi elimizde bilim sapasynyń nasharlyǵyn kórsetedi. Eger mektepte bilim sa­paly bolsa, jurt balasyn bi­lim berý ortalyǵyna súı­reı­tin be edi? Mek­tepte qanaǵat­ta­narlyq bilim berilse, ata-ana ar­tyq shyǵyndalyp, bilim berý or­talyqtaryn izdeı me?», de­gen oı aıtady ol. Osy pikir­lerdi jalǵastyra otyryp, bi­rin­shi kezekte «jekemenshik mek­tepterdi, qosymsha bilim berý or­talyqtaryn «bıznes» dep qa­raýǵa bolmaıdy» degen túsinikke kóńil aýdarǵymyz keledi.

Biz pedagogter, muǵalimder, ata-analar oqýshylardyń sa­pa­­ly bilim-tárbıe alýynda she­shý­shi ról atqaratyn eń bas­ty fak­torlardyń ǵylymı ne­gizin jaq­sy bilýimiz kerek. Bala­nyń erteń kim bolaty­nyn aıqyndaıtyn tuqym qýalaý­shylyq pen qoǵamdyq orta men tárbıeniń mánin bilgenimiz durys. Birinshi kezekte balanyń tuqym qýalaý jolymen alatyn tanymdyq, qabilet ereksheligi bolsa, keıin basqa tárbıelik faktorlar oǵan negizdele otyryp, odan ári damyp jetildiriledi. Balanyń bir jaǵyna «úsh jastyq, bir jaǵyna qus jastyq» qoıyp, memleket olarǵa «jaıly mektep» ázirlep, ata-ana balalarǵa qan­daı «shoý jasaǵanmen», ta­bıǵat o basta balaǵa ne berdi, odan oqýshy alys kete almaıdy. Mun­daıdy fransýz halqy «Qudaı bermegendi Sorbonna bere almaıdy» deıdi. Demek, ba­la­nyń bárine birdeı joǵary deń­geıde materıaldyq jaǵdaı ja­salǵanymen, ol balanyń bárine birdeı sapaly bilim berýdi mektep qamtamasyz ete almaıdy. Iаǵnı tárbıe «bıznes» bola almaıdy.

Dıdaktıka ǵylymy zaman talabyna saı oqýshylardyń sapaly bilim alýy kúndelikti berilip jat­qan bilimniń nátıjesin tu­raqty, júıeli baqylap otyrý­ǵa táýeldi dep qaraıdy. Álemdegi úzdik ınnovasııalyq mektepter óz jumysynyń nátıjesin únemi kúrdeli monıtorıngtik baqylaý arqyly ǵana sapaly bilim berýdi qamtamasyz etedi. «Bilim sapasyn anyqtaıtyn ólshem júıesi ja­salynbaıynsha, onyń sapasyn kóterý múmkin emes. AQSh-ta bilim sapasyn damytýǵa bó­lin­gen qarajattyń 20-25%-y­ bi­limniń monıtorıngtik, teksti­lik baqylaý júıesin je­til­dirý­ge jumsalady», deıdi bel­gili pe­dagog-ǵalym Asqarbek Qusaıynov.

Jalpy, bilim berýde keıingi jyldardaǵy eń úlken jetistigimiz – ulttyq biryńǵaı testileý modeliniń júzege asyrylýy. Bul birinshiden, bilim berýdiń kún­delikti sapalyq deńgeıin, bilim stan­dartynyń oryndalý ba­rysyn júıeli kórip otyrýǵa múm­kindik beretin biryńǵaı peda­gogıkalyq monıtorıngtiń, ba­qy­laýdyń basty elementi. Ekin­shi­den, oqýshynyń on bir jyl al­ǵan bilimin, memlekettik stan­dart­tyń oryndaý deńgeıin naqty anyqtaıtyn ólshem júıesi.

Testilik synaq – Eýropa el­derinde budan birneshe ǵasyr bu­ryn engizilgen, bilimdi baǵa­laýdyń obektıvti ádisteriniń biri. Onyń basty artyqshylyǵy – bilim berýshi mekemege táýelsiz baqylaý júıesi, sýbektıvti yqpaldyń bolmaýy, baqylaýǵa adam­dyq faktordyń qatyspaýy, memlekettik standart talabyna sáıkes jalpyǵa birdeı bi­limdi baǵalaý shkalasynyń qol­danylýy, ár oqýshynyń bilimi men biliktilik deńgeıin aıqyn­dap, olarǵa ýaqtyly talap qoıý arqyly sapaly bilim berýge qolaıly jaǵdaıdyń jasalýy.

O basta 2004 jyly elimiz­de tuńǵysh ret UBT modeli en­gizilgen­de Asqarbek Qu­saıy­­nov «...ol talapker­ men tú­lek­terdiń bilim sapa­syn ádil ba­ǵalaýdy jáne bilim berý júıesindegi sybaı­las jemqorlyqty joıýdy qam­tamasyz etýi kerek» dese, sol kez­degi elimizdiń Bilim jáne ǵy­lym mınıstri Jaqsybek Qule­keev: «UBT-nyń maqsaty – mu­ǵa­limniń ádiletsiz baǵasymen kúresý. О́tken jyldary biz erekshe attestatpen emtıhanda «ekilik» alǵan oqıǵalarmen jıi kezdestik. «Altyn belgige» úmitkerler óz bilim deńgeıin 30 paıyzǵa ǵana dáleldeı aldy», degen bolatyn.

UBT modeliniń elimizdegi jal­py bilim berý júıesindegi atqarǵan tarıhı mıssııasy – bi­lim sapasynyń ósýine qo­laıly jaǵdaı jasaýy. Oqý ornyna túlekterdi qabyldaý, olar­dyń bilim dárejesine qaraı júr­gi­zilip, bilim berý júıesindegi sybaılas jemqorlyqty joıýda erekshe ról atqardy. Iаǵnı mek­tepke de, ata-analarǵa da, bilim mekemelerinde de táýel­siz, bilim úderisine syrttaı baqylaý men baǵalaýdyń biryń­ǵaı monıtorıngtik júıesin qa­lyp­tas­tyrýda sapaly jalpy bilim berýde tıimdi ozyq tájirıbe jınaqtady. «...Mekteptiń mindeti – oqýshyǵa sapaly, tegin bilim berý. Sol úshin mektepke úki­metten qarjy bólinedi, mu­ǵalimder sol úshin aılyq alady. Onda jaýapkershilik qaıda? Ustazdarda jaýapkershilik bolýy kerek. Muǵalimderdiń jaýapkershiligin mınıstrlik azaı­typ otyr. 2017 jyly eks-mınıstr Erlan Saǵadıev «Mek­tep UBT-ǵa jaýap bermeıdi» degen buıryq shyǵardy. Osy buıryq mektepten bilim sapasy­nyń jaýapkershiligin alyp tas­tady. Mektep qazir bilimge ja­ýap bermeıdi, balaǵa baǵa qoıady da otyrady. Bala grantqa túse me, túspeı me, memleket 11 jyl balany nege oqytty, UBT-dan nege tómen ball alyp qaldy? Mek­tep munyń birine jaýap ber­meıtin boldy», deıdi pedagog A.Ahmetjanuly.

Ras, búgingi tańda UBT mek­tep­tiń, bilim sapasynyń reı­tın­gi bolýdan múlde qalyp ba­rady. Kerisinshe, onyń ornyna qar­qyndy damyp kele jatqan baǵyt – testilik baqylaýdy jalpy sabaq úderisinen, tipti mektep­ten tys, arnaıy aqyly, keshki mek­tepter, repetıtor arqyly júzege asyrýǵa erekshe mán be­ri­le bastady. Qazir kóptegen Eýro­pa elinde repetıtorlyqpen aı­nalysýǵa zańmen tyıym sa­lyn­ǵan. Repetıtorlar ózde­ri ber­­gen bilimniń sapasyna da, ná­tıjesine de jaýap ber­meıdi. Demek, aqyly, keshki mek­tepter sany kóbeıgenimen, oqý­shyǵa da, memleketke de tıim­siz jumys istep jatyr. Ony ashyq aı­tatyn ýaqyt jetken sııaqty. Dı­daktıka ǵylymy úshin bul jerde sabaqtyń ár ele­menti qatań, biryńǵaı, ár pán­niń baǵdarlamasyna sáıkes oqý­shylardyń kún saıyn bilim standartyn meńgerýin qamtamasyz etý bolsa, ony mektepten, sabaq úderisinen alyp tastaǵanda, sonda muǵalimder ne isteıdi?

Keıingi jyldary túlekterdiń «Altyn belgi» attestatyn alýy burynǵydaı bitirýshilerdiń memlekettik UBT emtıhany nátıjesi boıynsha emes, mektepte tapsyrǵan emtıhandarynyń qorytyndysyna qarap, muǵalim­derdiń ózi qoıǵan baǵasyna qaraı beriledi. Ol «Altyn belgi» alý­shylardyń sapa emes, san ja­ǵynan osynsha ósýine (respýblıka boıynsha jyl saıyn myńdap ósýine) negiz bolyp otyr. Bul – UBT-nyń bilimdik mánin durys paıdalanbaı otyrǵanymyzdyń naqty kórinisi.

Memlekettik test synaǵy tuń­ǵysh ret jalpy bilim berý­degi kún­delikti, aralyq, toq­sandyq, jyldyq san alýan bilimdi monıtorıngtik baqylaý ádisteriniń mektepte qatań dı­daktıkalyq talaptarǵa saı júzege asýyna tikeleı yqpal etti. Onsyz baǵdarlamalyq materıaldy, standartty ár oqýshynyń jan-jaqty, júıeli meńgerýi múmkin emes-ti. Oqýshynyń nemese muǵalimniń jaýapsyzdyǵynan qansha baǵdarlamalyq bilim meńgerilmedi. Qanshasy taıyz­ meńgerilip, umytyldy, ony tes­tileý synaǵy naqty kórsetip berip otyrady. Sóıtip, oqýshy da, muǵalim de, jalpy mektep­ mem­lekettik testileý synaǵy arqyly óz jumysynyń nátıjesin naqty kóre alady. Oqýshy mektep baǵ­darlamasyn qanshalyqty sapaly meńgerse, sonshalyqty joǵary ball jınaıdy. Demek, jo­ǵary nemese tómen ball jınaý­dyń deńgeıi, eń aldymen, oqý­shynyń, odan ári muǵalimniń eń­begine tikeleı táýeldi. Testi­leý baly – oqýshynyń da, muǵa­limniń de eńbeginiń, bilim sa­pasynyń ólshemi. Teorııalyq jaǵynan dıdaktıka ǵylymy úshin bul jerde úlken jańalyq joq. Bul jerde áńgime mektep praktıkasynda búginge deıin birtutas baqylaýdyń testilik, monıtorıngtik múmkindikterin tıisti dárejede júzege asyra almaı otyrǵanymyzda. Tolyqtaı alǵanda, testilik baqylaý barǵan saıyn 5-6 jyl ishinde mekteptegi jalpy bilim sapasyn kóterýde múmkindigi mol ekenin naqty dáleldedi. Bir mysal aıtalyq, elimizdegi jalpy bilim berýde UBT reıtınginiń eń joǵary bolǵan 2010 jáne 2011 jyldary testilik baqylaýda túlekterdiń orta baly 84,8-den 96,6 balǵa deıin kóterilgen (ol kezde testiniń eń joǵary baly 125 bolatyn) edi. Demek, túlekter budan on, on bir jyl buryn testilik 125 suraqtyń 96,6-syna durys jaýap berip, buǵan deıin de, keıin de bolmaǵan 77,2% joǵary bilim dárejesin kórsetti.

2010 jyldary respýblıka bo­ıynsha jańa tıpti mektep­terdiń ishinde Oral qalasyndaǵy oblystyq mamandandyryl­ǵan daryndy balalar mektebi túlekteriniń testileýdegi ortasha baly (41 oqýshy) 120,7 bolyp 100%-y grant negizinde joǵary oqý ornyna qabyldanyp, res­pýblıka boıynsha eń joǵary bilim deńgeıin kórsetti. Keıingi jyldary mundaı joǵary bal­dyq, sapalyq deńgeı jaı mek­tepter túgil jańa tıpti mek­tep­terdiń ózinde múlde kezdes­peıdi. Birinshi kezekte, bilim standartynyń meńgerilip otyrýyn qamtamasyz etý, jaı mektepterden buryn joǵary synyptarda beıindi bilim berýdi qatań, biryńǵaı oqýshynyń qabilet-ıkemdiligine qaraı júzege asyra otyryp, olardy joǵary oqý oryndaryna daıarlaý – eń aldymen, gımnazııa, lıseı, daryndy balalar mektebiniń mindeti. Alaıda búgingi tańda jańa tıpti mektepterdiń ózinde de bi­lim sapasy jaı mektepten kóp ilgeri bola almaı otyr. О́ıtkeni bilim sapasyn aıqyndaıtyn ólshem júıesiniń álsizdigi, UBT reı­tınginiń ekinshi kezekte qalýy bilim sapasyn ýaq­tyly aıqyndap, olardyń már­tebesine sáıkes qatań talap qoıýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan UBT modeliniń, bilim sapasyn obektıvti anyqtaıtyn qyzmetin ózine qaıtara otyryp, onyń sapaly bilim berýdiń basty faktoryna aınalýyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tıispiz.

Testilik baqylaýdyń basty qaǵıdasy – syrttaı táýelsiz baqylaý. Onyń nátıjesi joǵary bolýyna múddeli qandaı da bolmasyn sýbektıvti faktorlar oǵan qatyspaýy kerek. Sonda ǵana testilik bilimdi baqylaý, baǵalaý modeli bilim standartynyń oryndalý deńgeıiniń obektıvti kórsetkishi bola alady. Aldaǵy ýaqytta Ulttyq biryńǵaı testileý ortalyǵy ne Úkimettiń, ne Prezıdent ákimshiliginiń quzyryna berilýi kerek-aq deıtin usynysty júzege asyratyn ýaqyt jetken sııaqty. Sonda UBT modeli Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine táýelsiz, elimizdiń jalpy bilim berý júıesindegi bilim standartynyń oryndalý deńgeıin syrttaı obektıvti anyqtaıtyn biryńǵaı ólshem júıesi qyzmetin atqara otyryp, muǵalim mártebesiniń ósýine de, eń bastysy, bilim sapasyna ońtaıly yqpal eter birden-bir bilimdilik faktorǵa aınalǵan bolar edi.

Násipqalı DÁÝLETOV,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty

Batys Qazaqstan oblysy