Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Folklorlyq týyndylar qashan, qaı kezde, qalaı paıda bolǵanyna qaramastan, zaman ózgerip, urpaq aýysyp jatsa da, mazmunyndaǵy aqparattardyń derektiligi bulyńǵyr ári kúmándi bolsa da, astarynda aıtylǵan oılar arqyly qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salý maqsatynan esh aınymaǵan. Meıli ol mıf, meıli ertegi, hıkaıa, ápsana, hıkaıat, ańyz, batyrlyq jyry, ǵashyqtyq jyr, tarıhı jyr, turmys-salt jyrlary (jar-jar, betashar, syńsý, joqtaý, t.b.), tolǵaý, terme, arnaý, aıtys, maqal ıa mátel, jumbaq, jańyltpash bolsyn – barlyǵynyń da túpki maqsaty aıqyn. Ol – adam sanasyna, adam arqyly qoǵam sanasyna qozǵaý salý. Izgilikke umtyldyrý, jaqsylyqqa jumyldyrý, jamandyqtan jırendirý, shyndyqqa júgindirý, ótirik pen jalǵandyqtan bezindirý, jaman adam men jaqsy adam aıyrmasyn bildirý, ómirdi taný, ajaldyń baryn ańǵartý, tabıǵat pen adamnyń, adam men qoǵamnyń qarym-qatynasyn baǵalaýdy úıretý, t.b. – folklorlyq shyǵarmalardyń negizgi qyzmeti. Ondaı muraty bolmasa, ol murat jalpyadamzattyq ıgilikke qyzmet etpese, folklorlyq jaratyndy san ret qaıtalansa da, urpaqtan-urpaqqa sabaqtaspaıdy. Folklorlyq týyndynyń negizgi, túpki maqsaty – búgingi qoǵamǵa nemese bir ǵana qoǵamǵa qyzmet etý emes. Ol ár ýaqytta barlyq qoǵamǵa ortaq qyzmet ete alatyn qundylyqtarǵa negizdeledi. Sondyqtan da ol qaı qoǵamda da baǵaly, baǵaly bolǵan soń da ómirsheń. Álbette, ár folklorlyq týyndy – aldymen óz ultynyń tóli. Ondaǵy oqıǵa sol ult ómir súrgen tabıǵattyń aıasynda, kásibi ortaq, turmys-tirshiligi, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, jahanǵa, jaratylysqa qatysty tanym-túsinigi bir adamdar ómir súrgen qoǵamda dúnıege kelgen soń da, onyń sol qoǵamǵa beıimdelgen ózindik erekshelikteri bolmaı qoımaıdy. Folklorlyq muralardyń jaratylýy men taralýy jáne damýy jazba mádenıettiń órkendeýine deıin erekshe qarqyndy bolyp, keıin báseńdedi. О́ıtkeni kóshpeli turmystyń ornyn otyryqshylyq mádenıet almastyrdy, dalalyq uǵym qalalyq tanymmen toǵysty. Jazbasha týǵan shyǵarmalar kóbeıip, aıtýshylardyń qyzmetin jazýshylar atqara bastady. Tyńdaýshylar jappaı oqýshylarǵa aınaldy. Aýyzsha jaratyndylarǵa suranys azaıdy. Onyń ústine qalalyq mádenı órkenıet ómirge ákelgen ónerdiń basqa túrleri órken jaıdy. Kıno, teatr syndy óner salalary keshegi halyq turmysyndaǵy salt-dástúrmen birge úılese ómir súrip kele jatqan jyraýlyq, jyrshylyq, aıtys ónerin, basqasha aıtqanda el aldyndaǵy aýyzsha shyǵarmashylyqty ysyra bastady. «Qyrymnyń qyryq batyryn» jatqa aıtatyn Muryn jyraýlar óner sahnasynan ketti. Jyr shyǵaryp, aýyzsha taratý joqqa tán bola bastady. О́ıtkeni oǵan suranys azaıdy, tipti doǵaryldy. Oǵan sebepker adamzat damýynda bolmaı qoımaıtyn qoǵamdyq-ekonomıkalyq qatynastarmen birge qoldan jasalǵan saıası-áleýmettik ustanymdar da bolǵany – tarıhı shyndyq. Mysaly, keńes odaǵynda eskiniń bárin «artta qalǵandyq» dep mansuqtaý saıasatymen qoldan jasalǵan kedergiler arqyly ulttyq qundylyqtardy aıǵaqtaıtyn aqparattarǵa baı folklorlyq muralardy tamyrymen joqqa shyǵarý naýqany úzbeı júrgizildi. Sóıtip, halyq danalyǵynan týǵan, san ǵasyr ómir súrip kele jatqan muralar óner sahnasynan alastatyldy. Biraq halyq jadyndaǵy qajetti aqparattar urpaqtan-urpaqqa ulttyq kod arqyly berilip otyratyndyqtan, qoǵamdyq sanada únemi zamanyna qaraı jańǵyryp otyrdy. Bir kezderi umyt bola bastaǵan aıtys óneri zamanaýı talǵam men tanym talabymen qaıta bıikke kóterildi, terme, tolǵaý aıtý da qaıta jandandy, jyrshylyq ta qaıta búrshik ata bastady. О́ıtkeni folklorlyq aqparattardyń mazmuny ólmeıtin qundylyqtarǵa sýarylǵan bolatyn. Desek te qazirgi zamanda ertegilerdiń, epostyq jyrlardyń, ápsanalardyń, hıkaıattardyń dúnıege aýyzsha kelip, aýyzsha taralýy jáne el arasynda bir urpaqtan ekinshi urpaqqa aýysyp, aýyzsha ómir súrýiniń joqqa tán bolyp bara jatqany – shyndyq. Al endi folklorlyq usaq janrlar el aýzynda ómir súrip keledi. Solaı bolsa da, qazirgi zaman folkloryn biz áli tolyq zerttegen joqpyz.
Keı zertteýshiler qazirgi folklorlyq jaratyndylardy «qalalyq folklor», «balalar folklory», «jelilik folklor» dep bólýdi usynady. Bizdińshe, bul týraly áli de oılaný kerek. Eger «qalalyq» dep aıdar taqsaq, onda aýyldaǵy aýyzsha týyp, aýyzsha tarap júrgen halyqtyq jaratyndylardy qaıda qaldyramyz? «Balalar folklory» dep bólý bar. Onda jetkinshekterdiń, jastardyń, stýdentterdiń arasynda týyp, aýyzsha taraǵan folklorlyq shyǵarmalardy da eskerý kerek qoı. Belgili bir kásibı ortaǵa ǵana jarasymdy folklorlyq týyndylar bar. Ártúrli áleýmettik toptardyń ortasynda týyp, bir býynnan ekinshi býynǵa aýysatyn folklorlyq muralar da eskerýge turarlyq. Bir kezderde aýyzsha týyp, aýyzsha taraǵan, keıin qaǵaz betine túsirilip, ártúrli aqparat quralynda «degen eken...» degen aıdarmen jarııalanǵan týyndylar da – ǵylymı nazarda bolarlyq nysan. Qazir folklorlyq jaratyndylardyń aýyzsha, jazbasha jáne ınternettik nusqalary da taralady. Bul turǵydan da zertteý qajet-aq.
Aqparattyq tehnologııanyń jetistikteri folklordyń da mazmuny men pishinine jańasha ózgerister engizdi. Internette folklorlyq týyndy aýyzsha da, jazbasha da, dybyspen de, beınemen de, qımyl-qozǵalyspen de birden ǵalamdyq keńistikke taraıtyn múmkindikke ıe boldy. Internetke burynǵy jáne keıingi folklordyń klassıkalyq úlgileriniń barlyǵyn mátin kúıinshe júkteı alasyz. Sol mátinderdiń qysqartylǵan nusqalaryn da engizesiz. Mıfterdiń, ertegilerdiń, epostyq jyrlardyń, tarıhı ańyzdardyń, anekdottardyń, aýyzeki áńgimelerdiń mýltımedıalyq, anımasııalyq nusqalaryn da jasap, kópshilikke tarata alasyz. Osylaı sıfrlyq tehnologııa múmkindikterimen óris alǵan folklordyń jańasha ataýlary da paıda boldy. Birde «ınternet folklor» dep atalsa, endi birde «postfolklor», «medıalor», «nıýslor», «tehlor», «folknet», «netlor», «jelilik folklor», «ǵalamtordaǵy folklor», «e-folklor», «kıberfolklor», «kıberlor», «kompıýterlor» dep ártúrli atalýynyń ózi qazirgi folklor ataýynyń ǵylymı aınalymda áli turaqtalmaǵanyn, ıaǵnı ǵylymı kózqarastardyń bir arnaǵa toǵyspaǵandyǵyn kórsetedi.
Saǵatbek Medeýbekuly,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
