Ult bolyp jumylsaq
Sózimizdi A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljanova keltirgen myna bir málimetten bastaıyq: «Qazaq tili – jer betindegi ulttyq tilder ishindegi biregeıi, túrkilik qana emes, álemdik órkenıettiń uly ıgiligi, jalpyadamzattyq qundylyqtardy tasymaldaýshy, 6000-nan astam tildiń ishinde 259 memlekettik tildiń biri».
Tilimiz úshin maqtanatyn, marqaıatyn jaǵdaı. Nege deseńiz, táýelsiz memleket atanyp, tilimiz memlekettik mártebege ıe bolǵan baqytty elderdiń birimiz. Alaıda bas tilimiz – memlekettik tildiń kósegesin kógertip, óz tuǵyryna qondyrdyq dep aıta almaımyz. Memlekettik tildi bilý ár otandasymyzdyń paryzy ekenin sezinbeıtinder qatary seıiler emes. Osyǵan oraı Memleket basshysy Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda: «Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady. Másele nıette. Nıettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdaı jasaıtyn Úkimetke de baılanysty», degen bolatyn. О́kinishke qaraı, qazaq tilinde sóıleýge, qoldanys aıasyn keńeıtýge degen nıetimiz jónge kelmeı-aq tur.
О́z tilimizdi ózimiz ózekke tebetindeı ne boldy bizge? Kúıinesiń, jaýap izdeısiń. Aqyrynda tilimizdi órge jeteleý qalyń halyqtyń, onyń ishinde tildiń ıesi – qazaqtardyń qolynda degen tujyrymǵa kelesiń. Aldymen qazaqtar óz tilinde sóıleýi kerek! Muny bárimiz de bilemiz, biraq moıyndaǵymyz kelmeıdi, tildi úırenýge, sóıleýge qulyqsyzbyz. О́ıtkeni til taǵdyry tutas ult taǵdyry ekenin túsingisi kelmeıtinder de, ókinishke qaraı, aramyzda az emes.
Ne istemek kerek endi? Áreket kerek! Áreket joq deı almaımyz. Biraq jetkiliksiz. Bastaǵan isti qoldaýshylar az. Osynyń saldarynan kóptegen ádemi bastamalar aıaqsyz qalyp jatady. Tutas ult bolyp jumylsaq, memlekettik til problemasyn sheshe almaıtynymyz anyq. Onyń ústine ortamyzda áli de til máselesine nemquraıly qaraıtyn qazaqtar tolyp júr. Mine, osy qasiret!
Bıalash SÚIINKINA,
til janashyry
QOSTANAI
Maqsatymyz – bilikti maman daıarlaý
Jaqynda Qazaqstandaǵy agrarlyq bilim salasyndaǵy jetekshi oqý oryndarynyń biri – S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde (QATZÝ) alǵashqy ret respýblıkalyq oqý-ádistemelik semınar ótti. «Bilim berý úderisindegi ınnovasııalar: joǵary mektep teorııasy, ádistemesi, tájirıbesi» taqyrybynda ótken is-sharaǵa elimizdiń basqa da joǵary oqý oryndarynan 500-den astam professorlyq-oqytýshylar quramy qatysty. Bilim berý úderisindegi ózekti taqyryptardy qamtyǵan semınardyń aýqymdylyǵyna oflaın jáne onlaın túrde erekshe formatta bolýy da oń áser etti.
Bilim alýshylardyń demalysy kezinde uıymdastyrylýy da oqytýshylardyń semınarǵa erkin qatysýyna múmkindik týǵyzdy. Budan ýnıversıtet basshylyǵynyń maman daıarlaýǵa ǵana emes, oqytýdyń sapasyna da úlken mán berip otyrǵanyn kórýge bolady. Semınar spıkerleri retinde óz salasynyń myqty sarapshylary tańdap alynǵanyn da aıta keteıik.
Ýnıversıtetke kelgen jas oqytýshy retinde baıqaǵanym, is-shara statıstıka úshin emes, bilim berý salasyna qatysty ozyq oılar men aldyńǵy qatarly tájirıbelermen bólisetin úlken alań retinde ótýge tıis eken. Bul maqsat oryndaldy dep tolyq senimmen aıta alamyz. Oqytýdyń ınnovasııalyq ádisterimen bólisken ár sabaq stýdentterge tek bilim berip qana qoımaı, olarǵa álemdik ózgeristerge, ozyq tehnologııalar men bilimdi qatar meńgerýge umtylý qajet ekendigin uqtyrǵandaı boldy. Al is-shara barysynda aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilikti mamandaryn daıarlaıtyn biregeı ýnıversıtetimiz zamanaýı bilim berýde tájirıbe almasýǵa, jańa múmkindikterge únemi ashyq ekendigin kórsetti.
Elimizdiń damýyna óziniń qomaqty úlesin qosatyn, ekonomıkasy men aýyl sharýashylyǵy salasynyń álemdik básekede qabilettiligin arttyrýǵa eńbek etetin mamandar daıarlaý jolynda ýnıversıtet árdaıym jańashyldyqqa umtylady.
Janar SMAHANOVA,
S.Seıfýllın atyndaǵy QATZÝ-dyń aǵa oqytýshysy
ASTANA
Oramaldyń orny erekshe
«Uly dala eli» ortalyǵy – kóptegen taqyrypta is-sharalar men kórmeler uıymdastyryp, jurtshylyqtyń alǵysyna ıe bolyp júrgen mádenıet mekemesi, ulttyq qundylyqtarymyz ben tarıhymyzdy nasıhattaıtyn mýzeı. Búginde osy mádenıet mekemesinde 1 aqpan – Halyqaralyq oramal kúnine oraı «Baskıimder álemi» kórmesi ashyldy. Onda qonaqtar ár eldiń ulttyq baskıimderimen tanysa otyryp, ózderi de osy baskıim jasaý úderisine qatysa alady.
Kórmeniń negizgi maqsaty – túri men pishimine qaramastan, baskıimniń úlken qurmetke laıyq ekenin kórsetý. Ejelgi dáýirde baskıimniń bıliktiń sımvoly bolǵany belgili. Sondaı-aq adamnyń baskıiminen onyń qandaı dárejedegi adam ekeni ańǵarylǵan. Qazirgi kezde bas kıimine qarap, adamnyń qaı ulttyń ókiline jatatynyn da bilýge bolady. Olardyń qazir kıilmeıtin eskirgen túrleri de ár halyqtan tabylady, biraq kóptegen áıel adamdar, ásirese musylman áıelder osy kúnge deıin oramal tartýdy jón kóredi. Qazaq halqy oramaldy ejelden áıel sulýlyǵynyń belgili bir nyshany sanaǵan. Sondaı-aq oramal – ana ekenińdi, bireýdiń Qudaı qosqan jary ekenińdi, aq-adal nıetpen attaǵan shańyraǵyń bar ekenin bildiretin belgi. Onyń basty qasıeti de osynda jatsa kerek.
Ertede jaılaýda otyrǵan bir eldiń azamattary jańa qonysqa mal aıdap ketedi. Bas kóterer azamaty qalmaǵan aýylǵa tutqıyldan jaý shapqanda, sol aýyldyń báıbishesi basyndaǵy aq oramalyn sheship soıylǵa baılap, jaýǵa qarsy shyǵyp, olardy toqtatady. Sóıtip, aýyldy aman alyp qalady. Sol kúnnen jaýdy toqtatqan aq oramal «jaýlyq» atalyp ketse kerek. Demek el bılegen əmirshi de aq oramaldan attamaǵan.
Oramaldy qurmettegender moınyna salady, qadirine jetkender basyna shyǵarady.
Dıloram TAÝASAROVA,
«Uly dala eli» ortalyǵynyń mamany
TÚRKISTAN
