BUU bosqyndar jónindegi Joǵarǵy komıssar basqarmasynyń (BJKB) deregi boıynsha álemde májbúrli qonys aýdarǵan adamdar sany 110 mıllıonnan asqan. Onyń 36,4 mıllıonnan astamy – bosqyndar. Baspana izdep bosqan 6 mıllıon adam bar eken. Halyqaralyq uıym sarapshylary munyń negizgi sebebi sum soǵystyń saldarynan ekenin aıtady. Buǵan qosa saıası qýǵyn-súrgin, túrli qaqtyǵys pen zorlyq-zombylyqtyń da zardaby tıip tur.
Búginde kári qurlyq «bosqyndar lagerine aınalyp baramyz» dep baıbalam salǵanymen, bosqyndardy eń kóp qabyldap otyrǵan el – Iran men Túrkııa. Árqaısysy 3,4 mıllıon adamdy panalatqan. Germanııa men Kolýmbııada 2,5 mıllıonnan astam jurt bosyp júr. Al Pákistan 2,1 mıllıon bosqyndy qabyldaǵan.
Germanııa demekshi, Eýropaǵa jetkenniń qoly kókke jetetindeı kóretinderge bir keıisti keıs usynýymyzǵa týra kelip tur. Qazir ózi bosyp, bordaı tozyp júrgenderge túrli shabýyl jasap, qysym kórsetý deregi de az emes.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Germanııanyń ózinde hostelderdegi 121 bosqynǵa shabýyl jasalǵan. Osy eldiń «Neue Osnabrücker Zeitung» gazetininiń deregine súıensek, 2022 jyly bosqyndarǵa arnalǵan baspanalardan tys jerde 1 248 shabýyl faktisi tirkelgen.
Qazir jer betinde jel qýǵan qańbaqtaı sabylǵan adamdardyń 52%-yn úsh eldiń azamattary qurap otyr. Ol – Sırııa (6,5 mln), Aýǵanstan (6,1 mln), Ýkraına (5,9 mln). Sonymen qatar jer-jıhanda «azamattyǵy joq» degen sanattaǵy adamdar bar. Onyń ózi 4,4 mıllıon bolǵan. Mundaı «aýadaǵy» adamdardyń qatarynda qarakózderdiń de bary baıqalady. Azamattyǵy joq adamdar byltyrǵy sanaq boıynsha, álemniń 97 elinde kezdesken. Bul rette bir mańyzdy derekti kózimiz shaldy, bosqyndardyń jáne halyqaralyq pana izdeýshilerdiń 69%-y kórshiles elderden keletini anyqtalǵan.
Kórshige biz de kende emespiz. Maly aralas, qoıy qoralas Qudaı qosqan baqandaı bes kórshimiz bar. Resmı derekterge sensek, elimizde bosqyndardyń sany kóp emes. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi málimeti boıynsha, elimizde Aýǵanstan, О́zbekstan, Sırııa, Ýkraına, Qytaı elderinen kelgen 325 bosqyn turady. Bul qatardan soltústiktegi kórshimizdi kórmedik. Biraq Ishki ister mınıstrliginiń 2022 jylǵy deregine sáıkes, elimizge Reseıden 396 946 adam kelgen. Al elimizdegi bosqyn kýáligi berilgen adamdardan tys 635 pana izdeýshiler tirkelipti.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2022 jylǵy 23 sáýirdegi buıryǵy boıynsha, elimizde bosqyn mártebesin berý týraly qaǵıdasy bekitildi. Bosqyn mártebesin alýǵa pana izdegen adam elimizge kelgen kúnnen bastap 5 kúntizbelik kún ishinde zańda belgilengen tártipke saı ótinish bere alady. О́tinish túsken kúni Qazaqstanda pana izdegen adamnyń kýáligi úsh aı merzimge beriledi. Bolashaqta onyń merzimi taǵy úsh aıǵa uzartylýy múmkin. Kýálikti alǵan soń elimizde turýǵa kedergi joq.
Bosqyndar isi – óte názik másele. Sondyqtan ony saýatty hám salmaqty júrgizý úshin jýyrda Almatyda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon komıteti, BUU BJKB, BUU-nyń bosqyndar isi jónindegi agenttigi bastaǵan elimizdiń 19 jergilikti atqarýshy organynyń qyzmetkerlerine arnalǵan bosqyndardy qorǵaý salasyndaǵy ulttyq jáne halyqaralyq zańǵa arnalǵan eki kúndik semınarda biraz másele talqylandy.
«Ulttyq jáne halyqaralyq bosqyndar týraly zańnyń dáıekti qoldanylýyn qamtamasyz etý aıasynda álemdegi, sondaı-aq Qazaqstandaǵy quzyrly mekemeler májbúrli qonys aýdarylǵan adamdardy qorǵaýǵa, qoldaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Eńbek mınıstrligimen jáne basqa seriktestermen yntymaqtastyǵymyz qonys aýdarǵan adamdardyń quqyqtary men múmkindikter jetildirýge yqpal etedi», dedi BUU BJKB Ortalyq Azııadaǵy ókili Hans Fredrıh Shodder.
Mamandardyń aıtýynsha, bizdegi bosqyndardyń basym bóligi elimizde qalýdy kózdeıdi. Olardyń 70%-dan astamy 10 jyldan beri ómir súrse, jalpy sanynyń 22%-y elimizde dúnıege kelgen.
«Mınıstrlik bosqyndar mártebesine qatysty 1951 jylǵy Konvensııanyń jáne onyń 1967 jylǵy Hattamasynyń erejelerin eskere otyryp, Qazaqstandaǵy bosqyndardy ıntegrasııalaýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq aspektilerin qamtıtyn Qazaqstannyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan kóshi-qon saıasatynyń jańa tujyrymdamasyn ázirledi. Tujyrymdamanyń erejelerin iske asyrý el aýmaǵynda bosqyndar men pana izdeýshilerdi qorǵaý men qoldaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Kóshi-qon komıtetiniń tóraǵasy Asqarbek Ertaev.
Kóshi-qon nusqaýlyǵyna qaraǵanda, elimizdegi bosqyndardyń múmkindikteri mol. Máselen, bosqyndar elimizdiń aýmaǵyna ýaqytsha turaqtaǵan kez kelgen shetel azamaty sekildi is júzinde birdeı quqyqtar men mindetterge ıe. Ol medısınalyq qyzmetke, sot qorǵaýyna, óz bıznesin ashýǵa, jumysqa ornalasýǵa quqyly. Aıyrmashylyq tek jumysqa ornalasý kezinde zeınetaqy jarnalaryn aýdarmaıtyn qarapaıym jaldamaly jumysshy retinde resimdeledi. Iаǵnı bosqynǵa jergilikti atqarýshy organdardan jumysqa qandaı da bir ruqsat alýdyń qajeti joq, ony sheteldik jumys dep sanamaıdy. Olardyń elimizde turýǵa yqtııarhat alýǵa, tipti azamattyq suraýǵa múmkindigi bar. Kez kelgen bosqyn elinde qalǵan týystarymen baılanysýǵa ýákiletti organdarǵa júgine alady. Negizgi talap – olar Qazaqstan zańdaryn saqtaýǵa tıis. Eger bosqyn shetelge shyqsa, kóshi-qon qyzmetine aldyn ala habarlaýy kerek.
«Keıingi 30 jyl ishinde Qazaqstan halyqaralyq beıbitshilik pen turaqtylyqty nyǵaıtýǵa úlken úlesin qosyp, Sırııadaǵy beıbit kelissózderge járdemdesti, adam quqyqtary jónindegi kóptegen kelisimshart ratıfıkasııalap, júzege asyrdy. BUU-nyń bosqyndar isteri jónindegi agenttigi BUU-nyń basqa múshelerimen birge Prezıdent Toqaevtyń adam quqyqtary salasyndaǵy ustanymyn quptaıdy jáne qoldaıdy. Adam quqyqtaryn, sonyń ishinde bosqyndardyń quqyqtaryn qorǵaý, turaqty damý turǵysynan eshkimdi tysqary qaldyrmaý mindettemesi elderdiń ekonomıkalyq damýyna áser etedi», deıdi Hans Frıdrıh Shodder.
Batys Eýropa 1990-jyldary aýǵan jurtqa esigin aıqara ashqanymen, keıingi jyldary jaǵdaı ózgerdi. Qazir Eýroodaq ulttyq biregeılikti saqtaý jáne terrorlyq qaýiptiń aldyn alý mańyzdy ekenin alǵa tartyp, bosqyndarǵa ýaqytsha baspana berý máselesin kúrdelendirdi. О́ıtkeni olarǵa qatysty qylmystyq kórsetkishi kúrt ósti. Germanııa men Shvesııadaǵy áıelderge jasalǵan zorlyq-zombylyqty, Fransııa men Belgııadaǵy terrorlyq aktilerdi keıbir Eýropalyq BAQ radıkaldy dinı aǵymdar yqpalymen baılanystyrady. Osyǵan qarap endi Eýropa josyǵan jurttyń bárine jaıylyp jastyq, ıilip tósek bola qoımaıtynyn ańǵaramyz. Eýroodaq Jerorta teńizinen qutqarylǵan bosqyndardy jetkizetin soltústik Afrıkada «qaýipsiz aımaqtar» júıesin qurý jáne sol sekildi máselelerdi qolǵa alǵan. Degenmen munyń bári bosýdyń sebebin joımaı, saldarymen kúresý bolar edi. Sondyqtan da álem boıynsha bosqyndar máselesi áli kúnge deıin ótkir kúıinde tur.
Buǵan qatysty Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda elimizdiń ustanymyn, baǵyt-baǵdaryn jáne tutastyqty saqtaýǵa nazar aýdarǵan edi. «Kóptegen elde ınflıasııa órship, qymbatshylyq bolyp jatyr. Memleketter arasynda túrli teketires, qarýly qaqtyǵys beleń aldy. Bosqyndardyń sany 110 mıllıonnan asty. Munyń bári Qazaqstanǵa da salqynyn tıgizedi. Biraq biz jahandyq dúrbeleń dáýirinde óz baǵdarymyzdan adaspaımyz. Árıne, damý jolymyz árdaıym tep-tegis, dańǵyl bolmaıdy. Eshkim de syrttan kelip, Qazaqstandy kórkeıtip jibermeıdi. Ol úshin elimizdiń árbir azamaty zaman talabyna saı bolýǵa tıis. Jalpy, halqymyz osyndaı daǵdarys kezinde birtutas bolýy kerek», dedi Prezıdent.
Saıasattanýshy, konflıktolog Rýslan Ahmaǵanbetov «Qazir elimizdiń bosqyndarǵa qatysty ustanymy oń» deıdi.
«Bosqyndarǵa kózqaras gýmanıstik qatynastarǵa negizdelýi kerek. Búgingi Aýǵannyń basynan ótken súrgin, keshe bizdiń de basymyzdan ótti. Mysaly, 22-33-jylǵy qoldan jasalǵan ashtyq jáne 37-degi repressııany katakalızm dep alsaq, sol kezde bizdiń kóp azamat sol jaqqa bas saýǵalady. Adam óz týǵan jerinen bossa, Jer-Ana ortaq. Adam retinde ómir súrýge múmkindik bolýǵa tıis. Eger muny joqqa shyǵarsaq, dúnıedegi gýmanıstik qundylyqtardyń bárine qarsy shyqqanmen birdeı. Ekinshiden, ár memleket óz keńistigin saqtaýǵa múddeli. Demek, shamadan tys mıgrantty da, bosqyndy da kóp qabyldaýǵa tıis emes. Sebebi kóp jaǵdaıda bosqyn – memlekettiń biregeıligine keri yqpal etetin adamdar. Olar osy jaqqa kelip, qazaq tilin úırenip, qazaq bolyp ketpeıdi. Memleket osynyń eki ortasyn ustanýǵa tıis. О́ıtkeni bosqyn mártebesin alǵannan keıin onyń ekonomıkaǵa da áseri bolady. Budan keıin olardy memleket qamtamasyz etedi. Sondyqtan keıbir jaqyn kórshi elderden kelgenderge bosqyn mártebesin bere bermeýdiń tıimdi jaǵy taǵy bar. О́ıtkeni bul memleketke masyldyqty kúsheıtedi», deıdi saıasattanýshy.
