Keshen el astanasy Ulanbatyr qalasynan 130 shaqyrym qashyqta, Tób aımaǵynyń Bornor sumyn jerindegi ataqty Noıan taýyndaǵy (Noın Ýla) Sújikti, Jurymty, Qujyrty atty úsh saıdyń keń qolatyna ornalasqan. Aýmaqtyń jerasty gıdromehanıkasy jartylaı muzdaq bolǵandyqtan mundaǵy kóne zaman jádigerleri jaqsy saqtalǵan.
Eskertkish keshen alǵash ret 1912 jyly reseılik altyn izdeýshi – tehnık A.Ballodtyń nazaryna ilinedi. Bul adam Jurymty saıynyń aýyzynda adam qolymen qazylǵan tereń urany kórip, «erte zamanda altyn óndirýshiler qazǵan iz bolýy múmkin» degen oımen ol jerdi qazyp kóredi. Biraq ol jerde altyn emes áli belgisiz kóne tarıhı jádigerler jatqanyn ańdaıdy.
Sóıtip, altyn izdeýshi tapqan dúnıeleri jaıly sıpattama jazyp, ony Peterbordaǵy Orys geografııa qoǵamyna joldaıdy. Bul habar patshalyq Reseı ǵalymdarynyń qulaǵyna jetedi. Olar dereý attanbaqqa qam jasaǵanymen birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp ketip, sapar aıaqsyz qalady. Odan keıin patsha taqtan qulap bolshevıkter bılikke keledi. Aqyry mońǵol dalasynda jatqan qundy dúnıelerdi zertteý isi Keńes úkimetiniń enshisine buıyrady.
Atalǵan taqyryp boıynsha, eńbek jazyp júrgen talantty tarıhshy hám ǵun dáýiriniń bilgiri, arheolog, Ulanbatyr qalasyndaǵy Amerıka mektebiniń ustazy, ulty qazaq Marathan Anarhanulyna tildesip, Noın Ýla kesheni haqynda surap kórdik. «IH ǵasyrdyń 70 jyldary Patern degen saıahatshy Kúreden (qazirgi Ulanbatyr qalasy) attanyp Ulıastaıǵa bara jatyp, jol boıynda qaptaǵan qorǵan-obalardy kóredi. Onyń bárin syzyp-jazyp sıpattamasyn qaǵazǵa túsiredi. Keıin osy jazbasyn ǵylymı kópshilikke tanystyrady. Nátıjesinde, bul derek eýropalyq arheologterdiń nazaryn aýdarady», deıdi baýyrymyz.
Sol eki arada, ıaǵnı 1923 jyly áskerı geograf, saıahatshy-etnograf Petr Kýzmıch Kozlov ekspedısııa bastap, 1908 jyly mońǵol-tıbet shekara mańyndaǵy Ezen ózeni saǵasynan ornyn ózi tapqan Hara-hoto bekinisin tereńdete zertteý úshin Kúre qalasyna keledi. Bul joly Kozlov myrza Hara-hoto bekinisin tolyq zertteýmen qatar, kók túrikter kesheni Kóshe Saıdam jazba eskertkishine de barýdy josparlaǵan kórinedi. Biraq jaǵdaı kúrt ózgeredi. Osy jyldary bılikke ıe bolǵan bolshevıkter Kozlovty burynǵy patshalyqtyń adamy dep tanyp, ekspedısııa jumysyna toqtaý salady. О́zin keri shaqyrady. Kommýnısterden saqtanǵan ǵalym ózi Kúrede qalyp qoıady da, kómekshisin jiberedi.
Osy eki arada P.Kozlov Noın Ýla kesheni týraly shyǵystanýshy polıak Joza degen adamnan estip biledi. Tipti osy kisiniń nusqaýymen joǵarydaǵy altyn izdeýshi A.Ballodtyń Kúrede ómir súrip jatqan jesirin taýyp, odan kúıeýinen qalǵan jazbasyn alyp tanysady. Sonymen qatar áıeldiń qolynda saqtaýly jádigerlerdi (mataǵa oraǵan shash, altyn buıymdardyń qıyǵy, aǵashty oıyp jasaǵan áshekeı zattar, t.b.) kóredi. Sóıtip, Noın Ýlaǵa kóńili aýady.
Osy kezde jańadan sosıalıstik baǵytty tańdap, damý jolyna túsken Mońǵolııa astanasy Kúre qalasynda «Kóne qoljazbalar ortalyǵy» atty ǵylymı mekeme ashylady. Onyń basshysy reseılik býrıat oqymysty Jamsarano Syben degen adam edi. Noın Ýla alqabyna qazba jumysyn júrgizý úshin atalǵan mekememen kelise otyryp, 1924 jyly 20 aqpan kúni óziniń kómekshisi A.Kondratevti Noın Ýla keshenin kórip kelýge jumsaıdy. Noın Ýla qorǵandaryn baryp kórgen ol kóptegen derek alyp keledi. Kozlov bolsa kómekshisi ákelgen derekke Ballodtyń syzbasyn qosyp Peterborǵa joldaıdy ári qazba jumysyn júrgizýge ruqsat suraıdy. Keshikpeı sáýir aıynda oǵan «Noın Ýlaǵa zertteý jasasyn» degen qýanyshty habar keledi.
Dereý zertteý isin qolǵa alǵan P.Kozlov bastaǵan mońǵol-tıbet ekspedısııasy Noıan taýyna kelip, keń alqapta 200-den astam qorǵan-oba baryn anyqtap, kartasyn jasaıdy. Osylardan tańdap alynǵan 10 qorymǵa (6-aýy úlken, 4-eýi shaǵyn qorym) qazba jumysyn júrgizedi. 6-qorymnan 14551 dana kilemniń, 13904 dana torǵyn-mata qaldyqtaryn sanap alady.
Onyń syrtynda buǵy, qodas sıyr, barys qatarly janýarlardyń beınesi bádizdelgen syrmaq, jibek jelek, saýyt kıgen sarbazdar beınesi, has gaýhar tastan jasalǵan áshekeı, taptalǵan altyn buıymdar, sonymen qatar biteý samyrsyndy oıyp jasaǵan tabyt ishinen astyq toltyrǵan qumyra qatarly tolyq nusqaly 1900 dana artefakt tabady. Qazirgi tańda osylardyń 60 paıyz, ıaǵnı 1150 danasy Ermıtajda saqtaýly tur.
Noın Ýladan qazyp alynǵan buıymdarǵa ǵylymı tujyrym jasap, saraptama berý úshin 1925 jyly KSRO ǵylym akademııasynan arnaıy adamdar keledi. Olar biraýyzdan «tabylǵan jádigerler ǵundar murasy» degen pátýa aıtady. Sóıtip, Noın Ýla keshenin ashý arqyly Kozlov atý jazasynan aman qalyp, álemge áıgilendi.
1927 jyly Noın Ýla qorǵandaryna A.Sımýkov zertteý júrgizedi. Bul joly kıiz syrmaqtyń bir jartysy, japyraq oıýly qıqym zattar, qytaı jazýy bar boıaýly kese tabylady. Bul artefaktiler álem arheologteriniń nazaryn erekshe aýdarady. Kesedegi qytaı jazýyn oqyǵanda bul buıym b.j.s. alǵashqy jyly Sychýan ólkesinde jasalǵany anyqtalady. Sonymen qatar keseni jasaǵan sheberdiń aty, aıaqtaǵan ýaqyty, sapasy... bári búıirinde jazýly tur. Osyndaǵy data negizinde ǵalymdar Noın Ýla qorǵandarynyń turǵyzylý merzimi b.j.s alǵashqy ǵasyryna tán degen tujyrym aıtýda.
Bul oraıda, atap ótýge turarlyq dúnıe – qazir Ermıtajda turǵan «ǵun syrmaǵy». Ol altynshy qorymdy qazǵan kezde shyǵa kelgen. Syrmaq qabirdiń ishki bólmesiniń edenine tóselipti. Jerastynda 2000 jyl jatsa da búlinbeı saqtalǵan. Jádigerdi arheolog-ǵalymdar biraýyzdan «álem arheologııasynyń HH ǵasyrdaǵy keremet jańalyǵy» dep baǵalady.
* * *
Noın Ýla keshenin zertteý jumysy keıingi 20 jyl kóleminde qaıtadan jańǵyrdy. Atap aıtar bolsaq, Mońǵolııa ǴA Arheologııa ınstıtýty men RF ǴA Sibir bólimshesi Arheologııa – etnografııa ınstıtýty birlesip 2006–2015 jyldar aralyǵynda tórt úlken qorǵanǵa jáne dál osyndaı tórt kishi obaǵa qazba jumystaryn júrgizdi. Nátıjesinde, jańadan 1300-ge jýyq zattyq buıymdar tabylyp otyr. Osylardyń 60 paıyzy Ortalyq Azııa stılinde jasalǵan toqyma buıymdar bolsa, qalǵany kilem, kıiz syrmaq, mıftik haıýandar beınelengen altyn-kúmis zattar, sondaı-aq grek-rım stılinde jasalǵan áshekeıler, qytaıdyń Han ımperııasy kezinde orda paıdalanǵan kárlen kese, t.b. Bul jádigerler qazir Reseıdegi zerthanalarda saraptamadan ótip jatyr.
Bul oraıda, atap ótýge turatyn taǵy bir erekshe jańalyq, osy jyldary 20-qorymnan tabylǵan ejelgi grekterdiń mıftik táńiri Gerakl men Omfalanyń beıneleri shekitilgen qola tabaqsha. Bul jádiger HVIII ǵasyrda gıpsten jasalyp, qazirgi kúni Kopengagen qalasyndaǵy Torvaldsen mýzeıinde turǵan Gerakl, Omfala ekeýiniń beınesimen sáıkestigi kúlli álem nazaryn aýdaryp otyr. Kóptegen ǵalym bul dúnıe «Romnyń saıası jáne áskerı qaıratkeri, ataqty qolbasshy Mark Krass pen ǵun aqsúıekteri arasynda baılanys bolǵanyn dáleldeıdi» dep tujyrymdaıdy.
