Búgingi talapker hám bolashaq muǵalim

Ásilinde, oqytý paradıgmalary ózge­riske ushyraǵanymen, pedagogıkalyq tendensııalar óz qalybynda. Álemdik bilimdi ulttyq tárbıemen ushtastyryp, búgingi zamannyń talabyna saı «Sıfrly pedagog» ázirleıtin otandyq oqý shańyraq­­ta­ry óz strategııalyq múmkindikterin moly­­nan paıdalanyp keledi. Jasyratyny ­joq, keıingi ýaqytta «Pedagog mártebesi», «Pe­dagogıkalyq kadrlardy daıarlaý» syn­dy máseleler kún tártibinen túspeı tur. Bizdińshe, bul – qalypty qubylys. Qaı zamanda da bala oqytý isine kelgende salǵyrt qaramaıtyn ulttyq ereksheligi­miz jańa dáýirde de óz dástúrinen aınymaı, atalǵan máseleni jiti nazarǵa alyp, asa yjdaǵattylyqpen mán berip otyr. Bul týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Respýblıkalyq pedagogter sezi minberinen: «Bilim men ǵylym – tabysqa jetýdiń eń basty kilti. О́skeleń urpaqqa taǵylymdy tár­bıe men ozyq bilim berý – óte mańyzdy mindet. Sondyqtan ustazdar qaýymyna, ıaǵnı sizderge zor jaýapkershilik júk­teledi. Pedagog – ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý úderisindegi eń mańyzdy býyn. Sondyqtan bilim berý júıesin joǵary bilikti mamandarmen tolyq qam­tamasyz etý óte mańyzdy», dedi.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly­nyń «Biz eldi túzeýdi bala oqytý isin tú­zeý­den bastaýymyz kerek» degeni dáýir sa­baq­tastyǵynyń úzilmegenin, ulttyq qun­­dylyqtardyń kúni búginge deıin óz bıiginde ekenin aıqyndap turǵandaı. Ras, memleket damýynyń deńgeıi, básekege qabilettilik mejesi, dúnıejúzilik na­ryq­taǵy bedeli – bári-bári bilim sapasy­­men anyqtalatyn ındıkator. Sondyqtan peda­­gogıkalyq kadr daıarlaýda nysanaǵa – aq­­parattyq júıege daǵdylanǵan, shy­ǵar­mashylyq umtylys qarqyny jo­ǵa­ry, júktelgen mindetterdi sheshýdegi tu­raq­tylyǵy kózdeledi. Biz óz kezegimizde ómir súrip jatqan qoǵamymyzdyń saıa­sı jáne áleýmettik, ekonomıkalyq qury­lymyn qaıta qurýda halyqqa bilim berý júıesine qoıylatyn jańa talaptar­dy qanaǵattandyrýǵa múddelimiz. Sebebi bilimge jáne ǵylymı áleýetke negizdelgen qoǵam ǵana jahandaný qubylystaryn laıyqty qabyldap, álemdik damý kóshine otanshyldyq rýhta ilese alady.

HHI ǵasyrdyń pedagogıkalyq paradıgmasy adam resýrstaryn baǵalaýǵa negizdelip, ekonomıkalyq damý qajet­tilikterge saı bolýdy talap etedi. Aıta­lyq, pedagog kadrlardy daıarlaý úderi­siniń tarıhı aspektisi ǵylymǵa deıingi, klassıkalyq jáne qazirgi zamanǵy dep jik­telýi qazirgi kúni ózindik sıpatta qu­bylý ústinde. Bul rette «Barshaǵa qol­jetimdi sapaly bilim» ulttyq baıandama jobasy bilim berý salasyndaǵy sátti ýaqytta qolǵa alynǵan joba bolǵanyn tilge tıek ete keteıik. Vırtýaldy jáne tolyqtyrylǵan shynaıylyq, ınteraktıvti platformalar men jasandy ıntellekt ispetti sıfrlyq tehnologııalar, shyn máninde, oqý úderisinde stýdentterge teo­rııa men tájirıbelik daǵdylardy tıim­­­direk meńgerýge múmkindik beredi. Qýan­­­tatyny, otandyq pedagogıkalyq jo­­ǵary oqý oryndaryndaǵy ımmýnıtet bul ózgeristerdi qabyldaýǵa daıyn ári beıim. Sáıkesinshe, eldegi pedagog­ter­diń jetispeýshiligi máselesin sheshýde jańa úlgidegi pedagogıkalyq bilim berý baǵdarlamalaryn qamtıtyn oqý oryn­darynyń ashylýy – eń utymdy she­shim. Osy týraly Prezıdent: «Elorda­da pedagogıkalyq joǵary oqý ornyn ashý týraly usynysty qoldaımyn. Bul – der kezinde kóterilgen bastama. Sol ar­qyly salynyp jatqan mektepterge qajetti mamandar daıarlaýǵa múmkindik týady. Ádiletti qoǵamdy qurý úshin, eń aldymen, óskeleń urpaqtyń jan-jaqty, tolyqqandy damýyn qamtamasyz etý ma­ńyzdy. Sondyqtan mektepterdegi bilim berý isi balalardyń áleýmettik jaǵdaıyna qaramastan, ınklıýzıvti ári barlyq bala úshin qoljetimdi bolýǵa tıis», dedi.

Osy arqyly biz pedagogterdiń tap­shylyǵy kezek kúttirmeıtin másele ekenin uǵynamyz jáne onyń sheshimin tabýǵa atsalysyp kelemiz. Máselen, 2024 jyldyń qańtar aıyndaǵy esep boıynsha, respýb­lıka mektepterine 3 myńǵa jýyq pedagog jetispeıdi. Mınıstrlik tarapynan óńirlerde pedagogıkalyq mamandyq­tar­ǵa memlekettik bilim berý granty men oqýǵa qarjy bólý boıynsha sharalar qa­byldanyp jatyr. Aıtalyq, qazirgi ýaqyt­ta pedagogıkalyq baǵyttarda oqıtyn jo­ǵary oqý oryndarynyń stýdentteri úshin shákirtaqy mólsheri 67 myńǵa deıin ulǵaıtylǵan. Pedagogıkalyq bilimi joq adamdar úshin pedagogıkalyq qaıta daıarlaý boıynsha jumys jalǵastyrylyp otyr jáne 2020 jyldan bastap pedagogter­diń jalaqysy 2 ese artqan, áli de artady. Al muǵalim tapshylyǵy – mańyzdy máse­le. Bul pedagogıkalyq kadrlarǵa qajetti­lik deńgeıin kórsetip otyr. Qazirgi tań­da joǵary oqý oryndarynda pedagogıka­lyq úderistiń barlyq quramdas bóligi­niń ıntegrasııalyq áleýetin keńeıtý sharalary kúsheıtilip jatyr. Sondaı-aq pedagogterdi oqytýdyń tájirıbege baǵ­darlanǵan modelderiniń keń spektri ázirlenip, jappaı engizilý ústinde. Bul qajettilikterdi qanaǵattandyrý ári qaraı jalǵasyp, qarqyndy túrde júzege asyrylar bolsa, máseleniń túıini tarqatylady degenge senimimiz mol.

Álemdik úrdister jáne pedagogterdi daıarlaýdyń halyqaralyq tájirıbesine muqııat den qoıar bolsaq, keıingi kezde qulaǵymyz jıi shalatyn «jasandy ın­tellekt» uǵymymen soqtyǵysyp qa­lyp jatamyz. Bul degenińiz – adamnyń zııat­kerlik kúshin kompıýterlik júıeler ar­qyly modeldeý. Elimizde jasandy ıntel­lekt mektebiniń ashylýy, otandyq ǵy­lymnyń osy baǵytta ilgerileýi rasyn­da kóz qýantady. Alaıda kópshilikti «Muǵalim jáne jasandy ıntellekt» tan­demi alańdatatyn kórinedi. Demek bo­lashaqta ustazdyń rólin jasandy ıntellekt almastyrady degen qaýip bar. Ras, bul júıeniń resýrsy áldeqaıda joǵary ári mundaı dáýirdegi muǵalim anaǵurlym pedagogıkalyq sheberlikti meńgergen maman bolýy qajet. Alaıda biz jasandy ıntellektige emes, jasandy ıntellekt bizge jumys isteýi kerek. Ol eshqashan muǵalimniń ornyn almastyra almaıtynyn, muǵalim bergen meıirimdi bere almaıtynyn umytpaıyq. Sondyqtan onyń múmkindikterin belgilengen shekte ǵana paıdaǵa jaratyp, jalpyǵa ortaq ıgilikter úshin qoldanǵan abzal.

Qazirgi kúni 2023-2029 jyldarǵa ar­nalǵan joǵary bilim men ǵylymdy da­mytý tujyrymdamasy sheńberindegi mindetterdi júzege asyrýda otandyq oqý oryndary túbegeıli ózgeristerge tótep bere alatynyn dáleldep otyr. Solardyń biri – túlekteri elimizdiń pedagogıkalyq áleýeti joǵary krıte­rııi­men suranysqa ıe Y.Altyn­sa­rın atyn­daǵy Arqalyq peda­gogıkalyq ıns­tı­týty. О́ńirdegi peda­gogıkalyq joǵary oqý orny pedagog­terge arnalǵan ult­tyq biliktilik talap­taryna saı, temirqazy­ǵy myqty muǵalimderdi daıarlaýymen, ult­tyq naqysh elementteriniń ereksheligin oqytýda sheber paıdalana alatyn maman ázirleýmen tanymal. Munda memlekettik strategııany ilgeriletý baǵytyndaǵy jo­ǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim­niń qoljetimdiligi, ozyq kadrlyq qamtamasyz etý, joǵary bilim berýdiń ınfraqurylymy men sıfrlyq arhıtektýrasyn damytý, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi ınternasıonaldandyrý, ýnıversıtettiń úshinshi mıssııasy, úzdiksiz bilim berý júıesin damytý syndy mindetter basty nazarda. Biz «talapker – stýdent – túlek» modeli úshtiginiń baılanysyn nyǵaıtyp, árqaısysynyń óz fýnksııasyn joǵary dárejede oryndaýyna múddelimiz.

Bilim berý júıesindegi jańashyl­dyq, saıası, mádenı keńistiktegi oqytýdyń róli, ulttyq jáne jalpyazamattyq qun­dy­­lyqtar tóńiregindegi ǵylymı kóz­qa­ras­tar qaqtyǵysy – pedagogıka­lyq kadr daıarlaýdyń alǵysharttarynyń biri. Ǵylymı-pedagogıkalyq saladaǵy bilim berý úderisi jáne nátıje degen eki uǵym­nan turady. Bilim berýdegi maqsat, mindet, maz­­mun – úderistiń enshisinde bolsa, nátı­jege daǵdy men iskerlikti jat­qyzamyz. Son­d­aı-aq psıhologııalyq-pedagogıka­lyq tehnologııalardyń maman daıarlaý­daǵy úlesi basym. Pedago­gıkalyq bilim­niń jańashyldyq deńge­ıin zama­naýı trendke sáıkestendirý úshin ınnova­sııa­lyq pedagogıkalyq, peda­go­gıkalyq menedjmenttegi motıvasııa­lyq, bola­shaq mamannyń zııatkerlik, jas­tardyń ǵylymı áleýetin myqtap ny­ǵyzdap, tamyryn tereńdete túsý kerek. Sonda ǵana oqytýdaǵy zamanaýı qajettilikterdi qa­naǵattandyryp, ozyq, kreatıvti, sıfr­ly pedagog mamandarǵa qol jetkize­miz. Máselen, Y.Altynsa­rın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýtyndaǵy professor-oqytýshy­lar quramy men stýdentterdiń smart resýrstaryn arttyrý olardyń naryqtaǵy básekege qabiletti­lik deńgeıin kóteredi. Instıtýt ujymy pedagog kadrlardy daıar­laýdyń prob­lemalary men zamanaýı múmkindikteri­ne analız jasaı otyryp, ózindik tujy­rym jasaýǵa beıim. Aıtalyq, ınstıtýt sapaly kadrlyq quramdy qalyp­tasty­rý­ǵa, qyzmetkerlerdiń kásibı je­tilýine jáne jeke ósýine erekshe nazar aýdara­dy. Osy arqyly básekelestik ortada ja­ýap­kershilikti arttyrýǵa jáne kósh­bas­shy­lyqty qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan adamı resýrstardy basqarý júıe­sin qurý ala­ńyn qalyptastyryp otyrmyz.

Oqý ornynda pedagogıkalyq bilim berý baǵdarlamalary jańa kásipterdiń aımaqtyq atlastaryna negizdelip, ázir­lenedi. Sáıkesinshe, bilim berý strategııa­lary úzdiksiz jańǵyrǵanymen, ulttyq biriz­dilikten irgesin tasalaǵan emes. Oǵan «Altynsarin institute»-nyń ǵylymı-zert­teý jumysy jáne halyqaralyq ynty­maq­tastyǵy ǵylym draıverine aınal­ǵany dálel. Sebebi halyqaralyq yn­ty­maqtastyq – ınstıtýt qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri. Onyń ústine ıns­tıtýt ujymynyń aldynda birlesken jáne múmkindiginshe qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý, sondaı-aq stýdentter men professor-oqytýshylar quramynyń akademııalyq utqyrlyǵyn iske asyrý maqsatynda yntymaqtastyqty damytý mindeti bar. Birlesken jumystyń nátıjesinde stýdentter men professor-oqytýshylar quramynyń akademııalyq utqyrlyǵyn iske asyrý júıeli júzege asady. Oqý ordasyndaǵy bilim berý jáne ǵylymı úderisterdi jahandandyrýdy arttyrýdyń negizgi ındıkatorlarynyń biri – sheteldik jetekshi joǵary oqý oryndarynan sheteldik professorlardy tartý. Osyndaı áleýetti qadamdar arqyly álemdik pedagogıkalyq talaptardy qanaǵattandyratyn ámbebap pedagog daıarlaýǵa dańǵyl jol salamyz.

Aıta ketý kerek, «Altynsarin institute» «Ýnıversıtettiń úshinshi mıssııasyn» oryndaýǵa úlken ynta-jigermen kiri­sip ketti. Bul degenimiz jastar arasyn­daǵy eriktilikti, joǵary oqý oryn­dary­nyń óńirdiń áleýmettik ómirine tar­tylýyn, áleýmettik-ekonomıkalyq baǵ­dar­lamalardy iske asyrý mindetterin kózdeıdi. Sáıkesinshe, oqý ordamyzdyń qabyrǵasynda erli-zaıyptylardyń, áke men bala, ana men qyz arasyndaǵy túsinispeýshilikti seıiltip, konsýltasııa júrgizetin psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy, tartynbaı tamshy-tamshy tálim beretin «Ǵıbrat sabaqtary» syndy is-shara­lar jolǵa qoıylyp, júrgiziledi. Bul óz kezeginde áke, ana, dala mektebin qalyp­tastyrýǵa, ata-ana bolmysyn aıshyq­taý negizderi sııaqty máselelerdi kóz­dep, áleýmettik qoldaýǵa sep bolatyn tyń bas­tamalarǵa aınalyp otyr.

Qoǵamǵa, eń aldymen, adamı qasıetter boıyna daryǵan azamat kerek, elimizge ulttyq qundylyqtarmen bite qaınasqan ultjandy perzent qajet, túlekke jumys berýshige qajetti daǵdylardy sińirgen qyzmetker bolýy mańyzdy desek, otbasyna meıirim men jaýapkershiligi joǵary ata-ana, al jeke adam úshin baqytty jáne deni saý ómir ıesi bolýǵa tıis. Mine, osy qundylyqtar men sharttardy oryndaý mektepten bastalady. Otandyq bilim berý júıesi osy talaptarǵa saı bolýy kerek-aq. Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýty osy erekshelikterdi biledi, túsinedi jáne osy baǵytta jan-jaqty jumys atqarý­dy maqsat tutady.

Sóz sońynda, alǵashqy dala mektebi­niń irgetasy qalanǵan Torǵaı jerindegi kıeli shańyraqta eńbek etý árbir jaýapty azamat úshin abyroı dep esepteımin. Sebebi nebir aǵartýshylardyń izi qalǵan óńirde bolashaq ustazdardy daıarlaýǵa atsalysý – azamattyq ustanymdy aıqyndaıtyn ólshem.

Erjan ÁMIRBEKULY,

Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń

basqarma tóraǵasy-rektor