«Jazýshy» baspasynda «poezııa» redaksııasyn basqaryp júrgen kezim. Bir jigitti ertip Ábdilda aǵamyz keldi. «Qadyr, men saǵan jaqsy bir aqyndy ertip ákeldim, qoljazbasymen tanyssań qaıtedi?», dedi ótinish aıtyp. «Bul aqynyńyzdy jaqsy tanımyn. Meniń ústimnen burqyrata aryz jazyp júrgen myqty jigit», dedim. Ábekeń álgi jigitke: «Joǵal, kózime kórinbeı! Keshir, Qadyr! Budan bylaı eshkimdi jetektep kelmespin», dep yńǵaısyzdanyp qaldy.
«Joq, Ábeke, olaı demeńiz! Bizdiń qasıetti qazaq poezııasyna qanshama daryn jetektep keldińiz? Olardyń ishinde M.Maqataev, T.Moldaǵalıev, О́.Nurǵalıev, F.Ońǵarsynova, K.Ahmetova taǵy basqalary bar, – dep shubyrta jónelip em, Ábekeń balasha qýanyp: «Týý, shynynda, óńsheń «myqtylardy» ózim ákelippin ǵoı! Myna bir «shirigen jumyrtqa» abyroıymdy áp-sátte túsire jazdady-aý!» dep basyn ızedi.
Qaıran Ábekeń! Ábdilda Tájibaev! Ol týraly da ýaqytynda az sóz aıtylǵan joq. «Biz de qazaqpyz!» deıtin dramalyq týyndysy úshin «ultshyl» atanyp, joǵary jaqqa jaqpaı synǵa ushyraǵan ańqaý da astarly Ábekeń!
«Biz – qazaqpyz!» pesasyn jazam dep men taıaqtyń astynda qaldym. «Men – qazaqpyn!» atty poemasyn jazyp sen Memlekettik syılyq aldyń. Bul baqytqa daýa joq eken-aý!», dep qaljyń aıtýshy edi Juban (Moldaǵalıev) inisin kórgende. Biraq qaljyńynyń astarynda shyndyq jatty... («Iirim» (104-107 bet) kitabynan).
Iá, Qadaǵanyń qalamynan týǵan áserli estelikter kimdi de bolsyn beı-jaı qaldyrmaýy anyq. Endi biz Ábdilda aqynnyń jastarǵa degen qurmetin tereńirek seziný úshin óz kitabyn («Esimdegiler» 229-237 b.) paraqtap kórelik. Ol kúndelik betine mynadaı sózder túsiripti.
«...Búgin túste (10.09.79 j.) úıge jas aqyn Jálenova Qatıra kelipti. Ol meniń jaqyn týysym Syzdyqtyń qyzy. Qolyma ustaǵan «Bes qońyraý» deıtin kitaby bar. «Bes qońyraý degenimiz – bes jas aqyn degenimiz. Tym bolmasa osyny oqyp, unatqan óleńderińizdi aıtsańyz... Men avtorlaryna «súıinshilep» jaqsy atty bolaıyn, Ábeke», deıdi ol kúle sóılep. Qatıra ketken soń kitapty lezde paraqtap shyqtym».
Jap-jas Amanhannyń (Álimov) «Qart» degen óleńiniń mynaý bir shýmaǵy maǵan unaǵandyǵy sonsha eki-úsh qaıyra oqyǵan soń jattap ta aldym.
«Shynymen boıdan qýat ketkeni me?
Qarııa tur súıenip ketpenine.
Bala kózben qaraıdy bolashaqqa,
Dana kózben qaraıdy ótkenine...»
Kórdińiz be? Kóz aldymyzda óńi kúnge kúıgen, kónergen, biraq bu dúnıege beker kelmegendigin tereń sezingen sabyrly da oıly qarııa tur.
«Apyr-aı, myna Sáýle degen kim eken? Aqyn qyzdyń óleńine úńile otyryp, dál qasymnan kórip, arqasynan qaqqym kelgendeı jan-jaǵyma qaraımyn. Iá, men Sáýleniń (Nurmuhambetova) myna shýmaǵyn jastar jylynyń jaqsy dárejesi dep bilemin. Oqıyqshy!
«Jyla, júrek! Jyla, júrek! Jeńilde!
Qaıǵysy joq ómir degen – ómir me?
Balǵa soqsa otty jasyn tógedi,
Jansyz degen qara tas pen temir de».
Iá, osynaý men aparǵan «Bes qońyraý» kitabyna engen bes aqynnyń bárine óz baǵasyn bere otyryp, Ábekeń sózin ádemi túıindepti:
«Mundaı jas aqyndardy biz de qadirleı bilýimiz kerek. Poezııamyzdyń máńgi tozbas asyl qazynasyn, eń aldymen, jastar shyǵarmashylyǵynan izdep tabýǵa tıispiz!».
Mine, óz oılaryn osylaı búkpesiz kúndelik betine aqtaryp salǵan aqjúrek aqynnyń adal syryna qalaı senbessiń? Kúndelik jan aınasy ispetti ǵoı.
Joǵaryda Qadaǵań (Q.Myrzalıev) aıtqandaı, shynynda da, Ábdilda Tájibaev óte kóp talantty qoltyǵynan demep, ádebıet kókjıegine deıin shyǵaryp salǵan. Aqyn Farıza Ońǵarsynovanyń alǵashqy tańdamalysy «Shilde» kitabyn óziniń ótinishimen Ábekeńniń úıine aparyp qolyna ustatqan men edim. Ol kisiniń kózine ota jasatyp, aýrýhanadan endi shyǵýyna baılanysty «Shilde» kitabyn túgeldeı ózim oqyp bergenim bar. Ásirese «Mańǵystaý munaralary» toptamasyn oqyǵan sátte ony birneshe qaıtara oqytyp tyńdady. «Nege?» degen suraýly júzime: «Men ol shýmaqtarǵa ishteı ilese almaı jatyrmyn... Tym shubalańqylaý eken», degeni esimde qapty. Ábekeńniń Farıza jyrlaryn kókke kótere dáriptegen oı-pikirleri keıinirek «Qazaq ádebıeti» gazetinde basyldy. Osydan soń Farıza apamyz abyz aqyndy óziniń qyryq jasqa tolǵan týǵan kúni dastarqanyna shaqyryp, birge toılasqanymyz esimde. Qýandyq. Jas aqyndardyń qaı-qaısysy bolsyn der mezgilde elenip «dýaly aýyzǵa» ilikpese, júzi pás, shabyty kem bolary sózsiz. Sondyqtan olarǵa qoldaý aýadaı qajet-aq! Ábdilda aqynnyń osyndaı qoldaýyna ıe bolǵandar óte kóp ekendigin «ókil qyzy» bolǵan men jaqsy bilemin. Kóbisin óz kózimmen kórdim de... Al ómirden erterek ozǵan Tólegen (Aıbergenov) men Muqaǵalı (Maqataev) aqyndardyń ekeýin de alǵash qushaǵyna tartyp, Almatyǵa kóship kelýine yqpal etken Ábekeń edi. Senbeseńiz, akademık-jazýshy Myrzabek Dúısenovtiń «Syrdarııa kitaphanasy» serııasymen shyqqan kúndelik kitabyn paraqtap kóreıik. Ol kisi Ábekeńniń jubaıynan estigen Muqaǵalıǵa qatysty qyzyqty hıkaıattardy tamyljyta jazady. Aıtýynsha, Muqań birde Ábekeń esine túse salyp uryp úıine jetip keledi eken. Sosyn tórinde shalqasynan jatyp: «Al endi meni bala-shaǵammen qosa baǵyńdar! Kóshirip ákelgen ózderiń ǵoı!», dep Sara apasyna bazyna aıtady eken. Biraq Ábdilda aǵasynan qaımyǵyp, onyń úıde ekenin bilse ishke kirmeı ketip qalatyn kórinedi.
«Turǵanda uıqy-tuıqy aq samaıyń,
Men qalaı, Ábe, seni jat sanaıyn?
Abyrjyp asańdy ustap otyrǵanyń
Ashýly «Groznyı patshadaıyn!»
Boı túzep bosqa ketpeı saýyqpenen,
Boz qyraý bosaǵasyn taýypty óleń.
Jaman jyr jazǵanymda aq taıaǵyń
Arqamda oınaı ma dep qaýiptenem».
Muqaǵalıdyń osy óleńinen-aq kóp nárse ańǵarýǵa bolady. Ustazyna degen aıryqsha yqylas-peıili, úlken mahabbaty osy «tarynyń qaýyzyndaı» shýmaqqa syıyp tur emes pe?
Al jasyn bop janyp, juldyzdaı aǵyp túsken Tólegen aqyn Almatyǵa kelgende, eń aldymen, Ábdilda Tájibaevty izdep tapqan. Ábekeń onyń óleńderin unatyp, sol tusta ózi basqaryp otyrǵan «Qazaq ádebıeti» gazetine shyǵarady. Tipti óz úıine qonaqqa da shaqyrypty. Qaıtarynda «Mynaý jaqsy óleńderińe – baıǵazy!», dep qolyna qomaqtylaý qarjy da ustatsa kerek. Biraq osynshalyq meıirimin tókken Tólegeni uzamaı kózden ǵaıyp bolaryn ol kezde kim bilgen?
Aqyn alaqanynyń ystyq tabyn sezingen basqa da aqyn-jazýshylar jeterlik. Onyń bárin túgendeý qıyn. Solardyń biri «Tumash» dep erkeletken aqyn inisi Tumanbaı Moldaǵalıev. Sol tusta jas aqyn ári satırık Jarasqan Ábdirashev jazǵan bir parodııa eriksiz oıǵa oralady.
«Aǵa bolyp aqyl qosqan aqylǵa,
Tum aǵańdy taǵy kórdim jaqynda.
«Jetimmin» dep aıtady ma, apyr-aı,
Ábdildadaı ákesi bar aqyn da?!»
Ázil bolsa da, ádilin aıtqan. Sol Tumash aqynnyń balasyndaı bolsa, men týǵan qyzyndaı boldym. Olaı deıtinim, ákem Syzdyqpen ekeýi balalyq shaǵyn birge ótkergen týys kisiler. Shıeli aýdanyndaǵy Telikól aýylynda birge baqshaǵa qaýyn-qarbyz urlaýǵa túsip, (óıtpese bala bola ma?) birge aýyl moldasynan saýat ashqan. Alaıda toǵyz jasqa kelgende anasymen birge naǵashy atasy turatyn Qaraózekke kóship ketipti.
Eki dos araǵa uzaq jyldar salyp 1956 jyly ǵana Almatyda jolyǵady. Ákemniń aqyndyǵy bar kisi edi. Maǵan árdaıym «Sen aqyn bolasyń. Men seni Ábdilda dosymnyń qolyna tapsyramyn!», dep otyrýshy edi. Biraq ýádesin oryndaı almaı erterek ómirden ótip ketti. Al Ábdilda aqyndy mektep bitirýge taıaǵanda ózim izdep taptym. Endi sol kezderi jazylǵan hattarǵa nazar aýdaraıyq.
«Shyraǵym, Qatıra, úsh hatyńdy da aldym. Ákeńniń qaıtys bolǵanyna men de qaıǵyrdym. Sol marqum Syzdyqpen kóp kezdese de almadyq. Jolymyzdy taǵdyr bóldi. Elge barýǵa sáti túspeı-aq qoıdy. Ýaqyt solaı, shyraǵym, qartaıǵan adamnyń kóńili «aýyl» dep alyp ushsa da, qanatyn keń jaıa almaıdy. Ony ózińdeı jastar sezine bermeıdi. Jaýap jazýdy keshiktirgenime biraz ókpe aıtypsyń. Men ony kóteremin, sóıte tura aqylshyń, qamqorshyń bolýǵa da jaraımyn. Úı-ishindegilerge tegis sálem! Aǵaı Ábdilda. 1967 jyl. 12 naýryz».
«Qaraǵym, Qatıra! Seniń baýyry eljirep, jas júregi dúrsildep, meıirim tilep, jaqyn tilep turǵan taǵy bir hatyńdy aldym. О́mirge qushtarlyǵy kóp, sóıte tura muńdy shertetuǵyn jastyǵyń maǵan unaıdy. Biraq sol qasıetterdi de durys ustap, tutyna bilý kerek. Adamdy áldendiretin, árige aparatyn, jastaı tońazytyp qaldyrmaıtyn, eń aldymen, óz jylýy emes pe? Sol jylýyńdy saqta degenim ǵoı! Úı-ishi aman. Bárine de sálem! Aǵań Ábdilda. 20 mart, 1968 jyl».
Iá, ol kisi ýádesinde turdy. Sosyn maǵan aıtqan aqyly mynaý: «Qatıra, ári qaraı ómir aıdynynda óziń júzesiń. Men de sóıttim. О́mirdiń tezinen ótpegen adam jasyq, áljýaz bop ósedi. Men seniń kúresker, kúshti bolýyńdy qalaımyn!».
Osy sátte Ábekeńniń bir top óleńderimdi «Lenınshil jas» (14.08.1972 jyl) gazetine aparyp maǵan aldaǵy aqyndyq saparyma aq jol tilegenin eske aldym. Endigi bıikterdi baǵyndyrý óz qolymda ekenin túsindim. Qaıran, ákemdeı bolǵan Ábekem! О́te eńbekqor kisi edi. О́le-ólgenshe qalamyn tastamaı óleń jazýmen ketti 90 jasyna nebári úsh aı qalǵanda...
Maǵan da, basqa shákirtterine de qamqorlyq jasaı otyryp, eńbekqorlyqty talap etti. Ol kisiniń osy ýádesinen shyǵa aldyq pa, joq pa? Oǵan tórelik aıtar aınalaıyn halyq qoı! Ol kisi óleń órtine qalaı shomylýdy ǵana emes, jastarǵa oı men parasat kemesin qalaı ıgerýdi, ómir aıdynynda qalaı júzýdi de úıretip ketti. Tipti shákirtterinen úırengisi kelgen sátteri de bar.
«Dirildetip, dúrildetip kók beldi,
Nóser alyp kele jatty kóktemdi!» deıtin Hanbıbi Esenqaraqyzynyń «Naızaǵaıly tún» atty óleńindegi shýmaqtarǵa qyzyǵa da súısine qarap: «Shynymdy aıtaıyn, osy óleńdi ózim jazbaǵanyma ókindim!», dep aǵynan jaryla aıtqanyn kezinde baspasóz betterinen oqyp tańǵalǵanymyz ras. Budan artyq qarapaıymdylyqtyń, ádil sóıleýdiń úlgisin qaıdan tabarsyz?
«Berdińiz batańyzdy Tólegenge,
Túri de, mazmuny da bólek erge.
«Aqyn – dep – Ahmetova!» jar saldyńyz
Besikke jyr-perzentin bólegende.
Júrgen bireý emespin men betaldy,
Ábeke, qolyńdy jaı, ber batańdy!
El qatarly azamat bolǵanymmen,
Aqyn bolǵym kelmeıdi el qatarly...»
Osy óleńin jazǵan sol tustaǵy jas aqyn Jarasqan Ábdirashov bekerge jazbasa kerek. Sebebi aqynnyń batasymen kógergenderdiń barlyǵy derlik keıin kele qazaq ádebıetiniń iri ókilderine aınalǵany ras.
Aqyn Ábdilda Tájibaev qaı zamanda da jastarmen birge! Rýhy bıik, kózi tirisinde-aq «poezııa abyzy» atanǵan aqyn ultymen birge jasaı bermek.
Qatıra JÁLENOVA,
aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
