Osy máseleniń tóńireginde Frıdrıh Ebert qory «Qazaqstan jastary: qundylyqtaryn, senimin, maqsatyn baǵalaý» atty zertteý júrgizgen eken. Oǵan 14-29 jas aralyǵyndaǵy 100-ge jýyq adam qatysqan. Sondaǵy aqparatqa súıensek, jastardyń 41,9 paıyzy mamandyq boıynsha jumys istemeıdi. Olardyń úshten biri «jumys tabý ońaı» dese, 10,5 paıyzy «óte qıyn» dep jaýap bergen. Nátıjesinde, kópshiliginiń memlekettik sektorǵa qaraǵanda, jeke sektorda jumys istegendi qup kóretini anyqtaldy. Rasynda mektep oqýshylarynyń kóbi qaı salada jumys istegisi keletinin naqty bilmeıdi. Sol sebepti mamandyq tańdaý kezinde qıyndyqqa tap bolady.
– Bul máseleniń sheshimi – durys kásiptik baǵdar berý. Sondyqtan ár mektepte kem degende bir proforıentator jumys isteýge tıis. Ol balamen tikeleı baılanys ornatyp, túrli testiniń kómegimen álsiz jáne myqty tustaryn anyqtaýyna sep bolady, – deıdi kópshilikke áleýmettik jeli arqyly tanylǵan hımııa pániniń oqytýshysy, «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy Ulan Úsenov.
Bilim alýshy unatatyn páninen buryn áýeli qabileti men qyzyǵýshylyǵy bar salaǵa moıyn burǵany durys. Árıne, bolashaq baǵytyn aıqyndaýda ata-anasynyń, ustazynyń, ortasynyń, áleýmettik jeliden kórgen-bilgen aqparatynyń da áseri bolady.
– Adam mamandyqty durys tańdamasa, ómir boıy ózge adamnyń ómirin súrip ótedi. Jyldyń basynda ótinish jazyp, oqýdan shyǵyp jatqan stýdentterdi kóp kórdim. Jaýaptary: «bul salaǵa ózim qalap kelgen joqpyn», «grant kóp bolǵasyn tańdap edim», «oqı kele meniń mamandyǵym emes ekenin uqtym» dep jalǵasyp jatady. Bul – mektepte, otbasynda kásiptik baǵdardyń bolmaǵandyǵynyń aıqyn kórinisi. Bizdiń aldymyzǵa ázirshe tek 11-synyp oqýshylary kelip jatyr. Barlyq bilim alýshyǵa da, ata-anaǵa da aıtatynym, mamandyq tańdaýǵa edáýir erterek qımyldaǵan durys, – deıdi proforıentolog maman Dınara Ospanova.
Buǵan qosa ol elimizde proforıentasııalyq úderis endi-endi qarqyn alyp kele jatqanyn aıtty. Al damyǵan elderde qalaı? Máselen, Fınlıandııada bala 9-synyp bitirip, áli de óziniń qaı salaǵa barǵysy keletinin bilmese, mektep taǵy bir jyl ýaqyt beredi. Sol ýaqyt aralyǵynda balamen kásibı keńesshiler jumys isteıdi. Sonymen qatar 7-synyptan bastap kásibı baǵdar kýrstary ótedi. Kýrs negizinde ár oqýshy mindetti túrde 1-3 apta ózi qalaǵan salada jumys istep kóredi. Al Japonııada oqýshylardyń mamandyq tańdaýynda úsh faktordyń mańyzy zor: ózińdi zertteý, mamandyqty zertteý jáne kásibı synaq. Ár jylda 7-9-synyp oqýshylary 16 salada baq synaıdy. Osylaısha, úsh jyl ishinde ár bala 48 salany ishinara zertteıdi. Nátıjesinde, oqýshy alǵan tájirıbesin anyqtaıtyn test tapsyrady. Sondaı-aq olardy baqylaǵan muǵalimderi de baǵa beredi. Eki baǵalaý testiniń nátıjesi salystyrylyp, balanyń jeke baǵalaý ındeksi kórsetiledi. Osy ındekske sáıkes ári qaraı oqý baǵdarlamasy usynylady.
Keıbir elderde oqýshynyń gýmanıtarlyq baǵytqa beıim ekeni anyqtalsa, joǵarǵy synyptarda jaratylystaný pánderinen bosatylyp, óz salasynda jetilýine sebi tıetin 4-5 pándi ǵana oqıdy.
– Menińshe, 9-synyp bitirgenshe oqýshyǵa jalpylama bilim berilýi kerek. О́ıtkeni adamnyń kózqarasy eseıe kele ózgerýi múmkin. Al 10-11-synypta tolyq mamandyq baǵytyna qaraı bilim alǵany durys. Kásibı baǵdar boıynsha bizdegi joǵary oqý oryndary óziniń beıindi, jańa mamandyqtaryn dáripteı bilýi kerek. О́kinishke qaraı, memleket bizdiń ýnıversıtetterdi memlekettik grantpen baǵyp otyr. Sondyqtan olar bilim alýshyǵa muqtaj emes. Onsyz da memleketten grant keledi, grantpen birge stýdent keledi. Eger árbir túlektiń kelýi mańyzdy bolsa, ýnıversıtetter óńirlerge baryp, óziniń mamandyqtaryn dáriptese, jaǵdaı múldem basqasha bolar edi, – deıdi «Qazbilim group» kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Aıatjan Ahmetjan.
Memleket basshysy respýblıkalyq pedagogter sezinde: «Balalarymyz zamanǵa saı ozyq bilim alýy qajet. Qazir eńbek naryǵy óte jyldam ózgerip, kóptegen salaǵa jasandy ıntellekt enip jatyr. Bul úderis jyldan-jylǵa qarqyn ala beretini sózsiz. Búgin joǵary suranysqa ıe mamandyq erteń qajet bolmaı qalýy múmkin. Ǵalymdar 2050 jylǵa qaraı qazirgi kásipterdiń jartysyna jýyǵyn sıfrlyq jáne tehnıkalyq júıeler almastyrady degen boljam aıtyp otyr. Sondyqtan azamattarymyz jańa zamanǵa qajetti daǵdylardy úırenýi kerek. Bul – óte mańyzdy mindet», degen bolatyn.
Jańa kásiporyndar ashyp, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin bilikti mamandar qajet-aq. Úkimet kadrlardy daıarlaý maqsatynda mamandarǵa qajettiliktiń óńirlik kartalaryn qurý jumystaryn qolǵa aldy. Mektepterde erte kásiptik baǵyt berilse, dıplomy bar jumyssyz jastardyń sany azaıar edi.
Bekzat QULShAR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti
