Tatar baspasózindegi ult tarıhy

Úsh taraýdan turatyn monografııa Qazaqstan tarıhynyń she­tel­dik tarıhnamasynyń negizin qa­laýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor marqum Kóshim Esmaǵambetovtiń alǵysózimen bas­talady. Alǵashqy taraýy HH ǵasyr ba­syndaǵy tatar baspasóziniń qa­lyp­tasýy men damýyna, qazaqtar arasyndaǵy yqpalyna arnalǵan. Bul taraýda tatar tilindegi merzimdi basylymdardyń qalyptasyp, damýy jáne olardyń ıdeıalyq usta­nym­­da­ryndaǵy erekshelikter, tatar bas­pasóziniń taralý aýqymyndaǵy Qa­zaqstan jáne qazaq-tatar baspasózi arasyndaǵy baılanystar dáıekteledi. Eldegi tatar baspasóziniń damýyna áser etken geosaıası, áleýmettik jáne mádenı faktorlar eskerilip, HH ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhı alǵysharttar belgi­lenedi. Tatar tilin­degi merzimdi basy­lymdardyń ıdeıa­lyq ustanymdary tal­danyp, jarııalanymdardyń sol kezdegi saıası, áleýmettik jáne mádenı úrdisterdi qalaı beınelegeni zertteledi.

Ekinshi taraýda patshalyq Reseı tusyndaǵy Qazaq­stan­nyń qoǵamdyq-saıası ómiriniń tatar baspasózindegi kórinis tabýy qarastyrylady. Birin­shi orys revolıýsııasy kezindegi qo­ǵamdyq-saıası ómirdegi ózgerister, qazaq halqynyń ulttyq múddesin qorǵaý jolyndaǵy kúrestiń ekpin alýy baıyptalǵan. Osy saıası oqıǵa­nyń Qazaqstandaǵy áleýmettik-saıası dınamıkaǵa áseri zerdelengen. Qa­zaq halqynyń ózgeristi qoldaıtyn jáne qarama-qarsy kózqarastary da eskerilip tal­danǵan.

Sońǵy taraýda tatar baspa­só­ziniń 1917 jylǵy saıası ózgeris­ter tusyndaǵy Qazaqstan tarıhyna qatysty derekteri qaras­ty­rylady. Taraý Ýa­qyt­sha úki­met jaǵ­daıyndaǵy saıası-áleý­met­tik ahýal, Túrkistan avtonomııasy men Alashorda úkimetiniń jarııalanýy máse­lelerin aıqyndaıdy. Ýaqytsha úkimet tusyndaǵy Qazaqstandaǵy saıası-qoǵamdyq jaǵdaıdy tatar bas­pasózinde jarııalanýyna taldaý júr­gizilgen. Tatar tilindegi basylymdarda patsha ókimetiniń qulaýynan týyndaǵan ózge­ris­terge jergilikti ha­­lyq­tyń umty­lysy, úreıi men reak­sııasy anyqtalady.

Jalpy, HH ǵasyrdyń basyndaǵy tatar baspasóziniń qalyptasýy men damýy, onyń qazaqtar arasyndaǵy yq­paly – tarıhı ózgerister kezeńin­degi túrli etnostyq jáne tildik qaýym­dastyqtyń ózara qarym-qaty­nasyn aıqyndaıtyn qyzyqty taqyryp. Mono­grafııada máselelerdi jan-jaqty túsiný úshin muraǵattyq materıaldar, sol kezeńdegi gazetter men basqa da jarııalanymdar alǵashqy derekkózder retinde paıdalanylady.

Monografııaǵa Qorqyt ata atyn­daǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń qaýym­dastyrylǵan professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Tastan Sátbaı, L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sı­te­tiniń do­senti Kúlpásh Ilııasova jáne Qyzylorda «Bolashaq» ýnı­ver­­sıtetiniń aǵa oqy­tý­shy­sy, tarıh ǵylymdarynyń kan­dıdaty Altyn Espenbetova pikir bildirgen. Oqyr­man­ǵa usynylǵan mono­gra­fııa­nyń ǵylymı redaktory – «Bolashaq» ıns­tıtýtynyń dırektory, saıası ǵy­lymdar kandıdaty, qaýym­das­ty­ryl­ǵan professor Murat Nasımov.