Memleket basshysy ótken jyly Respýblıka kúnine oraı saltanatty jıynda: «Biz qazir Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Sondyqtan ótken zamannyń qaıratkerlerine, olardyń eńbegine laıyqty, ádiletti baǵa berip otyrýymyz kerek. Azattyq jylnamasynda Salyq Zımanov, Serikbolsyn Ábdildın, Qarataı Turysov, Zınaıda Fedotova, Erik Asanbaev, Ábish Kekilbaev, Ǵaırat Saparǵalıev, Sultan Sartaev, О́zbekáli Jánibekov, Oljas Súleımenov, Aleksandr Knıagının, Myrzataı Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldy, Qýanysh Sultanov, Sergeı Tereshenko jáne taǵy basqa kóptegen tulǵanyń esimin qurmetpen atap ótý kerek. Elin súıgen erlerdiń otanshyldyǵy jáne olardyń ult múddesine adaldyǵy árdaıym keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolýǵa tıis. Biz tarıhı ádildik jolyn berik ustanýymyz kerek», degen edi.
Shyndyǵynda da memlekettiliktiń nyǵaıýy jolynda ter tókken qaıratkerlerdi baǵalaı bilýimiz kerek.
Ol shyn máninde naǵyz tulǵa edi. Qarataı Turysov kásibı bıik órisimen, uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletimen, elim degen, jerim degen perzenttik júregimen, qoǵamdyq belsendiligimen eldigimizdi eńseletken erlerimizdiń ortasynan oıyp turyp óz ornyn ıelendi. Memleketimizdiń damýyna isker basshy retinde de, ekonomıst-ǵalym retinde de, dara bitimdi depýtat retinde de erekshe eńbek sińirdi. Zamandastary Qarakeńdi asyl adam, ardaqty elaǵasy retinde joǵary baǵalaıtyn.
Qarataı Turysov osynaý abyroı jolyna qalaı jetti? Balalyq shaǵy, otbasy týraly ol tómendegishe baıandaǵan edi:
«Abyroı deısiń be, dáreje deısiń be – toqeterin aıtqanda, munyń bári mańdaıdyń terimen, taza eńbegińmen keletin dúnıeler. Álimsaqtan sondaı. Áıtpese bizdi qaı kókemiz tirep turdy deısiń. Qarapaıym sharýanyń balasymyn. Ákem oqymaǵan, moldalyǵy bar, biraq tike aıtatyn dýaly aýyzdy, qudaı degen kisi edi. Jambyldyń irgesindegi qyrǵyzben shekaralas «Jas órken» degen kolhozda ómirin mal baǵýmen ótkizgen. Anam Kúlimhan saýynshy, keıin qyzylshashy boldy. Anammen birge qarshadaıymnan sıyr baqtym. Keıin qyzylshashy bolǵanda búkil bala-shaǵa tańnan keshke deıin jumys basynda júretinbiz. Jalaqy degen joq. Tek qant beretin. Sol soǵys bastalarda 1940 jyly mektepke bardym».
Qarshadaıynan eńbekpen shyńdalǵan Qarekeń adal eńbek etti. Adal eńbeginiń arqasynda abyroıly boldy. Bıik beleske de mańdaı teriniń arqasynda jetti. Ádiletsizdikke tózgen joq. Ákesinen juqqan osy qasıeti eldik másele tarazyǵa túskende qaımyqpaýǵa úıretti. Sonyń bir dáleli el basyna kún týǵan Jeltoqsan kezinde boldy. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi bastalǵan kúni Máskeýdegi aýzy dýaly, sózi ýáli ár ult ókilderinen quralǵan delegasııany bastap Almatyǵa ushqandy. Ondaǵysy – alańdaǵy jastardy ádiletsizdikten arashalaý edi. Biraq Máskeýdegi qaýipsizdik qyzmeti ushaqty Qaraǵandyǵa qondyrdy. 18 jeltoqsanda Bas hatshy Gorbachev «Almaty zııalylary máskeýlikterdi aralastyrmaı, alańǵa shyqqan jastarmen ózderi máseleni sheshemiz dedi», dep habarlasqan soń, amal joq, Máskeýge qaıta oralǵan. Bul Qarataı Turysovtyń Búkilodaqtyq kásipodaqtary Ortalyq Komıtetiniń hatshysy qyzmetinde júrgen kezi-tuǵyn.
1987 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 42-sessııasynda Keńes odaǵy atynan minberge shyǵyp sóz sóıledi. Quramynda depýtattar men odaqtyń aıtýly azamattary engen KSRO-nyń delegasııasyn kezekti sessııaǵa basqaryp barǵan bolatyn. Sapar barysynda BUU Bas hatshysy Haver Peres de Kýelıarmen kezdesý ótkizgen. BUU 1986 jyldy «Beıbitshilik jyly» dep jarııalaǵan. О́z sózinde Q.Turysov naǵyz beıbit zamanǵa jaqyndaý úshin jappaı ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń baǵdarlamasyn usyndy. Semeıdegi ıadrolyq polıgonnyń zardaptary álemdik minberde sonda alǵash aıtylǵan edi. Hakim Abaıdyń «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez» ulaǵatyn ǵalamdyq jurtqa jetkizgen. Beıbitshilikti bári qalaıdy. Beıbit zaman maqsatymyz desek ıadrolyq qarýdan bas tartýymyz kerek degen.
KOKP Bas hatshysy Mıhaıl Gorbachev dýaly aýyzdy Qarataı Turysovty san synaqtan ótkizdi. О́zi jarııalaǵan «qaıta qurý» men «betburys» partııalyq ashyq saıasat júrgizý kezinde 300 mıllıondyq keńester elinde narazylyqpen ereýilge shyqqan jumysshylar sherýleriniń kóbeıgen kezi edi. Sol kezde Qarekeń basshylyǵynda júrgen odaqtyq kásipodaqtyń qatarynda 120 mıllıon múshesi bolǵan. Kásipodaq jumysshylar men eńbekkerlerdiń múddesin qorǵaıdy. Qarekeńniń abyroı-bedeli 1987 jyly «Jalaqy tóleýdi jetildirý týraly» keńes eliniń úkimeti bekitken 1115-qaýlysynyń tolyq nusqasyn daıyndaıtyn toptyń jetekshisi bolyp, ony júzege asyrǵanda erekshe ósti. Sol jyldary ol Norılsk, Vorkýta, Kýzbass, Arhangelsk, Mýrmansk, Narıan, Mar, Ońtústik Sahalın, Vladıvostok, Túmen taǵy basqa iri óndiris orny shoǵyrlanǵan óńirlerde bolyp, ereýilshildermen betpe-bet sóılesti. Jer astyna túsip kenshilermen táýlik boıy birge keńesip, eki apta jer astynan shyqpaı narazylyq jasaǵan shahterlermen kelisimge kele bildi. Tipten atom qarýy bar kreıserde bastalǵan matrostardyń kemesine tikushaqpen qonyp, kókeıkesti problemany sheshti.
Qarataı Turysov Máskeýdegi qyzmeti kezinde ortaq qazynanyń qarjysyn eline burdy. Kásipodaqtar mıllıardtaryna Qazaqstanda ondaǵan emdeý-saýyqtyrý shıpajaıy, jumysshylar men eńbekkerlerdiń demalys úıi salyndy. Almaty men oblys ortalyqtarynda birneshe qonaq úı turǵyzyldy. Almatyda «Túrkisıb» pen «Alma-Arasan» demalys jáne «Alataý» men «Medeý» qonaqúıi. Taldyqorǵanda «Qarǵaly» men «Arasan-Qapal» emdeý-saýyqtyrý orny salyndy. Sondaı-aq Qyzylorda, Qostanaı, Atyraý men Oralda, Semeıde shıpajaılar salyndy. Áıgili «Saryaǵash» shıpajaıyn keńeıtip, qosymsha qurylym jasaýǵa qomaqty qarjy bólgizdi. Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik kórsetkishterde artta qalǵan, jaǵdaıy nashar shalǵaıdaǵy 30 aýdanynyń áleýmettik áleýetin jaqsartý týraly odaqtyq ortalyq komıtettiń arnaıy qaýlysyn qabyldatty. Máskeýde júrse de Qazaq eliniń órkendeýine, áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna septigin tıgizdi.
El qurmetine bólengen keıipkerimiz týraly kezinde zamandastary da jaqsy pikirin bildirgen.
«Tarıhymyzdyń san ǵasyrlyq shejiresine zer salsaq, sol zamandarda bıler men batyrlardyń ár aıtqan sózin halyq bar yqylasymen qabyldaıtyn aqsaqaldar bolǵan ǵoı», deıdi aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Farıza Ońǵarsynova. – Osy qazirgi biz ómir súrip otyrǵan ýaqytymyzdyń HH-HHI ǵasyr toǵysynda sondaı aıtýly tulǵalardyń biri dep Qarataı Turysovty aıtar edim. Halqymyzdyń qymbat ta qasıetti salt-dástúrin boıyna sińirgen erekshe minezdi, bir kórgen kisini ózine qurmet tutqyzbaı qoımaıtyn azamat.
Qamqor edi qaryndasqa, baýyrlarǵa,
Shań basyp alasarǵan aýyldarǵa.
Adaldyq, ádildikpen ótti ómirden...
Júrekten jas tamady saǵynǵanda.
Qazaqqa Qarataıdaı ul syılaǵan
Jasaı ber,
«Jas órkenniń» topyraǵy»,
dep jyrlady aqyn.
«1985 jyly Shymkenttegi Qorǵasyn zaýytynyń dırektory edim, dep eske alady memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qylyshbek Izbasqanov. – Bir kúni kabınetime aq shashty susty kisi kirip keldi.
– Qarataı Turysovpyn, – dedi.
Sasqalaqtap qaldym. Qazaqstandaǵy Úkimet basshysynan keıingi óndiris salasyndaǵy úlken basshy.
– Siz jalǵyzsyz ba, janyńyzda basqa eshkim joq pa? – deppin sasqanymnan.
– Bastyq degen kerýen basy emes, úlken kóshpen júretin. Máselelerińdi estip keldim. Zaýytyńa baraıyq. Kóreıik. Shesheıik, – dedi».
«Mine, sonda Qarataı Turysovtyń naǵyz myqty maman ekenine kýá boldym. Jalpy, elimizdegi úlken óndiris oryndarynyń ashylýyna, sosyn olardyń qalypty jumys isteýine úlken úles qosty. El órkendeýi, ósýi úshin óziniń óndiris oryndary bolmaı keleshek kemel bolmaıdy. Án aıtý úshin de qaryn toıyp, nan jeý kerek deıtin. Sosyn jalǵan sóılep, ótirik kólgirsigenderdi jaqtyrmaıtyn. Naqty aıtatyn. Naqty sóıleıtin. Qyzmet babynda talaı ret kýá boldym. Memleket basshysynyń kabınetinde ótetin jabyq jıyndarda ekonomıkalyq jaǵdaıymyzdyń qıyndyqqa ushyraı bastaǵanyn jasyrmaı jarııa etetin. Sol kezderi keıbir ákimder men mınıstrler Prezıdentke jaǵý úshin jalbaqtap ótirikti shyndaı soǵatyn. Sondaı kezderi Qarekeń olardy birden tyıyp tastaıtyn. «Jigitter, búgingi aldamshy qyzmetterin úshin bolashaǵymyzǵa balta shappańdar. Qazir osy kemshilikterdi jaba toqysańdar, bútkil óndirisimizden aıyrylyp qalamyz. Erteńgi urpaq qaıda baryp jumys isteıdi? Shetel kezip, nan izdep bezip ketsin demeseńder, ekonomıkamyzdyń kúretamyry sanalatyn zaýyt pen fabrıkalar jabylyp qalmaýyn qadaǵalaýymyz paryzymyz», deýshi edi. Sondaı keleshekti boljaı bilgen myqty ekonomıst-ǵalymnyń sózine qulaq asqandar az boldy. Qarataı aǵamyz da aqyry Úkimet basshylyǵynan ketýge májbúr boldy. Búginde jastarymyz ótken 30 jylda eshteńe istelmedi dep jatyr. Mine, sony ol kisi erte boljady. Barynsha kúresti. Biraq jalǵyzdyń daýysy kóp jaǵympazdyń urany astynda qalyp qoıdy», deıdi Qylyshbek Izbasqanov.
«Naryqtyq ekonomıka dep halyqqa áleýmettik qoldaýdy azaıtpaıyq, soǵan barynsha muqııat bolyńdar», dep Úkimet músheleri men depýtat áriptesterin qadaǵalap otyratyn. Qarekeń Májiliste ekonomıka jáne bıýdjet komıtetin basqarǵan toǵyz jylda Parlament myńnan astam zań qabyldady. Sonyń 60 paıyzdan astamy ekonomıkaǵa qatysty. Úkimettiń bir qaınaýy ishinde bolǵan zań jobalary Q.Turysovtyń súzgisinen ótpeı, Parlamentten talaı ret qaıtarylǵan. Senator Ábish Kekilbaıuly Parlamenttiń birlesken otyrysynda: «Qarekeń qyrdaǵy aýyl balalary iship otyrǵan sapasyz sýdan keleshekte ómirge keler aýrý urpaq bizdi keshirmeıdi dep másele kótergen soń «Taza aýyz sý» memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy», degen edi. Búkil el úshin mańyzy ótkir mundaı mysaldardy ondap emes, júzdep keltirýge bolady.
Qarataı Turysov ultyn súıgen, qazaǵyna adal qyzmet etken keshegi alashorda-shyl aǵalarymyzdyń jalǵasy edi. Bıik bıliktegi úlken laýazymdaǵy qyzmet jolyn eldiń tutastyǵy men birligine arnady. Eshqashan eńbegin mindetsinbedi. Tek qazaq degen ulttyń múddesine qyzmet qyldy.
Urpaqqa arnaǵan ataly sózin taspaǵa túsirip alǵan edik. Sony qaz-qalpynda keltireıik. «Men dúnıe júzin kóp aralaǵan adammyn... Shamamen 50-60 memlekette bolǵan shyǵarmyn. Birtalaı halyqty kórdim. Biraq bizdiń qazaqtaı keń halyqty kórgen emespin. «Osynshama jerdi qalaı ustap otyrsyńdar dep» basqa jurt qaıran qalady. Shyndyǵynda Kaspııden Altaıǵa deıin sozylǵan ulan-ǵaıyr jer. Baıaǵyda Almatydan Máskeýge deıin 4 saǵat ushatyn. Onyń 3 saǵaty Qazaqstannyń ústinde ótedi, ári qaraı 1 saǵat qana. Osyǵan qarap naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap, qasıetti dalany keıingilerge nesibege qaldyrǵan qaıran batyr babalardyń rýhyna bas ıesiń. Osynshama keń jerdi ustap turýdyń ózi erlik qoı. Jer bolǵanda da jaı jer emes, asty men ústi tolǵan baılyq. Biz basqalardy maqtap, ózimizdi dattaýǵa qumarmyz. Sol maqtaǵandar bir ýys jerine ıe bola almaı sansyrap júr. Qazaq birlikte bolsa, eshbir jaý bizdi ala almaıdy!»
Qaıratker qaı qyzmette júrse de qarapaıymdylyǵynan, adaldyq qaǵıdatynan aınyǵan emes. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Búkilodaqtyq kásipodaqtary Ortalyq komıtetiniń hatshysy, Qazaq KSR Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport mınıstri, Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy qyzmetterin abyroımen atqardy. О́miriniń sońǵy jyldary Parlament Májilisiniń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy qyzmetinde de óz qoltańbasyn qaldyrdy. «Jerdi satýǵa qarsymyn», dep tabandylyq tanytqan da Qarataı Turysov edi. Eldik máselege, memleket múddege kelgende týrashyldyqtan taımaıtyn Qarekeńniń paıym-parasaty, ustanymy keıingilerge ónege bolmaq.
Mahat SADYQ,
jýrnalıst
