Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Pendeniń peıili degendi qoısańyzshy, onomastıkanyń tym názik másele ekenin túısingennen bolar, keıde orynsyz ókpe aıtylatyn tustary da bolady. El táýelsizdigin alyp, es jıyp, joǵymyzdy izdep jatqan tusta Volodarovka selosynyń ataýyn ózgertýge baılanysty ótkizilgen jınalysqa qatysqanymyz bar. Tep-tegis jerden shı shyǵarǵysy kelgen keraýyzdyń «Sodan sıyrdyń súti kóbeıip kete me?» dep saýal qoıǵany bar. О́zge ýáji bolmaǵandyqtan. Keıin tabyldy. Volodarovskııińiz aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda osy ólkede dám-tuzy taýsylyp, jany jaı tapqan Kolchak áskeriniń soldaty bolyp shyqty. Bul jerge esh qatysy joq. Ineniń jasýyndaı eńbegi sińbegen. Mundaı mysal jetip-artylady. Zerendi aýdanyna qarasty Elenovka eldi mekeniniń atyn ózgertýge baılanysty ótkizilgen jıynda da birqydyrý áńgime aıtylǵan. Aqyry Samaltaý dep atalatyn boldy. Tarıhı ataýy. Án bolyp esip turǵan joq pa?.. Bul tóńirekti jaılaǵan kez kelgen ulttyń ókili tilin syndyrmaı aıta alady.
Ideologııalyq turǵydan eskirgen ataýlary bar eldi mekender men olardyń quramdas bólikterin qaıta ataý jónindegi 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq Jol kartasynda óńirge qoıylǵan talaptar negizinde eskirgen ataýlardy tarıhı ataýlarmen almastyrý jumysyn júıeli júrgizý maqsatynda óńirlik Jol kartasy ázirlendi. Kókshetaý, Qosshy, Stepnogor qalalary men 17 aýdan ákimdikteri janynan quramynda el aǵalary, ǵalymdar, onomastıka salasynyń mamandary bar jumys toptary quryldy. Olar óńirdegi aıryqsha mándi tarıhı derekterdi zerdeleı zerttep, ýaqyt shymyldyǵy kólegeılegen mazmundy ataýlardy qaıta jańǵyrtý nıetinde. Tarıhı jáne dástúrli ataýlardy qalpyna keltirý – ádildik. Mine, osy tarapta óz usynystaryn aıtyp, ár sózdi derek-dáıekpen shegelep, pysyqtaý jumystarymen aınalysyp keledi.
«2023 jyldyń 28 sáýirinde oblystyq onomastıka komıssııasy Aqkól, Astrahan, Býrabaı, Zerendi, Selınograd aýdandarynyń ákimdikteri usynǵan birqatar máseleni qarastyryp, bir aýyldyq okrýg, úsh aýyl jáne 41 kósheni qaıta ataýǵa oń qorytyndy berdi, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova. – Qorytyndy negizinde qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes tıisti jumystardy atqarý úshin aýdandyq ákimdikterge joldandy».
Onomastıkanyń birtindep ońalyp kele jatqandyǵyn bul taraptaǵy jumysqa baılanystyryp aıtýǵa bolady. О́tken jyldyń maýsym aıynda respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııa Kókshetaý, Qosshy, Stepnogor qalalarynyń 33 kóshesiniń ataýyn ózgertýge oń sheshimin beripti. Aldaǵy ýaqytta tıisti zańnamalarǵa sáıkes ádilet organdarynda tirkeý jumystary júrgiziledi. 2023 jyly oblys aýmaǵynda 9 aýyl, 3 aýyldyq okrýg, 58 kósheni qaıta ataý týraly sheshim shyǵyp, ádilet organdaryna tirkelgendigin aıtsaq, óńirdiń óńi ózgerip sala bergendeı áser eter edi.
«Negizi, bul – bizdiń óńir úshin óte qajetti sharýa, – deıdi el aǵasy Taýtan Jaqsylyqov. – О́skeleń urpaq qasıetti Kóksheniń baýraıynda ósip, artyna óshpes iz qaldyrǵan bahadúr babalaryn, jer daýyn, jesir daýyn jalǵyz aýyz sózben sheshken izgiliktiń uıytqysy – bılerdi bilýi kerek. Onyń ústine mánsiz, mazmunsyz ataýlardyń ornyn tabıǵaty tamyljyǵan ólkeniń syry men symbatyn aıǵaqtaıtyn, jeriniń bederi men beınesin somdaıtyn ilkidegi ataýlar qaıta jańǵyryp jatsa, ǵanıbet emes pe?
El aǵasynyń sózinde dán bar. Bul tarapta aýyz toltyryp aıtarlyq jaǵymdy jańalyq elin súıgen, jerin súıgen ár kókirekti jylytyp-aq tur. 2023 jyly 3 tamyzda oblystyq onomastıka komıssııasy óńirlerden túsken 50 tulǵanyń esimin tarıhı tulǵalar tizimine engizý máselesin qarastyrdy. Osy otyrysta oblys boıynsha 11 tulǵanyń esimi iriktelip, respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııanyń qaraýyna joldandy. Siresken seńniń jibýine 2023 jyldyń 17 maýsymynda Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń onomastıka máselesi boıynsha birqatar tapsyrma bergendigi sebep bolyp otyr. Oryndy tapsyrmany júzege asyrý maqsatynda eldiń birligin nyǵaıtý, jalpyǵa ortaq tarıhı sana qalyptastyrý maqsatynda qoldanystaǵy «Tarıhı tulǵalar», «Jer-sý ataýlary» jáne «Dástúrli ataýlar» tizimderin qaıta qarastyrý qajettigine baılanysty taldaý, pysyqtaý jumystary júrgizilip jatyr.
Onomastıka salasyndaǵy túıindi máselelerdi sheshý kerektigi belgili. Máselen, 2023 jyldyń aqpan aıynda basqarma qyzmetkerleri Aqkól aýdanynyń Novorybınka, Ýrıýpınka aýyldarynda, sáýir aıynda Býrabaı aýdanynyń Zlatopole, Savınka eldi mekenderiniń turǵyndarymen júzdesip, túsindirý jumystaryn júrgizdi. Kópshilik tarapynan qoıylǵan san alýan suraqqa jan-jaqty, tushymdy jaýap berildi. Qarasha aıynda 2023 jylǵa arnalǵan memlekettik áleýmettik tapsyrys sheńberinde qazaq tilin damytýǵa, til mádenıetin odan ári arttyrýǵa jáne tildik kapıtaldy damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy uıymdastyrý jónindegi jumys josparyna sáıkes Atbasar, Esil, Jarqaıyń jáne Sandyqtaý aýdandarynda «Ulttyq onomastıka – rýhanı qundylyqtyń faktory» atty dóńgelek ústelder ótkizildi. Qazan aıynda jergilikti atqarýshy organdarda jumys isteıtin, eldi mekender men kóshelerge ataý berý jáne qaıta ataý isin uıymdastyratyn mamandar arasynda «Ulttyq onomastıka – el aınasy» oblystyq baıqaýy uıymdastyryldy. Baıypty baıqaý onomastıka máselelerimen aınalysatyn mamandardyń jumysyn shırata túsý jáne jer-jerdegi tálimdi, taǵylymdy tájirıbeni almasý maqsatyn kózdegen.
Qazirgi ýaqytta ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlary bar eldi mekender men olardyń quramdas bóligin qaıta ataý jóninde 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyna sáıkes qaıta ataý jumystary qolǵa alynyp otyr. О́ńirde bıyl 60 eldi meken, 10 aýyldyq okrýg, 381 quramdas bólikti ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýdan aryltyp, ulttyq tanymǵa birtaban jaqyn dástúrli ataýlarmen qaıta ataý jospary jasaldy. Oıǵa alǵan is ońynan ońǵarylsa, Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy ıen dalanyń dıdary el shejiresine tunar edi.
Aqmola oblysy
