Abat-Baıtaq epıgrafııalyq eskertkishteri

2019 jyly R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń mamandary Baǵdat Dúısenov, Dına Mederova, Quralaı Qurmanbaeva Aqtóbege kelgen sa­parynda Qobda aýdanyndaǵy Abat-Baıtaq qorymyndaǵy 240 qulpytasty tizim­dedi. Olar jazýy óshken, oqylýy qıyn, múk basqan tastarǵa deıin tirkedi. «Biz­diń dalamyzda 400 myńnan astam arabjazýly epıgrafııalyq eskertkish bar. HV ǵasyrdan HH ǵasyr basyna deıin qoldanysta bolǵan shaǵataı tilin­de jazylǵan tasta tańbalanǵan eskert­kish­terimizdiń basty qundylyǵy – ıslam mádenıetin qazaqtyń oıý-órnegimen, arab kallıgrafııasymen tańbalaýynda. Alaıda qazaq eliniń ıslam órkenıetine qosqan epıgrafııalyq muralary ǵylymı aınalymǵa enbeı qaldy.

«Bir qanaty – bashqurt, tatar, noǵaı jurty, ekinshi qanaty Qorasan provınsııasymen shektesken Altyn Orda memleketi aýmaǵynda ıslam mádenıeti Berke han (1257-1267), Jánibek han (1342-1357), ámir Edige (1419 jyly qaıtys boldy) tusynda myqty órkendedi. Osy bıleýshiler janynda ıslam tarıhynda esimderi umytylǵan ǵulamalar júrdi. Altyn Ordanyń bir provınsııa­sy – kóne Úrgenishti О́zbek hannyń kúıeý balasy, qońyrat taıpasynyń ókilderi 1920 jylǵa deıin bıledi. Oǵan qulpytastardaǵy jazýlar kýá. Qazaq dalasynda mońǵol shapqynshylyǵynan keıin de ıslam órkenıetimen baılanys úzilgen joq. Munyń san qyrly úlgileri sáýlet qurylystary, qysh óneri, arabjazýly epıgrafıkasy, jyrshylar men jyraýlar poezııasynan kórinis tapty», dedi polıglot ǵalym Áshirbek Múmınov. Ol qazaq jeriniń tarıhyna qatysty kóptegen maqala jarııalaǵan amerıkalyq professor Denı Devıstiń zertteýlerin jınastyryp, qazaq tiline aýdaryp, kitap etip shyǵarý josparymen bólisti. Ǵalymnyń aıtýynsha,áli kúnge deıin Denı Devıstiń qazaq jerine qatysty baspa betin kórmegen 150-den astam qoljazbasy bar. Ǵalym qazaq dalasy týraly qaı ǵasyrda qandaı zertteýshi jazǵanyn, jazbalardy qaı muraǵattan tabýǵa bolatynyn siltemeler arqyly kórsetip ketken.

Kórshi elderde arabjazýly epı­gra­­fııalyq eskertkishter ǵylymı aına­lymǵa engizile bastady. Máselen, О́zbek­stannyń sáýlet epıgrafıkasy týraly ózbek-orys-aǵylshyn til­de­rinde 25 tomǵa josparlanǵan kitap-al­bomnyń jartysy­ jaryq kórdi. Oǵan Qaraqalpaqstan, Sýr­han­darııa, Samar­qand, Navoı, Hıýa, Namanǵan, Ándi­jan, Tashkent, Buhara, Ferǵana oblys­tarynyń eskertkishteri endi. Tatar­standa G.Ibragımov atyndaǵy Til, áde­bıet jáne óner ınstıtýty janynan «Mırashana» ortalyǵy qurylyp, osy attas saıtta tatardyń XVII-XH ǵasyr­lar­daǵy arab jazýyndaǵy epıgrafııalyq eskertkishteri jarııalanyp turady.

Abat-Baıtaq Altyn Orda dáýiriniń murasy ma?

Qobda aýdany Taldysaı aýylynan 12 shaqy­rym jerdegi keseneniń Abat-Baıtaq atalýynyń birneshe nus­qa­sy bar. Eń kóp taralǵany – Asan Qaı­ǵy­nyń uly Abat batyr jerlengen degen ańyz. Belgili ǵalym, etnograf Serik Ájiǵalı 1978 jyly Taldysaı aýy­ly­nyń turǵyny Shaıqym aqsaqaldan kesenede Asan Qaıǵynyń balasy Abat batyr jerlengen degen ańyzdy jazyp alǵan. Abat minip kele jatqan túıe inge súri­nip qulap, batyr omyrtqasy úzilip qaıtys bolǵan. Ony estigen áıeli de o dúnıelik bolyp, ekeýin birge jerlep, kesene turǵyzǵan. Ańyz astarynda sol dáýirdiń oqıǵasy jatsa da, HV ǵasyrda mundaı eńseli qurylys tek han áýletine turǵyzylǵanyn eskergen jón. Sóıtip, tarıhı eskertkishterdiń memlekettik tizimine «Abat-Baıtaq» ataýymen endi. Alaıda turǵylyqty jurt ejelden Áýlıe Baıtaq atandyrǵan kesene janyndaǵy saz ben qam kirpishten dóńgelete salǵan keseneniń ataýy da – kishi Baıtaq. «Bala kezimizde kishi Baıtaqtyń aldynda samannan salǵan shyraqshy ata­nyń úıi boldy. Keseneden árirektegi oıpat «Qyz áýlıe» atalǵan. 1959 jyly Dá­met­ken ájem anam ekeýmizdi osy jerge ertip keldi. Oıpattyń ortasynda túbi múktengen, jartylaı qulaǵan tas bol­dy. Onyń tómengi bóliginde dóń­gelek aına men taraq, mási men bıik taqa etik keskindelgen. Ájem bul jerde Qyz áýlıe jerlengen dep Quran oqydy. Qulpytastyń basy túnde janyp turatyn», deıdi Taldysaı aýylynyń turǵyny, jasy 70-ten asqan Bıbigúl Nur­ǵalıqyzy. Al Abat-Baıtaq kese­nesiniń janyndaǵy qorymdaǵy eski qul­py­­tas­tardyń kóbi HVIII- HIH ǵasyr­diki. Eń sońǵy qulpytas 1961 jyly qoıyl­ǵan, Qorymda sol zamannyń aıtýly­ tul­ǵa­larynyń biri Asaý batyrdyń bala­sy jerlengen. Qulpytastardyń astyń­ǵy bóliginde Meńdibaı, Nuralı, Qýa­nysh dep jazylǵan. Bular – tasshylar.

Abat-Baıtaq týraly eń birinshi 1762 jyly tarıhshy Petr Rychkov «Topografııa Orenbýrgskaıa» eńbeginde jazdy. Ol 1750 jyly «Qobda bo­ıynda Baıtaq kesenesi men onyń janynda Astana degen qonys bar» dep jazǵan ınjener Rıgelmannyń deregin keltiredi. 50-jyldar sońynda Ábý Tákenov keseneni sýretke túsirip, akademık Álkeı Marǵulanǵa jibergen. 1960 jyly tarıhshy-sáýletshi Malbaǵar Meńdiqulov ta Abat-Baıtaqqa kelip, kesene bastapqy bıiktigi 16 metr­ bolǵan HIII ǵasyrdyń qurylysy, Syǵa­naq­tyń shatyrly ǵımarattarymen uqsas dep ­sıpattaıdy. Aıta keterligi, sońǵy kezde jarııalanyp jatqan Altyn Ordanyń 1269 jylǵy kartasynda Orynbordyń ońtústiginen «Baıtaqs» degen belgi tús­ken. Soǵan qaraǵanda Uly Qobda ózeniniń boıy Altyn Orda memleketiniń kósh joly, joryq joly bolǵan.

Baıtaq áýlıe, Abat batyr

2004 jyly Abat-Baıtaq kesenesi «Mádenı mura» baǵdarlamasyna enip, keshendi zertteý bastaldy. Qazba jumystary kezinde arheolog Erbolat Smaǵulov kesene ishinen úsh adamnyń beıitin tapty. Tórde arsha aǵashynan jasalǵan tabytta er adam jerlengen. Qasynda 5-6 adamǵa laıyqtalǵan as beretin aǵash tabaq. Tabyt qaltarysynan basy segiz qyrly temir, saby arsha aǵashynan jasalǵan asataıaq tabyldy. Ony ejelgi zamannyń tonaýshylary kórmeı qalǵan. Odan sál tómenirek áıel adamnyń qabirinen júnnen toqylǵan beldemshe qaldyǵy shyqty. Eki qabir de kirpishpen órilip, áshekeılep jerlengen. Sol jaq bosaǵada qyzmetshisi jatyr. Oba tóńkeristiń ar jaq-ber jaǵynda qatty tonalǵan. Kesene kirpishterin 50-jyldary jaqyn jerdegi Robovka ­aýyly adamdary tasyp áketip, qurylysqa paıdalanǵan. Sol ýaqyttaǵy qazba jumystarynyń basy-qasynda júrgen Bekarystan Myrzabaıuly Erbolattyń qazbadan tapqan oljalary kesenede Baıtaq áýlıe áıeli, qyzmetshisimen bir­ge jerlengen degen ańyzben sáıkes ke­lip tur deıdi. Baıtaq – Joshynyń bir balasy, Batýdyń nemere inisi bolýy múm­­kin. Keseneniń baıyrǵy kirpishiniń ólshe­mi – 24h24 sm. Quramy – 93%-y Uly­ Qobda ózeniniń shaǵyl qumy, 7 %-y Bat­paq­ty­nyń­ balshyǵy. Qospany tushy sýǵa ezip, 1100 gradýsta qyzdyryp jasaǵan degen boljam bar. Erbolat Smaǵulov keseneniń eki jaǵynan orta ǵasyrda qazylǵan oryn tapty. Kirpish osy jerde daıyndalyp, kúıdirilgen bolýy kerek.

Noǵaı ulysynyń ydyraýy men Asan Qaıǵynyń jaıly qonys izdeýi týraly taǵy bir ańyzdy 2003 jyly jyraý Almas Almatov Naýryzǵalı jyraýdyń inisinen jazyp alǵan. Noǵaılydan bir top Jaıyqtan ótip keledi. Jem ózeniniń tusynda Asan Qaıǵy men onyń balasy Abat, nemere týysy Qaztýǵan, Sherǵutty batyr keńes qurady. Qaztýǵan Aqdarııa arqyly Aýǵanstanǵa bet almaqshy. Ony Asan Qaıǵynyń balasy Abat qostaıdy. Úsheýine qarsy oımaýyt taıpasynyń ókili Sherǵutty bylaı dep jaýap qaıtarǵan:

«Eı, Qaztýǵan, Qaztýǵan!

Baǵyń seniń kóp bolyp,

Aqylyń seniń az týǵan.

Elimdi jurttan aıyryp,

Bola almassyń máz týǵan.

Seniń barar jerleriń,

Qar jaýmaıtyn, jaz týǵan.

Jaz da bolsa jaıy joq,

Edildeı jerdiń maıy joq.

Tájirıbelep qarasam,

Bul sapardyń jóni joq.

Biz bul sapardy etkeli

Ormanbet bı onda óldi

Baıtaq áýlıe mynda óldi.

Máýlim han men Qarasaqal

Oıyldan ótip, Jemde óldi», deı­di.­ Erteden jetken jyr joldaryn­a qara­ǵan­da, Asan qaıǵynyń balasy Abat tiri kez­de Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Sherǵutty bar kezde Baıtaq áýlıe dúnıeden ozǵan. Taǵy bir derek – Astrahan jaǵynyń bir aqsa­qa­lynan jazyp alynǵan Aral teńizi bo­ıynda Abat batyrdy jaıyn jaryp ól­tir­geni týraly ańyz. Rasynda da, Aral bo­ıynda «Abatketken» degen shaǵyn ót­kel bar. Osy ańyzdar men jyrdyń má­tin­derin jer-sý ataýlarymen, kóne qorym­dardaǵy qulpytas jazýlarymen salys­ty­rý­dan
aıtýly oqıǵalar jelisi túziledi.

Aqtóbe oblysynda shaǵataı jazýy­men tańbalanǵan kóne qulpytastardy oqý jáne ǵylymı negizdeý Abat-Baıtaq kesenesi men oǵan irgeles qorymnan bas­taldy. Munyń bir mańyzdylyǵy – qazaq rýlarynyń ár ǵasyrdaǵy kósh joly, basqa jurttarmen qatynasy, sharýashylyǵy, óneri, mádenı baılanysy jóninde jańa derektermen tolyǵatyndyǵynda. Alaıda ortaǵasyrlyq jazýlardy oqı alatyn mamandardyń óńirlerde tapshy ekenin jasyrýǵa bolmas.

 Aqtóbe oblysy