Jaýapkershilik kezeńi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy mindetterdi oryndaý úshin Úkimet pen ákimdikterge berilgen quzyret durys qoldanylmaı, sal­da­ry­­nan reformalardyń júzege asy­ryl­maı jatqanyn aıtyp, ju­mys isteý tásilin túbegeıli ózgertýdi, usta­nym­daryn júıeleýdi, ekono­mı­kanyń uzaq­merzimdi damýyn qam­ta­masyz etý­di tapsyrdy.

Keıingi bes jylda salyq tapshy­ly­ǵy 11 trln teńgeden asyp ketken. Bıznestiń órkendeýine salyq kedergi bolyp jatqan jaǵdaılar bar. Son­dyq­tan bızneske ákimshilik qysym kórsetýdi azaıtyp, naqty qoldaýdy kóbeıtip, salyqty júıesiz ósirýden buryn Úkimetke aldymen qýatty eko­­nomıka qalyptastyrý kerek. Pre­zıdent salyq jeńildikterin 20%-ǵa azaıtý tapsyrmasynyń oryn­dal­maǵany men sheshý jolda­rynyń ázirlenbegenine toqtaldy. Sondaı-aq salyq júıesi sıfrlandyrylmaqshy. Prezıdent memlekettik kirister ko­­mıtetinde 2000-2014 jyldary qo­sylǵan 14 aqparattyq júıeniń keńinen qoldanylmaǵanyna, jańa halyqaralyq júıege aýyspaǵanyna nazar aýdaryp, vedomstvonyń bar­lyq aqparattyq júıesine IT-aýdıt júrgizýdi, jańa Salyq kodeksin ázir­leý­men qatar Memlekettik kirister komıtetiniń jańa aqparattyq arhıtektýrasyn qalyptastyrýdy tapsyrdy. Jalpy, salyq jáne bıýdjet salasyn túbegeıli reformalap, sonyń arqasynda memleket pen bıznestiń arasynda jańa qoǵamdyq shart jasap, osylaısha ulttyq ta­bysty ádil bólýdiń parasatty joly qalyptastyrylmaqshy. Bul – Úki­­mettiń aldynda turǵan negizgi basym­dyq bolmaq.

Prezıdent negizgi kapıtalǵa sa­lyn­ǵan ınvestısııanyń ishki jalpy ónimge shaqqandaǵy úlesiniń aza­ıyp ketkeni eldiń damý qarqynyna qaýipti ekenin jetkizdi. Ishki-syrtqy ınvestısııany kóbeıtý qansha aıtylsa da aıtarlyqtaı oryndalmaı keledi. Mysaly, kóptegen oblys otyz jyldan beri dotasııaǵa qarap, tipti aýdandardyń oblys pen respýblıkalyq bıýdjetke ki­rip­­tarlyǵy – ınvestısııa tartý men ekonomıkalyq damýǵa degen jaıbasarlyqtyń saldary. Bizde barlyq derlik sala sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan ońalmaı jatyr. Prezıdent aqsha júretin jerge meılinshe adamı faktordy aralastyrmaı, barynsha bıýrokratııalyq mindettemelerdi azaıtyp, tipti ınvestorlarǵa «bir tereze» qaǵıdatymen jan-jaqty qoldaý kórsetýge daıyn. Sol sııaqty jobalardyń júzege asyrylýyn qadaǵalaıtyn tıimdi monıtorıng júıesin iske qosý da óte quptarlyq is. Depýtattar jarty jylda bir ret aýdan aralap, qurylys nysandarymen tanysamyz. Ábden qańqasyn turǵyzyp, qabyrǵasy qalanyp, edeni tóselip qoıǵanda sapaly salynýyn talap etýge kesh bolady. Sondyqtan memlekettik satyp alý boıynsha júrgiziletin qurylys, memlekettik qoldaý aıasynda iske qosylatyn jobalarǵa mindetti túrde monıtorıng júrgizý kerek. Qazir Májiliste memlekettik satyp alý týraly zań jobasy qaralyp jatyr. Zań normalaryn árkimniń óz qalaýyna qaraı ıkemdeýge tyıym salyndy. Taýar, jumys jáne qyzmet usynýshylarǵa qoıylatyn talaptar men belgilengen merzimdi buzǵany, jumysty sapasyz atqarǵany úshin jaýapkershilik kúsheıtilmek. О́ıtkeni qurylys salasynda olqylyq óte kóp. Sondyqtan sapaǵa mán berilip jatyr.

Ekonomıkany keshendi túrde yryqtandyrý úshin júıeli sharalar qabyldaý – memlekettiń ekono­mı­kalyq úderisterge tym aralasýynan birtindep bas tartýyna múm­kin­dik beretin reforma ekeni aıtyldy. Prezıdent otyn-energetıka nary­ǵyn­daǵy qatelikterdiń sońy nemen aıaqtalǵanyn eske saldy.

Qoldan tapshylyq týdyra berse, janar-jaǵarmaıǵa da suranys tómendeıtin qaýip bar. Kólik ındýstrııasynda ozyp ketken elder elektrokarlar shyǵaryp, kún kózinen qýat alyp júretin kólikter naryqty jaýlaıtyn keleshek kele jatyr. Máselen, О́zbekstan óz kólikterimen aldymen ishki suranysty tolyqtaı derlik qamtamasyz etip, sosyn syrtqy naryqqa shyǵardy. Kez kelgen ekonomıkasy myqty memleket aldymen óz ónimderiniń saýdasyn óz elderinde júrgizedi. Bul – ári ekonomıka ári ıdeologııa úshin tıimdi taktıka. Bizdiń elge kóliktiń eskisi de, jańasy da shetten ákelinedi. Bir monopolısti qoldaý úshin eski kólik minip júrgenderge ekologııa men salyqty syltaýratyp tıispeý kerek. О́ıtkeni shetten kelgen arzan kóliktiń de baǵasy ýtıl alym men joǵary salyq, odan qalsa avtosalondar men bankterdiń ósiminiń kesirinen qymbattap ketip jatyr. El ishinde «Sergektiń» mıllıondaǵan aıyppulynan arzan eski kólik mine­tinder óte kóp jáne olardyń naqty aqshaǵa satyp alýǵa qarajaty joq. Kópshiligi bankterden nesıege alsa, jaǵdaıy jetpeıtin jastar arendaǵa alyp, kúnine 13-15 myńnan tólep te minip júr. О́z kúnin ózi kórip júrgenderge aıaqqa nyq turyp ketkenshe, eń bolmasa, jańasyn alǵansha eskisine, boryshynan qutylǵansha kólik ıelerin tyǵyryqqa tiremeý kerek dep esepteımin. Olar da eski kólikti beker minip júrgen joq. Kúnkóris, janbaǵystyń qamy úshin miniske jaratyp júr emes pe?

Uıaly baılanys, ınternet sapasy­nyń nasharlyǵy men múlde joqtyǵy, tarıf tólemderiniń ósip ketkeni Memleket basshysyn da beıjaı qaldyrmapty. Qazir kóp jumys, tipti oqýshylardyń sabaqtary da baı­lanys júıesine baılanyp turǵan­dyq­tan, qyzmet kórsetý sapasy joǵary bolýy kerek. О́kinishke qaraı, abonentterdiń muqtajdyǵy men májbúrligin paıdalanyp óz qaltasyn oılap jatqan uıaly baılanys operatorlary da zańsyzdyqtar men bassyzdyqtarǵa baryp jatyr. Bul saladaǵy baqylaýsyz monopolııany, resýrstardy ádiletsiz bólýdi, jalpy zańsyzdyqtardy joıý mindeti qoıyldy. Prezıdent Úkimetke mem­le­kettik menshik tizilimin qaıta qa­raýdy jáne jekeshelendirý úderi­si­niń ádis-tásilin naqtylaýdy tapsyrdy. Jekeshelendirýdi tıimdi júrgizý ekonomıkanyń erkin damýyna jol ashady.

Indýstrııa saıasatyn júrgizý úshin arnaıy mınıstrlik qurylǵanyna bir jyldan asty. О́ndiristiń órkendeýine tyń serpin beredi degen úmit ar­tyl­­ǵanymen senim áli aqtalǵan joq. Mı­nıstrliktiń aldyna damý baǵ­daryn anyqtap, ozyq tehnologııa qoldanylatyn jańa óndirister ashý mindeti tur. Jobalar daıyn bolsa jos­par ázir emes. О́ndiristi júıeli damytý úshin de Úkimet jetekshilik etýi kerek. Ár óńirdiń erekshelikterine qaraı óndiristi júrgizý kerek. Ásirese aýyldarda jumyssyzdyqty joıý úshin zaýyt-fabrıkalar salý kerek. Júıe jumys istemeı tur. Sol úshin de Prezıdent el damýyna bilimimen úles qosatyn ekonomıstermen ju­dy­ryqtaı jumylýǵa shaqyrdy.

Aýyl sharýashylyǵynyń ahýaly nashar. Byltyr qant qyzylshasy men maqta ósirgen óńirlerde dıqan­dar ekkenin orsa da, tókken teri aqtal­mady. Qyzylsha irip, júgeri shirip ketti. Batysqa malǵa jem jetpeı jatty. Sý tapshylyǵynan da shy­ǵynǵa ushyraǵandar bar. Prezı­dent aıtqandaı agroónerkásipke bóli­netin qarjy kólemin eki ese ulǵaıtyp, ońaltý qajet. Kóktemgi egis naýqany men kúzgi jıyn-terimge jeńildikpen beriletin nesıe kólemin 1,5 trln teńgege, al ınvestısııalyq jobalarǵa bólinetin jeńildetilgen nesıeni 800 mlrd teńgege, lızıng berýge jyl saıyn keminde 450 mlrd teńge bólinetinin estip, qýanyp qal­dyq. Shynymen de jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 10 pa­ıyzy jańartylsa, jalpy ónim kólemi 2 esege ulǵaıady.

Eshbir qazba baılyǵy joq jerde aýyl sharýashylyǵyn damytý álemdik tájirıbede bar. Agronomdar osy baǵytta zertteýler júrgizip, ár aımaqta agroónerkásip keshenin damytý josparyn túzý kerek. Árkim óz betinshe egin salsa da, báribir biz osy sala arqyly da mol tabysqa jetýdi kózdesek júıeli túrde jumys isteý kerek. Aýyl sharýashylyǵy – keı oblystyń kóshin bastap otyrǵan kúretamyr. Sondyqtan mınıstrlik mamandary aýyldardy aralap, óz kóz­derimen kórip, jaǵdaıdy túzese, ıgi edi.

Bıýdjetten bólingen qarjy maq­sat­ty jumsalyp, jónimen ıge­rilse, barlyq bastama sapaly atqarylyp, paıdalanýǵa berilse, eshbir másele qaıta-qaıta týyndamas. Osy jolda jańadan iske kirisken Úkimetke de sáttilik tileımiz. 

Qaırat BALABIEV,

Májilis depýtaty