Álibek Asqarov, jazýshy: «Tereń bilim – kitapta!»

– Synshy Qulbek Ergóbek sizdi «Altaı­dyń aıtaǵaly jyrshysy» dep ata­ǵany málim. Áńgimeniń álqıssasyn oqyr­manǵa etene tanys «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi» romanynan bastasaq.

– «О́r Altaı...» – alǵashynda «Jurtta qalǵan jeti úı» degen atpen «Juldyz» jýrnalynda povest bolyp shyqqan bolatyn. Keıin oǵan úlken taǵy eki taraý qosyldy. Aýmaly-tókpeli sol kezeńdegi qoǵamdyq qym-qıǵash qubylystar jınaq­talyp, jańa materıaldarmen tolyq­tyryldy. Sodan, aradaǵy jıyrma bes jylda bul roman qazaq tilinde ártúrli bas­padan on márte jeke-jeke kitap bolyp basylǵan eken. Oǵan qosa, orys tilinde eki ret, aǵylshynsha bir márte shyǵypty. 

Osy roman jazylǵan kezde jaryqtyq Altaı bútin edi. Keńshar taramaǵan, aýdandar men oblystar qosylmaǵan ýaq... Elimiz Táýelsizdik jarııalaǵannan bastap Abaıdyń 150 jyldyǵyna daıyndyqqa kirisken kez. Akademık Seıit Qasqabasov joǵary qyzmetke aýysyp ketti de, Abaı toıyn daıyndaý jumystaryn odan ári júrgizý isi maǵan tapsyrylǵan. Qazirgideı jarty jyl, bir jyl qalǵanda emes, 1992 jyldan bastap búkil el bolyp toıǵa daıyndalýymyzdyń bir syry – Myrzataı Joldasbekovtiń biliktiligi dep bilem. Ol kisi: «Erteń-aq mereıtoı ýaǵy kelip qalady. Bizdiń Táýelsizdigimizdiń eń uly merekesi – osy Abaı toıy dep uǵyńyzdar! Kúlli jer júzin shaqyryp, Abaıdy, Abaı arqyly búkil qazaqty olarǵa tanytatyn bolaıyq!» – dep, bárimizdi bul sharýaǵa úsh jyl buryn jumyldyrdy. Abaı to­ıyna qatysty komıssııa otyrysynyń birinde Murat Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn jazýǵa uly jazýshyǵa ne túrtki bolǵany týra­ly áńgimesi esimde qalypty. Burynǵy qazaqtyń qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan mamyrajaı tirligi, túrmesi joq saharanyń eshbir elge uqsamaıtyn beımaral turmysy men salt-dástúri kelmeske ketip bara jatqanyn Muhtar Áýezov kózimen kórip, kóńiline túıedi. Sosyn ózi kýá bolǵan sol jaımashýaq dáýirdi máńgi este qaldyrýdy maqsat etedi. «Abaı joly» epopeıasy osylaısha ómirge kelgen eken.

90-jyldardyń basynda aýyl­ǵa barǵan saıyn kóretinim – arqany keńge salǵan maıraǵaı da taıraǵaı zaman joǵalypty. Aǵaıynnyń bári «naryq» dep shapqylap, muryndaryna sý jetpeı júr. «Birýaq boı jazyp jaılaýǵa qydyraıyq, kóńil ashyp syrlasaıyq» dep ótingen dostarymnyń maǵan qaraılaýǵa mursha­lary joq. Sodan, «bol­masań da uqsap baq» degen oı kelgen... Áýezov óziniń tuńǵıyq ta jumbaqty beıqam zamanyn jazǵanda, biz nege jastyǵymyzda kýá bolǵan jaısań jyldarymyzdy jazbasqa dep túıgenbiz.

– «Qaıyrymdy úmit múıisi nemese Jer shetine sapar» atty shaǵyn kitap­shańyzdy oqyp shyǵyp, erekshe áser alyp edim. Saıahatshylyq, jıhankezdik, tipti alpınıstik qyry­ńyz­dan da habardarmyz. Osyn­daı sapar kezinde este qalǵan qyzyqty jaı­larmen bólisseńiz?

– Shúkir, densaýlyqtyń arqasynda Eýropanyń biraz jerin, Azııa men Afrıkany armansyz aralappyz. Sodan túıgenim, degdar minezdi tekti Parıj de emes, kóshede qaıyqpen júretin Venesııa, nemese sáýlet óneriniń jaýhar úlgileri toptasqan Flo­rensııa men Valensııa da emes, Norvegııanyń tuńǵıyq fordtary da, tipti kóz jaýyn ala jarqyraǵan aq mármár Tájmahal da, Sııanniń terrakota armııasy da emes – olardyń bári adamzat tarıhynyń bertingi kýágerleri. Olardyń bárin araladyq, kórdik, kózaıym boldyq. Solardyń ishinde meni qaıran qaldyrǵany – bizden bes myń jyl buryn salynǵan Mysyr pıramıdalary boldy.

Sondaı-aq Afrıkanyń ońtús­ti­gindegi Qaıyrymdy Úmit múıi­sine barǵanymyz da myqtap este qa­lypty. Sol jerde Atlant pen Tynyq muhıttarynyń túıisken tusyn tamashaladyq. Biri kók­peń­bek, biri jap-jasyl, eki sý bir-birine qosylmaıdy. Arada sy­zyqtaı syzylǵan, býyrqanǵan ap­paq kóbik. Ǵaıyptaı bul qubylys Quranda da jazylǵan eken.

– Bizde ádebıettiń birneshe mektebi bar. Siz ózińizdi sonyń qaı ókilimin dep esepteısiz?

– Men, shynyn aıtqanda, kóbine tabıǵat týraly jazǵandy unatamyn. Qadyr Myrza Áli aǵam birde maǵan «sen Prıshvın sekildi jazasyń» dep aıtqan edi. Sóıtsem Mıhaıl Prıshvındi men beıbaq ǵumyry oqymappyn. О́zimdi sýretshiler týraly kóp jazǵan Paýstovskıı mekte­bine jatqyzar edim. Al jazýyma kóp áser etken – Grıgorıı Fedoseev degen kisi. Kezinde Sıhote-Alın taýlaryn, Stanovoı silemderin zerttegen jerkezbe geodezıst. Keıin jasy kelip, zeınetke shyqqan soń taý men tasta, ıen túzde júrip ǵylym úshin jazǵan kúndelikterin júıelep, kórgen-bilgenin qaǵazǵa túsirgen. Sodan aqyry tamasha jazýshy bolyp ketken. Máselen, kóp jazýshylar tabıǵatty sýrettegen kezde demi jetpeı, aıtary taý­­sylyp tapyraqtap qalatynyn baıqap júrmin. Tabıǵatty jazý ońaı emes. Ol úshin óziń arasynda júrip, aptabyna kúıip, jańbyryna malshynyp, tabıǵat tylsymyn bar bolmysyńmen sezinýiń kerek.

Biz jyl saıyn dostarymyzben toptasyp, kerýendetip-syrnaılatyp Altaıǵa baramyz. Sodan kól jaǵasyna shatyr tigip tastap, bir qoıymyzdy soıyp, balyǵy­myz­dy aýlap, biraz kún tabıǵat aıasynda demalýdy ádetke aınaldyrǵanbyz. Sol kezde kún uıasyna bata neshe túrli daýys­­ty estısiń. Aldymen skrıpka tart­­­qandaı shildelik shyryldaıdy. Artynsha áýdem jerden elik áýpil­deıdi, orman ishinen buǵy syrnaılatady, taýdyń taz bıi­ginen sýyr ańqıttaıdy, shyń jartas­tan búrkit shańqyldaıdy... Tegi, tabı­ǵat sımfonııasy degen osy shyǵar!

Qudaıǵa shúkir, bizde, ásirese ot aýyz, oraq tildi myqty aqyn jastarymyz barshylyq. Desek te meni ylǵı da bir nárse mazalaı beredi... Jastar prozasynyń kóbisi kórkem tilden, kórikti oıdan alystap bara jatqan sııaqty. Áńgime, povesterin maqalanyń tilimen jazyp, kórkemdik izdenisteri jetpeı jatady. Ondaı dúnıe dámi joq, tatýy joq syldyr sýdy eske salady.

Búıte bersek kıeli de kepıetti qazaqtyń baı tilin azdyryp, qunaryn jutatyp, qordasyn ortaıtyp, dámdi máıeginen aırylyp qalamyz ba dep qapalanamyn.

– XX ǵasyrda Latyn Amerıka­syn­da, Japonııada ádebı dúmpýler oryn alǵany belgili. Endigi dúmpý qaı elde bolady dep boljar edińiz?

– Bul ózi kúrdeli suraq. XIX ǵasyrda jer júzinde fransýz ádebıetiniń ataǵy jer jahanǵa jaıylyp, shenine jolatpaı sharyqtap turdy. Biraq ol eıforııa uzaqqa barmady. Álem ádebıetiniń minberine XIX ǵasyrdyń ekinshi jarymynda orys ádebıeti jarqyraı shyqty. Olar HH ǵasyr boıy qol jetkizgen sol bıiginen túspedi. Al endi mynaǵan qarańyz? Basqalar bul pikirimmen talasa jatar, biraq meniń paıymymda – Tolstoıǵa jeter áli kúnge álemde jazýshy joq. Ol paıǵambar tekti. Tolstoıdan keıingi paıda bolǵan ádebıettegi azýly klassıkterdiń barshasy Tolstoıdyń shákirti sekildi. Markes, Folkner, Hemıngýeı, Losa, Abe, Astýrıas, Mısıma, Kortasar, Sılva, Mýrakamı, Karpenter, taǵy kimder bar edi... sen aıtqandaı, bular rasynda da ádebıetke úlken jańalyqtar ákelgen, sóıtip, zor «dúmpýler» jasaǵan Amerıka men Japonııa qalamgerleri ǵoı. Men bulardy da Tolstoıdyń shekpeninen shyq­qandar dep bilem. Tolstoıdy oqy­maı ol elderde jazýshy bolǵan eshkim joq shyǵar. Eýropada búginde ádebıet azdap toqyraý ústinde ekeni baıqalady. Osyny oılaǵanda – orystar qandaı baqytty halyq dep tańǵalasyń. Olar álemdik órkenıetke ónerdiń úsh taǵanyndaı úsh alypty syılady: ádebıette – Tolstoı, kórkemsýrette – Repın, mýzykada – Chaıkovskıı.

Al, endi seniń suraǵyńa kelsek, dástúrli kitap emes, elektrondy tehnologııa qaryshtap damyp ketken myna zamanda kezekti «dúmpý» qaı qurylyqta, qaısy elde bolatynyn aýzy dýaly ádebıet synshylary da boljaı almaı júr.

– Ǵaıyptan sıqyrly qus kelip bir armanyńyzdy oryndar bolsa, neni aıtar edińiz?

– О́mirimde sonsha bir oryndalmaı qalǵan nárse, barmaq shaınatqan ókinish bar dep aıta almas edim. Arman etken dúnıeniń barshasy birtindep oryndalǵan sııaqty, qyzmettiń qyzyǵyn da bir kisideı kórdik. Bala-shaǵa desek, olar da Qudaıǵa shúkir, aman-esen, ósip-ónip jatyr. Baıtaq minez aǵalarmen, baıandy zamandastarmen kóp aralastyq. Endi, mine, burynǵynyń arty, búginginiń qarty jasyna da jaqyndap qalǵan ekenbiz. Múmkin Kádirbek aǵam men Oralhan, Dıdahmet pen Saýytbek bolmaǵanda, shashym jalbyrap táp-táýir sýretshi bolyp keter me edim, kim bilgen? Bir qyzyǵy, jasyńda alǵan bilimiń, kózqarasyń ómir boıy saqtalyp qalady eken. Men qarsy aldymdaǵy adamnyń túrine kóz salsam da, orman-toǵaı, taý men tasta júrsem de aınalama ylǵı da sýretshiniń kózimen qaraımyn. Keıde baıyrǵy bazarly jastyǵyń esińe túsip, sýretshilikti saǵynatynym bar, etıýdnıkti arqalap, bas aýǵan jaqqa qańǵyp ketkiń keledi. Sýretshi demekshi, esime taǵy bir jaǵdaı tústi. Almatyda Ulttyq kitaphanany basqaryp júrgen kezde Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan sýretshileriniń úlken kórmesi ashyldy. О́ner mýzeıindegi sol ashylýǵa barsam, baıaǵyda birge oqyǵan meniń kýrstastarym órip júr eken. Biri Pavlodardan, biri Shym­­qaladan, endi bireýleri Aqtóbe men Atyraýdan kelgen. Kór­meden soń bárimiz jınalyp, ýlap-shýlap meıramhanaǵa bardyq. Birer rıýmke kóterilgen soń, bazbir kýrstastarym meni aldymen alys­tan oraǵytyp ázilmen mújidi. Sońynan ashyǵyna ketip, sózben múıizdeı bastady: «Seni oqyp júrmiz, bizdi satyp ketipsiń, jazýshy bop ketipsiń. Jaraıdy, onyńa da kóndik. Biraq osy sen biz týraly, sýretshiler jaıynda aýzyn­ býǵan ógizdeı bolǵanyń ne? Sýret ónerinen habary joq, boıaýdyń ıisin sezbegen bireýler kópirtip jazyp jatady. Olardy oqyǵan kezde keıde óziń uıalasyń. Al sen sýretshiniń janyn, arman-ańsaryn túsinetin áriptesimiz emes pe ediń! Nege úndemeısiń?» – dep tıisti. Shyndyǵynda, olardyń ókpesi oryn­dy edi. Dıplomdy kásibı maman men sýretshiler jaıynda, sol saladaǵy dos­tarym týraly lám dep aýyz ashpappyn ǵoı. Basymdy salbyratyp, ómirdegi ondaı olqylyǵymdy kýrstastarymnyń aldyn­da eriksiz moıyndadym. Osy bir josyq­syz áńgimeden soń men sýretshiniń kózi­men «Altaıda altyn kúz edi» degen povest jazdym.

– Tutas ómirińizge áser etken bir oqıǵa jóninde aıta ketseńiz?

– Jalpy, men o basta jazýshy bolamyn dep oılaǵan jan emespin. Sýretshilik oqýǵa túsip, arasynda eki jyl áskerge baryp, alty jyldan soń kúrekteı dıp­lom alǵan meni Semeıge jiberetin boldy. Ol kezde «Lenınshil jasqa» bezendirý shtrıhtaryn, áńgime men ocherkterge ıllıýstrasııalar, sýretter salatynmyn. Meniń jalańaıaq stýdent ekenimdi biletin Seıdahmet Berdiqulov qalamaqyny bas­tyra qoıdyryp jiberetin. Osylaısha, sýretshiliktiń arqasynda aqshadan taryqqan kezim bolǵan joq. Qaıta basqa ınstıtýttarda oqıtyn dostarym menen kelip qaryzǵa aqsha alyp turatyn. Biraq solardyń qaıtarǵan kezi taǵy esimde joq. Sodan, qysqasy, Semeıge ketetin bolyp, sýretterimdi redaksııaǵa tapsyryp, shyǵyp kele jatsam, syrtta Kádirbek Segizbaev aǵam jolyǵa ketkeni. «Neǵyp júrsiń?» dedi, sýretter tapsyryp kele jatqanymdy, oqýymdy támamdap, dıplom alǵanymdy, Semeıge baratynymdy aıttym. «Joq, sen tura tur. Sen Semeıge barsań, ol jaqtan qatyn alasyń da qaıtpaı qalasyń. Meniń sońymnan er, júr!» dedi de, qolymnan jetektep, «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory Qaldarbek Naımanbaevqa alyp kirdi. Qalekeń sózge kelgen joq, jýrnalda 37 som jarty stavkalyq oryn bar eken, soǵan kire tur», dedi. Semeı sapary adyra qalyp, sol kúni jarym stavkaǵa buıryq shyqty. Osy jýrnalda sýretshi bolyp bastap, keıin ádebı qyzmetker, bólim bastyǵy, bas redaktordyń orynbasary qyzmetterin atqardym.

Ol zamanda Oralhannyń úıine jıi baramyz. Ol úıde kóbinde «Oralhannyń jeti jetimi» atalǵan – Káribaı, Kádirbek, Beksultan, Aqseleý, Serik, Qýanyshbaı aǵala­ry­myzdy kezdestirip júrdik. Ol kisiler jınalyp karta oınaıdy. Oraǵańnyń qudaıy kórshisi, asqan bilimpaz aǵamyz Saǵat Áshimbaev ta, teatr synshysy Áshirbek Syǵaı da solardyń ortasynda. Karta degenderi syltaý, otyrystary ylǵı da óńesh jyrtqan aıtys, ózeýregen pikirtalas, aıtylatyny tek ádebıettiń áńgimesi. Aǵa­lardyń júz gramyn quıyp berip, tiskebasarlaryn daıyn­dap, qas­ta­rynda men de áńgime tyńdap oty­ramyn. Birte-birte kórkem áde­bıet­ke, jazýǵa degen yqylasym oıana bastady.

– Oralhan Bókeıdiń biz bilmeıtin kisilik kelbeti ja­ıynda aıtyp ótseńiz.

– Oralhan «Árkimniń áriptes óz dos­tary, jaqyn aralasatyn zamandastary bary zańdy. Biraq jerlester retinde biz de anda-sanda kezdesip, aýyl jańalyǵymen bólisip, shúıirkelesip turýymyz kerek», – deıtin. Keıbir jazda Oraǵańmen Altaıǵa baryp, jaılaýdy birge aralaıtynbyz. Ol jaıyndaǵy bir jazbamda: «Gorkııdiń Dankosy sekildi, Oralhan aǵamyz sońyndaǵy inilerine týǵan jerge, elge degen alaýlaǵan júrek otyn tastap ketti» – dep tolǵaǵan ekenmin. Ol ras sóz, Oraǵań ylǵı da «qanshalyqty alysta júrseńder de, áste, aýyldan kindikterińdi úzbeńder» dep aıtyp júretin.

Birde, mamyr týa Oraǵań ekeýimiz ol kisiniń alda kele jatqan elý jyldyq mereıtoıyn el jaqta atap ótý jóninde aqyl­dasqanymyz bar. Elge aparatyn azamattardyń tizimin, ótkizer is-sharanyń jobasyn jasadyq, aýdan bas­shy­larymen habarlastyq. Artynsha aǵamyz aıaq astynan Úndistanǵa saparlap ketti. Bul qazaq jýrnalısteriniń osy bir ertegideı elge alǵashqy sapary eken. Amal­ qansha, aǵamyz sol saparynyn oralmady ǵoı.

Kúzge taman Úndistanǵa baratyn resmı delegasııa jasaqtalyp, mınıstrimiz Altynbek Sársenbaev meni óziniń oryn­basary retinde soǵan qosypty. «Oraǵań­nyń júrgen jerin kórip qaıt» dep amanat etken. Bardyq, Oralhan turǵan qonaqúıdi kórdik, Tájmahal mármár mavzoleıin araladyq, aǵamyzdyń otyrǵan oryndyǵyna da baryp, sol oryndyqtyń qasynda bárimiz sýretke tústik.

– Qazir ne jazyp júrsiz?

– Men ózimdi-ózim qaıtalamas úshin árdaıym serııamen jazýdy unatam. Byltyr «Odaǵaı oqıǵa» atty ómirde bolǵan jaǵdaı men fentezı janryn ara­las­tyrǵan áńgimem «Juldyzda» jaryq kórdi. Tabıǵat qubylystarynyń adam aqyly áli jete qoımaǵan, ǵylym da naqty tujyrym jasaı almaı jatqan, bylaısha aıtqanda sanadan tys bir qudiret baryn sezemin. Áńgimeler sıkly osy tóńirekte órbıdi. Jazar taqyryptar bar­shylyq. Amandyq bolsa, ári qaraı ony jalǵaı jatarmyz.

 Áńgimelesken –

Batyrhan Sársenhan,

 «Egemen Qazaqstan»