Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Numbeo sarapshylary derekter jınaıtyn 97 eldiń ishinde Qazaqstan aýtsaıderler tobyna kiredi. Eýropa men Azııanyń kóptegen elimen salystyrǵanda bizdiń respýblıka óz azamattarynyń joǵary, tipti jahandyq ortasha jalaqysymen maqtana almaıdy. Jumys isteıtin adamdar jaldamaly jumystan eń joǵary tabys alatyn bes elde soma myńdaǵan dollarǵa jetedi. Mysaly, Shveısarııada salyqty tólegennen keıingi ortasha jalaqy – 6,6 myń dollar. Bul bizdiń tabystan 11,3 ese kóp. Teńgege aıyrbastar bolsaq, 6,6 myń dollar degenińiz – 2,9 mln teńge.
Árıne, Qazaqstan men Shveısarııa arasyn myńdaǵan shaqyrym ǵana emes, birqatar materıaldyq, mádenı erekshelikter de bólip jatyr. Shveısarııa ómir súrý sapasynyń ındeksi joǵary elderdiń qatarynda. Al Qazaqstan bul reıtıngte Nıgerııaǵa taıaý tur. Muny bir dep qoıyńyz. О́mir súrý ındeksin shyǵarý úshin eldegi ómir súrý quny, qaýipsizdik deńgeıi, densaýlyq saqtaý kórsetkishi, ekologııasy men turǵyn úı qoljetimdiligi eskeriledi. Shveısarııa bul reıtıngte 185,8 ındeksimen altynshy orynda. Qazaqstan kórsetkishten eki ese tómen – nebári 96,5 ball – jáne 84 eldiń ishinde 73-orynda.
Finprom sarapshylarynyń aıtýynsha, bizdiń respýblıkamyz barlyq derlik kórsetkishter boıynsha – jalaqynyń satyp alý qabileti, ómir súrý quny, lastaný deńgeıi, qaýipsizdik, densaýlyq saqtaý jaǵdaıy boıynsha artta qaldy. Eki elge ortaq birden-bir nárse – azamattar úshin baspananyń quny men qoljetimdiligi. Eger Shveısarııada jyljymaıtyn múlik qunynyń úı sharýashylyǵynyń tabysyna qatynasy 11 bolsa, Qazaqstanda bul kórsetkish – 10,9. Kórsetkish ortasha tabysy bar azamattyń aýdany 90 sharshy metrdi quraıtyn páterdi satyp alý úshin qansha jyl jınaqtaý kerektigin kórsetedi. Aılyqtary joǵary bolǵanymen, shveısarııalyqtarǵa úı satyp alý biz sekildi qıynǵa soǵady. Bir qyzyǵy, bul eldegi ıpotekalyq nesıeniń paıyzdyq mólsherlemesi bizdiń azamattardyń armanyna da kirmeıdi: 20 jylǵa turǵyn úı nesıesin alǵanda – nebári 2,5 paıyz.
Osyndaı jaqsy sharttar bola tura kez kelgen shveısarııalyq otbasy nesıege páter satyp ala almaıdy. Shveısarııa halqynyń 38,2 paıyzy ǵana jeke baspanaǵa ıe. Munyń bári qunyna baılanysty. Shveısarııa qalalaryndaǵy kópqabatty turǵyn úıdiń bir sharshy metriniń quny 17,2 myń dollardy quraıdy. Bul Qazaqstanmen salystyrǵanda 12 ese kóp. Bizdiń elde sharshy metr 1,4 myń dollarǵa baǵalanady, bul da – kóptegen otbasy úshin qoljetimsiz baǵa.
«Shveısarııalyqtardyń kópshiligi turǵyn úıdi jalǵa alady, bul da kóp aqshany qajet etedi. Sıýrıhte nemese Jenevada bir bólmeli páterdi jaldaý quny – aıyna 2 200 dollar. Bizdiń elde ortasha baǵalar, Numbeo derekterine qaraǵanda, áli sonshalyqty joǵary emes: aıyna nebári 552 dollar. Jyljymaıtyn múlik agregatorlary óte qymbat, biraq eýropalyq standarttar boıynsha shaǵyn bolsa da, Almatyda aıyna 500-600 myń teńgege (1,1-1,3 myń dollar) páterlerdi usynady. Qazaqstan men Shveısarııada balabaqsha qyzmetteriniń baǵasy da aıtarlyqtaı erekshelenedi. Eýropalyq elde mektepke deıingi mekemede balany tárbıeleý men kútý úshin aı saıynǵy tólem 2,8 myń dollardan asady. Al Qazaqstanda, kem degende, teorııalyq turǵydan alǵanda, memleket negizgi shyǵyndardy kóteredi, al ata-analar tek tamaq úshin tóleıdi (biraq bul tek memlekettik balabaqshalarda ǵana, olar burynnan barlyq balalarǵa jetkiliksiz boldy)», delinedi.
Shveısarııada kıim-keshek, kommýnaldyq qyzmet, benzın men azyq-túlik te Qazaqstannan áldeqaıda qymbat. Dámdi irimshikter eliniń ekologııalyq sanasy óte joǵary. Ol jaqtaǵylar ekologııalyq taza, organıkalyq ónimderdi, tipti qymbatyraq bolsa da satyp alýǵa daıyn. Úkimet «jasyl» eginshilikti de qoldaıdy: Shveısarııanyń aýyl sharýashylyǵy jaqsy sýbsıdııa alady. Úsh jyl buryn Shveısarııanyń Ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵy baı eldiń aýylsharýashylyq óndirisinen múlde bas tartýy múmkin degen málimetterdi jarııalady. Organıkalyq eginshilikke qoıylatyn joǵary talaptardy eskere otyryp, qazirdiń ózinde shveısarııalyq ónimderdi óz betińizshe óndirgennen góri syrtqy naryqtan satyp alý tıimdirek.
Osy salystyrmaly derekterge súıene otyryp, mundaı joǵary baǵalarmen shveısarııalyqtardyń búkil jalaqysyn úlken tutynýshylyq shyǵyndar «jep qoıady» degen qate tujyrym jasaýǵa bolady. Biraq olaı emes. Bul eýropalyq elde jalaqynyń joǵary bolǵany sonsha, azyq-túlik, kıim-keshek jáne benzın baǵasyn tóleý qıyn emes. Bir jyl buryn «Reıtıng» ámbebap agenttiginiń sarapshylary álemniń 39 elindegi azyq-túlik qunynyń úlesin salystyryp, Qazaqstan bul tizimde sońǵy orynda degen qorytyndyǵa kelgen. Qazaq otbasylarynyń azyq-túlik shyǵyndarynyń úlesi eń joǵary – 53 paıyz. Shveısarııada otbasylyq bıýdjettiń 12,8 paıyzy ǵana tamaqqa jumsalady.
