Ony shartaraptyń ǵylymı ortasy tanıdy. Esimi tek elimizge ǵana emes, álemge de tanylǵan. О́ıtkeni jıyrma jyl buryn shubat pen qyzylsha qosylǵan jańa sýsyndy oılap tapqan edi. Ol – aldymen shubattyń qunaryn qyzylsha shyrynymen, keıin dala ósimdigi – qumarshyqpen baıytý jónindegi ǵylymı jańalyq ashqan mıkrobıolog ǵalym.
Sofııa Zulqarnaıqyzynyń aıtýynsha, mektepte Hadısha apaıynyń ár taqyrypty qyzyqty etip ótkizetini bıologııaǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatqan. «Ǵylymmen aınalysýdy oılap júrgende Dına Abýltaeva apaıym qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan alǵashqy mıkrobıolog Maııa Shyǵaevamen tanystyrdy. Tanymal akademık ǵalym mıkrobıologııa salasyndaǵy ǵylymı súrleýime jol ashty. Ol ǵylymı jobalarymnyń arasynan otandyq ǵylym úshin shubattyń qunarlylyǵyn qyzylsha shyrynymen baıytý jónindegi jobama qoldaý bildirdi», deıdi S.Saǵyndyqova.
Onyń pikirinshe, shubat pen qyzylsha qosylǵan shyrynnyń adam densaýlyǵy úshin aıryqsha mańyzy bar. Máselen, shubatty ózdiginen ashytqanda, onyń quramyna aýadan, túıe jelininen, ydystan túrli mıkroorganızm túsedi. Al sút mıkroorganızmderdi qorektik orta retinde tez jetildiredi.
«Keı adamdardyń shubat asqazanǵa jaqpady, ne ishegimizdi qatyrdy deıtini bar. Mundaı ish qatý ishek taıaqshalarynyń áserinen týyndaıdy. Demek, shubat quramyndaǵy bógde mıkroorganızmder adam aǵzasyna keri áser etedi. Shubattyń tym maılylyǵy da adamnyń ish qatyrýǵa sebepshi bolady. Muny boldyrmaýdyń joly bar ma? Maııa apaı ekeýmiz shubatty tosyn mıkroorganızmderden tazalaý úshin «Sofmaııa» dep atalatyn shubat pen qyzylsha shyrynyn aralastyrýmen ashytylǵan sýsyndy daıyndaǵan edik. Bul sýsyndy daıyndaý úshin qazaqtyń ulttyq sýsyny – shubatqa qyzylsha shyrynyn qostyq» dep áńgimeledi ǵylymı jobasynyń mańyzyn Sofııa Saǵyndyqova.
Árıne, jańa jobany jetildirý úshin talaı zertteý júrgizdi. Al óndirý máselesi kesheýildeı berdi. Biraq maqsatyna jetýdi kózdegen atyraýlyq ǵalym jobasyn jolda qaldyrmady. Tek munaıly óńirdegi sharýashylyqtarmen shektelgen joq. Elimizdiń ár óńirde, ásirese, Almaty, Aqtóbe, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda óndiriletin shubat quramyn zerttedi. Shubattaǵy sút qyshqyly bakterııalaryn zerttep, talaı synama aldy.
«Zertteý júrgizý – ońaı atqarylatyn, tipti bir kúndik jumys emes. Onyń ústine bul joba babalarymyzdan mıras bolǵan ulttyq sýsynnyń qunaryn baıytýǵa baılanysty ǵoı. Sol sebepten, shubatty búldirip almaýdy kózdedik. Shubat ashytýǵa qoldanylatyn arnaıy belgisi bar sút qyshqyly bakterııasy men ashytqy sańyraýqulaǵynyń shtamdaryn daıyndadyq. Shtam – morfologııalyq jáne bıologııalyq qasıetteri negizinde birdeı bir túrge jatatyn mıkroorganızmder kýltýrasy. Ulttyq sýsyn – shubatty dál osy tásilmen ashytý asqazandaǵy taǵamdardy qorytady. Adamnyń ımmýnıtetin kóteredi» deıdi mıkrobıolog ǵalym.
Ǵalymnyń pikirinshe, qyzylsha shyrynynyń adam aǵzasyn jaqsartatyn birneshe sebebi bar. Birinshiden, onda temir, florıı qyshqyly bar. Ekinshiden, bulshyq etterge otteginiń tasymaldanýyn jaqsartady. Úshinshiden, qyzylsha shyrynyn udaıy qoldaný nátıjesinde, aterosklerozdyń bastapqy satysynda este saqtaý qabileti jaqsarady. Tórtinshiden, qyzylsha shyrynynda magnııdiń kóp mólsherde bolýynan júıke aýrýyna, ásirese, uıqy buzylǵanda, tosynnan júıke júıesine aýyrtpalyq túskende paıdasy kóbirek tıedi. Eń bastysy, bul qan tamyrlaryn keńeıtip, gıpertonııaǵa tıimdi áserin tıgizetin tabıǵı dárýmen retinde esepteledi.
«Bul shyrynnyń qaterli isik aýrýlaryna qarsy turý qabileti jóninde zertteýler júrgizilip keledi. Árıne, budan atalǵan aýrýdy emdeıdi degen jansaq pikir týyndamaýy kerek. Aıtaıyn degenim, qyzylsha shyrynyn tamaq rasıonyna jıi qosatyn bolsaq, aýrýdan saqtandyrýmen qatar, aǵzadaǵy holesterın men ýly zattardy azaıtýǵa ábden bolady. Biraq qyzylsha shyrynyn tabıǵı kúıinde ishý múmkin emes. О́ıtkeni bul shyryn dámsiz. Sol sebepten, ony shubatqa qosýdyń tıimdiligine ǵylymı turǵydan zertteý júrgizip, túıin jasadym. Shubat pen qyzylsha shyryny bir-biriniń qunarlylyǵyn tolyqtyryp, adam aǵzasyna sińimdiligi artady. Maqsat – ekologııalyq taza shubat sýsynyn shyǵarý. Shubatty uzaq merzimge saqtaýdyń joldary jaıynda da zertteýlerimiz bar» deıdi S.Saǵyndyqova.
Professordyń «Sofmaııa» sýsynyna 2006 jyly ıslam elderiniń ǵylymy men biliminiń, mádenıeti men óneriniń órkendeýine qoldaý bildiretin ISESCO halyqaralyq uıymynyń altyn medali men 5 myń AQSh dollary mólsherindegi syıaqysy berildi. Mıkrobıolog-ǵalym ǵylymdaǵy jetistigin munymen shektegen joq. Sút qyshqyly bakterııalaryn balyqtyń týramasynda (farsh) qoldanýdy qolǵa aldy. Endi «Túıe sútinen ashytylǵan sýsyn jasaý» taqyrybyndaǵy jańa patentine ıe boldy.
«Jańa ǵylymı jobada túıe sútine qumarshyq dánin qosý arqyly qunarly, shıpaly sýsyn usynǵymyz keledi. Úsh jyl buryn Naryn qumyna baryp, qumarshyqtyń dánin jınap, zerthanada ósirip kórdik. Qumarshyq – kıeli ósimdik. Onyń tamyry tereńge ketetindikten, zerthanada belgili bir deńgeıge deıin ósip, toqtap qalady eken» deıdi Sofııa Saǵyndyqova.
Al jaqynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, «Sofmaııa» sýsynyn shyǵarý bastalady. Osy maqsatta joba avtory «Ǵylym» qory arqyly ǵylymı zertteý nátıjesin kommersııalandyrý jobasy aıasynda granttyq qarjylandyrýǵa ıe bolǵan.
«Bul ǵylymı jańalyq 20 jylǵa jýyq zerthanalyq izdenisterde pysyqtaldy. Halyqaralyq jáne qazaqstandyq konkýrstarda talaı ret jeńiske jetken granttyq zertteý jobasy ekenin atap ótken jón. Endi alǵash ret Mańǵystaý oblysynda ornalasqan «AGARGAN» JShS men «Ǵylym qorynyń» birlese qarjylandyrýynyń nátıjesinde óndiriske shyǵarý josparlanyp otyr. О́tken jyldyń sońyna qaraı mınıstrliktiń Ǵylym qory, H.Dosmuhamedov atyndaǵy ýnıversıtet jáne jeke seriktestik arasynda kelisimshart jasaldy. Joba quny 403 mıllıon teńgeden astam qarjyny quraıdy» deıdi mınıstr Saıasat Nurbek.
Mınıstrdiń pikirine súıensek, túıe sútine qyzylsha shyryny qosylǵan «Sofmaııa» sýsyny bıznes-seriktestiktiń dıstrıbıýtorlyq jelisi arqyly tutynýshylarǵa qoljetimdi bolady. Sebebi atalǵan ónim adam aǵzasyna óte paıdaly, dárýmenderi mol, sýsamyr (qant dıabeti) dertimen aýyratyn naýqastarǵa taptyrmas ónim. Ana men balanyń ómirine qajetti taǵamdyq qorekterdi beretin organıkalyq sýsyn retinde usynylady. Elimizdiń batys aımaǵyndaǵy túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn qojalyqtardyń sút ónimderin jańa tehnologııamen óńdep, saqtalý merzimin uzartý kózdelgen. Bul ishki-syrtqy naryqta básekege qabiletti shyryn bolmaq.
Jańashyl ǵalymnyń bir armany bar. Bul – elimizdiń ǵylymı jetistikteriniń qatarynan oryn alǵan avtorlyq sýsyndy untaq nemese tabletka túrinde shyǵarý. Bul ónimniń saqtaý merzimi uzaryp, tıimdiligi arta túsýine yqpal etedi eken.
Atyraý oblysy
