Halyqaralyq qant dıabeti federasııasynyń málimeti boıynsha, 2019 jyly osy aýrýdan 4,2 mıllıon adam qaıtys bolǵan. Al álemde qant dıabetimen aýyratyn 20 men 79 jas aralyǵyndaǵy 537 mıllıon adam bar eken. Bul ár onynshy adamnyń bireýi degen sóz. Bul san 2030 jylǵa qaraı 643 mıllıonǵa, 2045 jylǵa qaraı 783 mıllıonǵa deıin ósýi múmkin. Aýrýdyń alǵashqy belgileri birden baıqalmaıtyn bolǵan soń, ol der kezinde anyqtala bermeıdi. Sondyqtan qant dıabetimen aýyratyn 3 adamnyń 1-ine dıagnoz qoıylmaǵan.
– Qazir dıabettiń 1-tıpimen aýyratyn naýqastardyń sany elimizde artyp bara jatyr. Ol aǵzamyzda ınsýlın gormony bólinbegendikten bolady. Al ınsýlın aǵzada qanttyń sińirilýine tikeleı áser etetin gormon. Onyń tapshylyǵy nemese joqtyǵy metabolızmniń ózgerýine ákelip soǵady. Iаǵnı adamnyń demi de ózgeredi, – deıdi ǵalym.
Onyń aıtýynsha, aǵzada maılardyń ydyraýy kezinde asetoasetat paıda bolýy múmkin. Bul jaǵdaıda aýyzdan asetonnyń ıisi shyǵa bastaıdy. Tynys alýdaǵy aseton konsentrasııasyn ólsheý arqyly qandaǵy glıýkozanyń deńgeıin tikeleı anyqtaýǵa bolady. Zerthanada ázirlengen gaz sensorynyń jumysy osyǵan negizdelgen.
Aıtpaqshy, gaz sensorynyń birneshe túri bar. «National Laboratory Astana» ozyq sensorlar zerthanasy hemorezıstıvti sensorlardy zertteýmen jáne jasaýmen aınalysady. «Maqsatty gazdyń belgili bir konsentrasııasyna toqtaǵan sátte, gaz materıaldyń betine adsorbsııalanyp onyń elektr ótkizgishtigin ózgertedi. Sáıkesinshe, materıaldyń kedergisin ólsheı otyra gazdyń belgisiz konsentrasııasyn anyqtaýǵa bolady», dep hımorezıstıvti sensorynyń jumys prınsıpin túsindirip berdi Amanjol.
Qazirgi kezde asetonǵa arnalǵan selektıvti gaz sensory daıyn, ǵalymnyń endigi maqsaty ázirlengen sensordan qural jasaý. Onyń energııa tıimdiligin, temperatýra, ylǵaldylyq sııaqty syrtqy jaǵdaılarǵa tózimdiligin arttyryp, sensordyń jumysyn ońtaılandyrmaq. О́nertabysqa patent alyp ta úlgergen. Osy maqsatqa jetse, jasalǵan qural bolashaqta ár dárigerdiń bólmesinen tabylatyn termometr sekildi bolatynyna senimdi. «Qazir metall oksıdteri negizindegi sensorlardyń jumys isteý temperatýrasy 200°S-den joǵary. Al egerde sensorymyz bólme temperatýrasynda jumys isteı bastasa, ony smart saǵattarǵa da qoldaný múmkindigi bolatyn edi. Elestetip kórińizshi, saǵattyń betine úrleý arqyly sizdiń glıýkoza men keton deneleriniń mólsheri anyqtalyp jatsa, ǵajap emes pe», dep jalǵastyrdy NU joba jetekshisi.
Ǵalym jumys istep júrgen NLA Ozyq sensorlar zerthanasy bir jyl buryn ǵana qurylǵan. Onyń negizgi mıssııasy – Qazaqstan men álem ǵylymyna ınnovasııalar engizip, sondaı-aq ónerkásiptik seriktesterimen myqty yntymaqtastyq arqyly ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý. Qazirgi ýaqytta zerthana aımaqtaǵy gazǵa sezimtal qurylǵylardy ázirleýge jáne sıntezden bastap olardyń jumysyn tekserýge deıingi keshendi zertteýler júrgizýge qabiletti jalǵyz mekeme.
Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, ǵylymı joba aıasynda magıstranttar men doktoranttar taǵylymdamadan ótken. Sondyqtan zertteý jumysynyń óndiristik jaǵynan ǵana emes, sapaly maman daıarlaý turǵysynan da ózekti ekenin aıtady.
«Meniń oıymsha, tek ǵylymı zertteýler júrgiziletin joǵary bilim ordalarynda ǵana talapqa saı bilim bar. Bul tek qana jaratylystaný ǵylymdaryna ǵana qatysty emes, gýmanıtarlyq bolsyn, matematıka bolsyn, kez kelgen ǵylymǵa qatysty. Demek, meniń jumysymnyń qajettiligi men eń basty paıdasy sapaly kadrlardy daıyndaýda», deıdi ǵalym.
Amanjoldyń ǵalym dárejesinde ǵylymmen aınalysyp júrgenine 5 jyl bolypty. PhD dıssertasııasyn 2019 jyly qorǵaǵan. Sol kezderde ónertabysy bolsa da, ǵylymı jobalardy qarjylandyrýdan qaǵylyp, biraz qıyndyqtar kórgen. Degenmen ol sátsizdikterdiń tek kásibı turǵyda ósýine, ǵylymı órleýine septigin tıgizgenin aıtady. Ǵylym jolyn tańdaǵan jastar da tabandylyq tanytsa ǵana nátıjege qol jetkize alady deıdi.
«Jalpy alǵanda, bizdiń qoǵamda ǵalym bolǵanyńdy maqtan tutý qıyn nárse. Men kishkentaı kezimnen qyzyǵýshylyǵy mol bala boldym. Ár nársege baılanysty «Nege bulaı?», «Ol ne?» degen suraqtar qoıatynmyn. Baqytyma oraı, meniń ákem qarapaıym metallýrg bolsa da, eshbir suraqtarymdy jaýapsyz qaldyrmaıtyn, oǵan qosa ár qubylystyń tabıǵatyn balaǵa túsindire alatyn zerdeli edi. Sodan da bolar, ǵylym joly ózime unaıtyn. Segizinshi synyptan bastap fızıka muǵalimi Álııa Razdyqova soǵan «jan qumarlyǵymdy» baıqap, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń fızıka kafedrasyndaǵy oqýshylardyń ǵylymı jobasyna jetekshilik etetin fızıka ǵylymdarynyń kandıdaty Dosym Erbolatulyna tabystyrǵan edi. Keıin mektepte oqýshylardyń «Zerde» ǵylymı qoǵamy uıymdastyrylyp, solardyń legine ilesip, 2009 jyly respýblıkalyq saıysta jeńimpaz boldym. Qysqasha aıtqanda, ǵylym jolyna men mektep kezinen keldim. Ǵalym bolýyma ǵylymı jetekshilerim: professorlar Aleksandr Pogrebnıak pen Sergeı Plotnıkovtiń úlgisi úlken áser etti. Ǵalym bolý – bir nársege kúmándaný men sebep izdeý. Sondyqtan ǵylym jolyna kelgennen keıin kózqarasym 180 gradýsqa ózgerdi. Sondyqtan jastarǵa eshteńeden qoryqpańyzdar. Abaı atamyz aıtqandaı, tán qumarlyǵyn emes, jan qumarlyǵyn joǵary qoıyńyzdar degim keledi», deıdi ol.
Keıipkerimiz jaratylystaný ǵylymy baǵytynda izdenip júrse de, gýmanıtarlyq ǵylymnyń jaıyna da alańdaıtynyn ańǵartty. Onyń pikirinshe, qoǵamdaǵy negizgi máseleniń biri – ǵylymnyń damýy.
«Bizdiń elimizdiń basty máselesi, aýrýy dese de bolady ol – adam ómiriniń qunsyzdyǵy. Osyndaı túıtkildi gýmanıtarlyq ǵylym baǵytynda júrgen mamandar sheshýi kerek dep oılaımyn. Árıne, eńbek naryǵynda zańger men fılologter onsyz da kóp dep aıtýy múmkin. Alaıda fılologııa ǵylymyna kelsek, latyn álipbıi áli de ázirlenbegen. Zańnamany alsaq, ol da osal. Ádiletsiz sot sheshimderi – adam ómiriniń qunsyzdyǵyn kórsetedi. Al áleýmettik máselelerge keletin bolsaq, úıdegi zorlyq-zombylyqtyń beleń alýy da adam ómiriniń qunsyzdanǵanynyń bir kórinisi. Osy máselelerdi jaratylystaný ǵylymdary sheshpeıdi, sheshe de almaıdy», dedi A.Turlybekuly.
Sondaı-aq ol elimizde ǵylymnyń damyp, osy salaǵa jastardyń kóbirek kelýi úshin memlekettiń qoldaýy, olarǵa jaǵdaı jasaýy mańyzdy ekenin de jetkizdi. «Ǵylym damýy úshin merıtokratııa qaǵıdasyn ustaný, ǵylym bıýdjetiniń transparentti bolýy shart. Joǵary eńbekaqy – eń basty motıvator. Al jas mamandardy ustap qalý úshin jumys erkindigi men merıtokratııa qaǵıdattaryn ustaný qajet dep oılaımyn. Iаǵnı ákimshilik paternalızm bolmaýy kerek», deıdi ǵalym.
