Irgeli sýretker, belgili dramatýrg retinde ol qazaq ádebıetine orasan zor úles qosty. Ǵabıt Músirepovten bastap, ózimen qatarlas-qanattas aǵa-ini qalamgerlerdiń kópshiligi Sákeńniń talantyn moıyndap, onyń kórkem týyndylary týraly jaqsy, jyly pikirlerin aıtty jáne jazdy.
«Aqyn Ǵafý Qaıyrbekov Sáken inisine:
Mergensiń, atqan oǵy ketpes ǵapyl,
Bir óziń jeti seri, jeti batyr.
Týǵan jer – Saryarqany saǵynǵanda,
Men seni bir ıiskesem, jetip jatyr», dep tegin aıtpaǵan.
Sáken Júnisovtiń esimimen biz ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan tanyspyz. Onda mektep oqýshysymyz. Ádebıetshi ustazymyz Seısek Jaqypjanov Sábıt Muqanovtyń «Aqqan juldyz», Sáken Júnisovtiń «Japandaǵy jalǵyz úı», «Aqan seri» dılogııasynyń mán-mazmunyn naqyshtap, móldirete aıtqanda qulaǵymyz qalqaıyp, aýzymyz ashyla únsiz otyryp tyńdaǵanbyz.
Ol kezde kitap dúkenderinde Almatydan shyqqan sý jańa jınaqtar tolyp turady. «Japandaǵy jalǵyz úı» romanyn satyp alǵandaǵy qýanyshym erekshe boldy. Erteńgi sabaqqa daıyndalýdy ysyryp qoıyp, roman oqýǵa kiristim.
«Kún besindige taıana tańerteńnen beri japalaqtap jaýǵan qardyń arty boranǵa aınaldy. Mana bir kezde qop-qoıý qarly bult búrkengen zeńgir aspan az ýaqyt kógildir túske boıanyp ysqaıaqtana ashylǵanda, endigi kezekti Arqanyń jelinen kútip tym-tyrys montansı qalǵan.
Dál osy mezetti ańdyǵandaı kesheden beri demin ishine tartqan yzǵyryq ótkir jel de baıaý kóterilip, urtyn tompaıta qoıdy. Alǵashqyda sulyq jatqan jalpaq óńirdiń aq kórpesin qaı jaǵynan túrerin bilmeı, myń qubylyp turdy da, teristikke qaraı birjolata jonyn bere burylyp alǵan soń, ishin tartyp, zor ýilge basty. Jańa túsken ulpa qar en dalanyń betinde jylansha ıreleńdep, jer baýyrlaı timiskilep kezip júr. Jel gýlegen saıyn qarly jylandar bastaryn qaıta-qaıta kóterip alyp, esteri shyǵa oınaqshyp mıdaı aralasa jóneledi. Kókke shapshyp shanshylyp, bir-birine aıbat shegip ysyldap, arbasyp turady da, jerge sylq etip qulap, myń buratylyp, umar-jumar domalanǵan kúıi qaıta joǵary shıyrshyq atylady. Boran kóterilip ketti...»
Ne degen sýret! Ne degen beıneler!
Proza – tilmenen, sóz ónerimen sýret salý. Onsyz keıipkerdiń minezi, zamannyń bolmysy, ýaqyttyń lebizi ashylmaıdy. Kóz aldyńa elesteıtin, keıipkerdiń minezin ashatyn, oqýshyny tamsandyratyn nárse sýret qoı.
Qalyń romandy bir aptada oqyp shyqtym. Sulýmurt, Halel men Jálel, Raıhan men Kúrgereıdiń taǵdyr talaıy, júrip ótken joldary elestedi. «Japandaǵy jalǵyz úı» qazaq dalasyna jasalǵan keńes dáýirindegi jaǵymsyz áreketterdi áshkereleý bolatyn.
Keńes ókimeti ornap, qazaq dalasy bodandyq qamytyn moınyna ilgendegi kezeń týraly aqıqatty meılinshe ashyp kórsetken kórkem shyǵarmadaǵy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý degen syltaýmen qazaq dalasynyń astań-kesteń, apyr-topyryn shyǵarǵany shyndyq. Qazaqtyń atam zamannan beri qalyptasqan turmys-tirshiligin tizege basa otyryp ózgertip, otarlaýshy eldiń óz degenin istegen jyldar. О́zderin osy eldiń qojaıyny sezingen basqynshylar. Olarǵa jaramsaqtanǵan, aıar, ekijúzdi óz ishimizden shyqqan sholaq belsendilerdiń qýlyq-sumdyǵy, qyryq aılaly is-áreketteri jaǵamdy ustatyp, júrek shanshyǵan.
«Japandaǵy jalǵyz úı» romanyn kóterip turǵan Qarasaı beınesi kezinde talaı-talaı áńgimege arqaý boldy, – deıdi jazýshy Ramazan Toqtarov. – О́te kúshti, jan-jaqty shyqqan beıne, kez kelgen qazaq sharýasy odan ózin kórdi. Sol úshin de ǵoı avtorǵa túrtpektiń kóbeıip ketkeni. Sońyna kóleńkeli bireýler tústi. «Ol adam ómirde bar ma? Prototıpi kim? Onyń aıtqan sózderin kimnen estidiń?» degen qıturqy suraqtar kóbeıip ketti. Ol azdaı, sosıalıstik realızm ádisimen qarýlanǵan bizdiń keıbir synshylarymyz da Qarasaıdyń beınesinen elde-kúnde joq qubyjyq kóre bastady. Sol sebepti de jaryq kórisimen Memlekettik syılyqqa usynylǵan, talqylaý tusynda barlyq mejeden ótken bul roman: «Jaǵymsyz keıipkerin basty qaharman etken» degen jeleýmen syılyqqa da ilinbeı qaldy...» («Sáken seri – El jaıynda, El – Sáken seri jaıynda», Almaty, «Jazýshy toıy», 355-bet).
* * *
«Aqan seri» dılogııasy qazaq ádebıetine úlken olja salǵan, qundy dúnıe. Roman týraly kezinde talaı synshy, talaı jazýshy óz pikirin jerine jetkize aıtyp, baspasóz betinde jarııalaǵanyn kóziqaraqty oqyrman jaqsy biledi. Sáken Júnisov 50 jasqa tolǵanda sóz sheberi, kórnekti sýretker Ǵabıt Músirepov:
«...Bizdiń Sáken osy jasynda biraz irgeli, ataýly týyndylar berdi. Ol – qazir otyz jyldyq merekesin atap ótkeli otyrǵan tyń epopeıasyna oraı sonaý kezde jazylǵan «Japandaǵy jalǵyz úı» romany jáne basqa áńgime, povesteri edi. Oǵan qosa Aqan jaıly eki tomdyq shyǵarma jáne jazyldy. Árıne, tvorchestvoda árkimniń ózindik kózi bolýy qajet. Sol Aqandy men de jazǵanmyn. Aıtarym, Sáken óz keıipkerin ózinshe qadir-qasıetimen, aqyndyq, serilik jarqyndyǵymen, halyqtyń sulý tiliniń qýatymen minsiz sýrettegen. Eski súrleýge de, daıyn dańǵyl jolǵa da túspegen, basqanyń izin qýyp shıyrlamaǵan. Sonysymen maǵan qadirli kórinetinin, ádebıetimizdiń asyl qoryna qosylǵanyn aıta alamyn...» («Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti, 1984 jyl).
Qazaq halqynyń mádenıetinde aıryqsha oryn alatyn Aqan seri syndy tulǵanyń ádebıettegi, sahnadaǵy, ekrandaǵy jarqyn beınesi áli de san urpaq ókilderine tárbıelik ónege bermek.
S.Júnisov prozamen qosa dramatýrgııa salasynda da ónimdi eńbek etken. Oǵan onyń ótken ǵasyrdyń jetpisinshi, sekseninshi jyldary jazǵan, sahnalanǵan pesalary aıǵaq.
2003 jyly Mádenıet mınıstrligi ótkizgen «Astana-Báıterek» atty respýblıkalyq konkýrsta dramatýrg Sáken Júnisovtiń eki birdeı pesasy birinshi orynǵa ıe boldy.
«Sáken Júnisov esimi qazaq oqyrmandaryna keńinen tanys. Tókpe til, oralymdy ótkir oılardy, tutas ta júıeli problemalyq máseleler men qoǵam qajetine aýadaı kerekti ómirsheń materıaldardy túp etekten qalaı ustaýdy jaqsy biletin dramatýrg eńbeginiń qaı-qaısysy bolsyn oqyrman, kórermen kóńilin selt etkizbeı qoımaıdy», dep jazady tanymal teatr synshysy, Qazaqstanǵa eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Áshirbek Syǵaı. Sáken ulttyq sahnamyzdyń sáni bolarlyqtaı talaı bir tamasha pesalardy ómirge keltirdi. «Ajar men ajal», «Tutqyndar», «Jaraly gúlder», «Ár úıdiń erkesi», «Qyzym, saǵan aıtam», «Krossvord», «О́liara», «Qysylǵannan qyz boldyq», «Qos anar», «Kemeńgerler men kóleńkeler» dep atalatyn kópjanrly dúnıeler kóptegen teatrymyzdyń shyǵarmashylyq shyraıyn kirgizip, birneshe rejısser, akterlerimizdiń sheberlik múmkindikterin kórermen qaýymǵa áıgilep berdi. Avtordyń qalamynan týǵan joǵarydaǵy onǵa jýyq sahnalyq shyǵarmalardyń kórkemdik deńgeıi jóninde solǵyn shyqqandary kemde-kem desek, onyń tórt týyndysy burynǵy odaqtyq jáne respýblıkalyq konkýrstardyń júldesin jeńip aldy, olar: «Ajar men ajal», «Ár úıdiń erkesi», «О́liara». Basqa dúnıeleri de Qazaqstannyń professıonal teatrlarynyń sahnalaryn túgel aralap shyqqan. Dramatýrg shyǵarmalaryna respýblıkamyzdyń halyq teatrlary da úlken yqylas qoıǵany málim...» (S.Júnisov shyǵarmalary, 5-tom, «Sáken seri dramatýrgııasy haqynda», Almaty: «Taımas» baspa úıi, 2013 jyl).
* * *
Allanyń qalaýymen, dám jazyp Kókshetaý oblystyq televızııasynda bas redaktor bolyp qyzmet istegen jyldary Sáken Júnisovpen jaqyn tanysyp, aralasqan jaǵdaıym bar. 1994 jyly alpys jasqa tolarynda Kókshetaýǵa kelgen saparynda suhbattasyp, telehabar daıyndaý barysynda Býrabaı kentine, onda birneshe jyldan beri salynyp, sol kezde qurylysy toqtap turǵan úsh qabatty kottedjine de barǵanbyz («О́zi joqtyń kózi joq» demeı me? Sol kottedj «saqaldy kurylysqa» aınalyp, kúni búginge deıin qańyrap bos tur. Men ol týraly kezinde «Ana tili» aptalyǵyna jáne áleýmettik jelige maqala jazǵanmyn. О́kinishke qaraı, «Buqpa» gazetiniń redaktory, belgili qalamger Tólegen Qajybaev pen ádebıet janashyry Murat Ydyrysovtan ózge eshkim pikir bildirmedi. Ásem Býrabaı selosynyń shetinde, qalyń ormanǵa suǵyna ornalasqan úsh qabatty, on eki bólmeli kottedj osylaı tura berse, endi jeti-segiz jylda dalada qalýy ábden múmkin...).
Sáken aǵamen suhbat barysynda men jazǵan shyǵarmalardyń ishinde qaısysy júregińizge jaqyn dep suraǵan edim.
– Qaısysy jaqyn degen saýalǵa kesimdi jaýap aıtý qıyn, – degen edi Sákeń. – Men prozamen qosa dramatýrgııalyq shyǵarmalar da jazyp júrmin. Másele shyǵarma janrynda emes, jazylýynda. Jurttyń aıtýyna qaraǵanda «Aqan seri» beldi shyǵarmam ǵoı. Alǵashqy romanym «Japandaǵy jalǵyz úı» de ózime ystyq. «Zamanaı men Amanaı» ózime unaıtyn sekildi. Kezinde «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda basylyp, júldeger atandym. «Novyı mır» jýrnaly basqaly jatqanda, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine baılanysty jaryq kórgen joq. Ol kezde qazaqtan bezgen ýaqyt boldy ǵoı. Ol jeke áńgime... Artynan «Novyı mır» jýrnalynyń bas redaktory Sergeı Zalygın keshirim suraǵan...
«Zamanaı men Amanaı» povesimdi orysshaǵa aýdarǵan – belgili jazýshy Vladımır Soloýhın. «Qyzym, saǵan aıtam», «Jaraly gúlder», «Kemeńgerler men kóleńkeler» syndy pesalarymdy da kemitpeımin.
Ata-anaǵa on balasy da birdeı. Eshqaısysyn alalamaıdy. Bireýi erke, ekinshisi tentek degendeı... Al oqyrmanǵa jazýshynyń bir shyǵarmasy unasa, kelesi bireýi unamaıdy. О́ıtkeni oqýshy talǵamy ártúrli. Jalpy, shyǵarmanyń taǵdyryn sheshetin parasatty oqyrman men ýaqyt qoı. Osy turǵydan kelgende meniń shyǵarmalaryma oqyrmanymnyń birazy rıza sekildi. Álbette, kóńiliń ósedi. Halqyńnyń aldynda uıatqa qalsań, masqara sol emes pe? Al oqyrman «Áı, sony qoıshy?» dese, onda jazbaǵan artyq... Oqymaı qoıady. Al maqtap jatsa, zorlap maqtatyp jatqan joqsyń ǵoı... «Aqan serini» Aqan qylǵan Sáken, Sákendi Sáken qylǵan – Aqan» degen sózderdi talaı estidim. Soǵan qaraǵanda halyq «Aqan seri» romanymdy jaqsy kórse kerek...
Odan sońǵy áńgimemiz «Japandaǵy jalǵyz úı» týraly boldy.
– Tyń bizge bir tyń dúnıe, serpilis ákeldi, – dep sabaqtady jazýshy jaýabyn. – Qalǵyńqyrap otyrǵan adamdy túrtip jibergendeı... Traktormen kelip: «Áı, tur! Turmasań, mynaý úıińniń qabyrǵasyn sógip alyp ketemin...» degendeı...
Bálkim biz tehnıkany keıindeý meńgerer edik. Tyń – tezdetti. Biz ózi túrtpeseń, uıyqtap júre beretin, beıbereketteý elmiz ǵoı. Mirjaqyp Dýlatulynyń: «Oıan, qazaq!» dep júrgeni beker emes. Bizdi oıatý kerek! Kórpemizdi julqyp, jyly jerden sýyqqa shyǵaryp, sergitpese bolmaıdy. Sebebi keń baıtaq jerimizdiń jerasty baılyǵyna toqmeıilmiz. Rıza bolý óz aldyna, sol baılyqty ıemdenip, iske jaratý kerek. Japondar jeri az bolǵandyqtan, aýlasyna júz túrli gúldi egip qoıyp, sony ıiskep otyrady. Jer kólemi shaǵyn bolǵan soń, tyrbanyp, eńbek etpeı qaıtsin? Aýyzyńdy ashyp otyra berseń, úlken jerińniń kúni erteń ultaraqtaı bolýy op-ońaı...
Qytaılar da solaı. Qurt-qumyrsqany jeıtini, kún kórý úshin. Oǵan kúlýge bolmaıdy. Durys isteıdi. Bir mıllıardtan astam adam, osylaısha tirlik etip jatyr. Bizde bir kisige 1,5-2 sharshy shaqyrym jerden keledi eken. Malymyz ózi jaıylyp keledi. Raqat! Jylqymyz qys boıy tebinde. О́z azyǵyn ózi taýyp jeıdi. Mine, osy jaǵynan kelgende tyń bizge – Oıan, qalǵı berme! – dep eskertti. Tyńnyń soraqy jeri – mal jaıylymyn qaldyrmaı jyrtyp tastady. «Japandaǵy jalǵyz úıde» ol jazylǵan. Maǵan sol úshin kezinde, partııanyń baǵdarlamasyna qarsymysyń dep kiná taqty. Men: «Joq, qarsy emespin. Nıkıta Hrýshevtiń qıǵashtyq jasaǵany, qazaq mektepterin jaýyp tastaǵany, ana tilimizdi joǵaltyp jibergeni, bizdi mensinbegeni, qazaqtardyń arasynan myqty kadrlar shyqpaıdy degeni, mine, osylarǵa qarsymyn dep jaýap qaıtardym.
Qazaq – daryndy halyq. Muny men qazaq bolǵan soń aıtyp otyrǵam joq. О́zge ulttarmen salystyram ǵoı. Tek bizge áredik-áredik: «Eı, basyńdy kóter! Oıan! Qataryńnan qalma! Anaý ádemi úı salyp jatyr. Sen nege salmaısyń? – dep túrtip otyrý kerek. Orys, sheshen, nemis, ózge de ulttar úı salyp jatsa, «qolynan keledi ǵoı» deımiz, Al qazaq salyp jatsa: «Áı, bul aqshany qaıdan aldy eken? Qaıtip salyp jatyr?» den kúmándanamyz.
Tyń bizdi qamshylady...
* * *
Sáken Júnisov jan-jaqty, parasatty ónerdiń árbir salasynan ózin tanytqan tulǵa ekendigin qazaq oqyrmany jaqsy biledi. Asqan talanty úshin qazaq zııalylary ony Sáken seri dep ataǵan. Ol karıkatýralar salǵan, dombyra, pıanıno, mandolın aspaptarynda oınap, án aıtqan. Munymen qosa ol qazaqsha kúres saıystaryna qatysqan. 2014 jyly memlekettik tapsyrys boıynsha qazaq zııalylarynyń qoldaýymen derekti fılm shyǵaryldy. Fılmniń tusaýkeserinde qaryndasy Roza Júnisova aǵasynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly aıta kelip, jazýshy ómirin Aqan seri taǵdyrymen teńestirdi.
«Sáken seri» degen atty kezinde kórnekti jazýshy Ǵabıt Músirepov bergen kórinedi. Ol týraly Ǵabeńniń aıtqan sózi bar.
Sákeń 60 jasqa kelgende, belgili aqyn О́tejan Nurǵalıev «Sáken» atty uzaq óleńin:
«...Juldyz kóp árkimderdiń jeteginde,
Bireýler hoshemetke eti ólýde.
Aq týyn Abylaıdyń birge qosyp,
Sákendi Aqan seri kóterýde!..», dep jazǵan eken.
Án padıshasy, qazaqtyń birtýar aqyny Aqan seri Qoramsauly aıtylǵan jerde áıgili jazýshy, daryndy dramatýrg Sáken Júnisov eriksiz eske túseri haq. Qalamgerdiń el men rýhanııatty qorǵaǵan, qoldaǵan namysy – ádebıettiń qasıetindeı edi.
Tolymbek Ábdiraıym,
jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
