Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bul san salystyrmaly túrde 40 myń halqy bar, Jabaı ózeni boıymen 17 shaqyrym jerge sozylyp jatqan Atbasar qalasynyń turǵyndarynan eki ese artyq. Janyń túrshigedi. 2023 jyldyń on aıynda elimizde 11 618 jol apaty tirkelip, eki myńǵa jýyq adam kóz jumǵan.
Maqalada júrgizýshilerdi daıarlaý deńgeıiniń tómendigi, qarapaıym jol qozǵalysy erejelerin bilmeý, júrgizýshi kýáligin alý oryndaryndaǵy sybaılas jemqorlyq ashyq synǵa alynady. Daý joq, jol apatynyń artýyna bul aıǵaqtardyń da tıgizer saldary kóp. Biraq mundaı apattar, zańsyzdyqtar kórshi elderde joq dep eshkim aıta almaıdy. Eýropa, Úndistan, Arab elderinde boldyq. Sonda baıqaǵanymyz – júrgizýshileri jol erejelerin saqtaýǵa erekshe mán beredi, sondaı-aq aınalasyna qurmetpen qaraıdy. Áldebireý, jol tártibin baıqamaı buzyp alsa, artynda kele jatqan kóligin toqtatyp, kómek qolyn usynady. Al bizde, ókinishke qaraı, bir-birine sypaıylyq tanytý, jol berý neken-saıaq, qaıta elirip, aıqaı-shýǵa basyp, kóliginiń sıgnalyn basyp, tipti ózińmen ózeýreı eregisip, qaǵyp kete jazdaıdy. Soqtyǵysyp qalsa, kólikterinen shyǵa sala, aı-shaıǵa qaramaı bir-birimen judyryqtasyp, tóbelese ketetinderi de bar. Munymen qoımaı, balaǵat, bylapyt sózderdi qardaı boratady. О́releri tarylyp, aqyldary kemshin tartyp jatady.
Atam Táýke: «Attyly adamnyń aqyly tóbesinde turady. Ony attan túsirip baryp sóılespeseń, yryqqa kónbeıdi», dep otyrýshy edi. Osyǵan uqsas jaıtty óz basymnan ótkergen kezim bar. Áli esimde, 1963 jyly mamyr merekesi kúni keńshar keńsesinde kezekshilikte otyrǵanmyn. Bir kezde MTM, tehnopark, kókónis qoımalaryn kúzetip júrgen eki salt atty – B.Severın men V.Matveı kelip «7-8 buzaqy kókónis qoımasynyń qaqpasyn buzyp, ishinde oılaryna kelgenin istep, oıranyn shyǵaryp jatyr. Bizge tas laqtyryp, taıaq jumsap mańaılatpady. Ne isterimizdi bilmeı, keńsege kelip turmyz», dedi. Dereý kezekshilikte turǵan júk kóligimen jetip barsam, tepse temir úzetin 7 orys jigiti iship alǵan, qoldarynda bir-bir dorba, maǵan dóreki sóz aıtyp, judyryqtaryn túıip, taıaq-soıyldaryn kórsetip aıbat shekti.
Sol eki arada baǵanaǵy eki atty kúzetshi de jetti. Álgi kúzetshilerdiń bireýiniń silteýge yńǵaıly qamshysyn alyp, ózin attan túsirip, ertoqymnyń aıylyn tartyp, úzeńgide shirene otyrý úshin baýyn uzartyp, atqa minip kórsem, qıqalaqtap, kibirtiktep durys júrgisi kelmeıdi. Onysyna yryq beretin men be, arqam qozyp, ony qamshynyń ári tepkiniń astyna alyp, esinen tandyra oınaqtatyp, álgi jeti orystyń ortasyna súńgip kettim. Satyr-sutyr shaıqas bastaldy da ketti. Olardyń maǵan soıyl jumsap jatqanynda sharýam joq, qyzbalyq aýyrsyndyra ma, bastaryna qamshy úıirip, josylta soqqynyń astyna aldym. Áp-sátte samaılarynan qan shyǵyp, betteri qan-josa boldy. Sasqandarynan bastaryn qoldarymen búrkemelep, keshirim surap, ókirip jylaı bastady. Aldyma túsirip alyp, sabaı otyryp, topyrlatyp eki shaqyrym júgirtip, keńseniń aldyna úıirip ákeldim. Jurt ta jınalyp qaldy. Báriniń qoldaryn artyna qarata baılatyp, keńseniń bir bólmesine qamap tastadyq. Tergeý kezinde olardyń irgemizdegi «Rassvet» keńsharynda jumys isteıtin, tyń ıgerýge kelgen Reseı azamattary ekeni belgili boldy.
Keıin atamnyń «Attyly adamnyń aqyly tóbesinde turady» degen sózi qalaı aına-qatesiz aıtylǵan degen oıǵa qaldym. Búgingi zamannyń aty – avtokólik. Kólik tizginin qolǵa alǵan ár adamnyń arqasy qozyp, qyzbalyqqa salynýy bekerden-beker bolmas. Bógenbaı batyrdyń kindiginen taraǵan Saqqulaq bıdiń «Ǵylym shala aqyldy kisini bútin aqyldy qylady. Bútin aqyldy kisini dana qylady. Jylqy bútin aqyldy kisini shala aqyldy qylady. Shala aqyldy kisini jyndy qylady. Onyń súti jel, qymyzy jerik» degen sózi de baǵanadan qazbalap aıtyp otyrǵan mentalıtetimizdi dóp basyp, endigi jerde bar bolmysymyzdy aqylǵa jeńdirý kerektigin meńzegendeı. О́rkenıettiń sharyqtaı damyǵan shaǵynda, betaldy dalaqtap júrip qyryla bermeı, sanymyzdy ósireıik. Esirmeıik. Ǵylymdy, jańa tehnologııalardy meńgerip, damyǵan elder qataryna qosylaıyq. Aǵalyq aqylym – osy.
Qasym TÁÝKENOV,
eńbek ardageri
