Bıýdjet jáne salyq saıasaty: tıimdilikti arttyrý tetikteri qandaı?

Eń aldymen, salyqtardyń rólin atap ótken jón. О́ıtkeni salyq memlekettik bıýdjettiń kiris bóliginiń negizi ǵana emes, jalpy alǵanda salyq júıesi – ekonomıka men áleýmettik salany retteýdiń negizgi quraldarynyń biri. Sondyqtan jańa Salyq kodeksinde ınvestorlar men tutastaı alǵanda bıznes úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzý jáne bıýdjetke túsetin túsimderdiń qajetti deńgeıin turaqty ustap turý arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etetin tásilder bolýǵa tıis.

Senat zań shyǵarý qyzmeti barysynda, halyqpen, onyń ishinde kásip­ker­lermen kezdesýlerde qoldanys­taǵy salyq saıasatynyń tıimdiligi máse­le­lerin turaqty negizde talqylap otyra­tyn­dyǵyn atap ótkim keledi. Osy oraıda birqatar is-shara ótkizilip, solardyń qorytyndysy boıynsha Úkimetke keleli usynymdar jiberildi.

Qazirgi ýaqytta salyq jeńildikterin qoldanýdan bıýdjet shyǵynynyń somasy 8 trıllıon teńgeden astam qarjyny qurady. Bul – aıta qalarlyqtaı qomaqty qarjy. Demek, soǵan qaraı salyq jeńil­dik­teriniń tıimdiligi, ónimdiligi men qa­jet­tiligin taldaý tarazysynan ótkize otyryp, ońtaılandyrylýǵa tıis. Osyǵan baılanysty birinshi kezekte salyqtyq jeńildikter tujyrymdamasyn ázirlep, olardy jikteý, monıtorıng pen statıs­tıka júrgizilý qajet.

Salyqtyq jeńildikterdi alyp tas­taýǵa qatysty bıznestiń jekelegen jo­ǵary tabysty túrleri úshin, sondaı-aq sala­lyq memlekettik organdar salyqtyq jeńildikterdiń tıimdiligine odan ári taldaý júrgizbegen nemese mundaı taldaý keıingi 5 jylda berilgen jeńildikterdiń jáne basqa da tásilderdiń tıimsizdigin kórsetken salyqtyq jeńildikterdi alyp tastaý usynyldy.

Jaldamaly qyzmetkerleri bar kásip­ker­ler úshin jumyskerlerge eńbek­aqy tóleý qorynan salyqtar men basqa da tólemderdi esepteý jáne aýdarý ózekti másele­lerdiń birine aınaldy. Bıznes-qaýymdastyǵy jumys berýshige joǵary júktemeni (jıyntyq júkteme eńbekaqy tóleý qorynyń 40 paıy­zyna deıin jetedi), esepteýdiń kúrdeliligin (esepteý bazalary men formýlalaryndaǵy aıyrmashylyqtar) jáne tólemderdiń kóp mólsherin birneshe ret atap kórsetip keledi. Osyǵan baılanysty zańnamalyq negizde mıkro jáne shaǵyn kásipkerlik úshin jıyntyq júktemeni 34 paıyzdan 25 paıyzǵa deıin tómendete otyryp, eńbekaqy tóleý qorynan biryńǵaı tólem kózdelgen.

Tólengen áleýmettik tólemderdiń mól­­­­sheri jumyskerlerdiń bolashaq áleý­­­mettik jáne zeınetaqy tólemderine áser etetinin eskere otyryp, jeke tabys salyǵy esebinen júktemeni azaıtý qaras­tyrylǵan. Iаǵnı alǵashqy qadamdar jasaldy, endi quqyq qoldanýdy eskere oty­ryp, tólem tetikterin jeńildetý, ony qoldaný ólshemderin qaıta qaraý jáne ony qoldaný aıasyn keńeıtý qajet.

Aldaǵy ýaqytta qarastyrylatyn óte mańyzdy máseleniń biri – salyqtyq turaqtylyq. Investısııalardy baǵalaý jáne tartý kezinde salyq salýdyń bol­­jamdy sharttary bolýy úshin ortamer­zim­di perspektıvada salyq júk­temesin túsiný bıznes úshin mańyzdy.

Kásipkerler úshin taǵy bir ótkir másele – kameraldyq baqylaý. Ol salyq qatelikterin aıqyndap jáne olardy qarjylyq nemese ákimshilik saldarsyz óz betinshe joıýǵa múmkindik berý maq­satynda salyq tóleýshige kómek qu­raly retinde engizilgen edi. Alaıda shyntýaıtqa kelgende, kameraldyq ba­qy­­laý qashyqtan salyqtyq tekserý te­ti­gine aınaldy. Osyǵan baılanysty qosymsha habarlama algorıtmin engizý jáne jetildirý arqyly kameraldyq baqylaý mehanızmin qaıta qaraý qajet. Osylaısha, kameraldyq baqylaý arqyly anyqtalǵan barlyq zań buzýshylyqty «boljamdy» dep anyqtaý usynylady. Sondaı-aq Memlekettik kirister organdary tarapynan sıfrlyq sheshimder men servıstik tásildi qoldanýdy eskere otyryp, salyqtyq ákimshilendirý júıesin túbegeıli qaıta qaraý qajet.

Shaǵyn bıznes sýbektileri úshin arnaıy salyq rejimderin reformalaý bıznestiń ósýi men irilenýi úshin yntalandyrýshy faktor bola otyryp, kásipkerlik qyzmetti «kóleńkeden» shyǵarýǵa baǵyttalýǵa tıis. Búginde bul másele ishinara bólshek salyqtyń salyq rejimin qoldaný arqyly sheshilýde. Eko­nomıkany tıimdi basqarý úshin bıýdjet qarajatyn basqarýdyń nátı­je­liligin arttyrý úshin quraldar men yntalandyrý sharalaryn jasaýǵa úlken mán beriledi. Bul úderiste boljaý men josparlaýdyń tıimdiligi mańyzdy ról atqarady. Osy rette olardy uıymdastyrý deńgeıi, bıýd­jettiń boljamdy kórsetkishteriniń negiz­diligi, olardyń kelisimdiligi tutas­taı alǵanda memlekettiń de, onyń jekelegen óńirleriniń de áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyn aıqyndaıdy.

Tutastaı alǵanda, búgingi tańda ómir sapasynyń biryńǵaı standarttalǵan kórsetkishteriniń bolmaý problemalary, bıýdjet qarajaty men nátıjeler arasyndaǵy álsiz baılanys, sondaı-aq statıstıkalyq júıedegi kemshilikter memlekettik basqarýdyń tıimdiligin jaq­sartý jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin reformalar júrgizýde keshendi tásilderdi qoldaný talap etiledi.

Bıýdjet qarajatyn paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý jáne «bıýdjettik táýel­dilikti» qysqartý maqsatynda bıýd­jet­tik shyǵyndardy basqarýdan ná­tı­je­lerdi basqarýǵa sapaly kóshý jó­nin­de sharalar qabyldaý qajet. Ol úshin stra­tegııalyq jáne bıýdjettik jos­par­laýdyń ózara baılanysyn qam­tamasyz etý kerek.

Jańa Bıýdjet kodeksi sheńberindegi ne­gizgi mindetterdiń biri – nátıjege baǵ­dar­lanǵan bıýdjetteý qaǵıdattaryn kúsheıtý jáne nátıjelerdi basqarý qu­ral­daryn jetildirý. Iаǵnı bul bıýdjettiń árbir teń­ge­si naqty nátıjege qol jetkizýge ba­ǵyt­­talýǵa tıis degendi bildiredi. Ol úshin ne qajet?

Eń aldymen, dál osy nátıjeni bel­­gileıtin jáne oǵan bıýdjetti baı­la­nys­­tyratyn qujattardy aıqyndaý, bıýd­jettik aqparattyń ashyqtyǵyn jáne bıýdjettik qujattamany jarııa­laý ar­qy­ly iske asyrylatyn halyq al­­dyndaǵy eseptilikti qamtamasyz etý qa­jet.

Sondaı-aq óńirlerdiń qarjylyq der­bestigin qamtamasyz etý úshin jer­gi­likti atqarýshy organdardyń óz ki­ris­teriniń ósýin yntalandyrý maqsa­tyn­da salyqtardyń jekelegen túrlerin orta­­lyqsyzdandyrýdy jalǵastyrý, jer­­gilikti bıýdjettik ınvestısııalyq jo­­­balardy josparlaýdy óńirdegi ha­lyq­tyń sapaly tynys-tirshiligin qam­tamasyz etýdiń óńirlik standarttary júıesiniń negizinde nysanaly ın­dı­ka­tor­larǵa baılanystyra otyryp júzege asyrylýǵa tıis.

Bul jobalyq-smetalyq qujatta­ma­nyń bolýyna súıene otyryp, jobalardy josparlaý tájirıbesinen bas tartýǵa jáne qarjy resýrstaryn ádil bólý úshin óńirler arasyndaǵy teńsizdikterdi azaıtýǵa múmkindik beredi. Jalpyulttyq maqsattarǵa qol jetkizý úshin shyǵys­tar­dyń naqty basymdyqtaryn eskerip jáne mańyzdylyǵy men synı baǵa­laý­dy júrgize otyryp, bıýdjetti qalyp­tas­ty­rý­dy júzege asyrý qajet.

Ýaqtyly áreket etý jáne sheshýshi basqarý sheshimderin qabyldaý maq­sa­tynda, onyń ishinde óńirler bólini­sin­de resýrstardy nátıjeli bólýde aqparattyq júıelerdi paıdalana otyryp, onyń barlyq kezeńinde bıýdjettik úderisti qadaǵalaý arqyly onlaın re­jim­de bıýdjettik monıtorıng júrgizý qajet.

Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan mindetterin oryndaý úshin Úkimet stra­te­gııalyq maqsattar men bıýdjettik shy­ǵystardyń tıimdiligine qol jetkizýdi baǵa­laýǵa arnalǵan naqty ólshemder men kórsetkishterdi ázirleýi qajet. О́ıt­keni basqarýdyń barlyq deńgeıinde strategııalyq damý josparlary men bıýd­jettik josparlaýdy úılestirý ǵana mem­lekettik qarajatty paıdalaný sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Sultanbek MÁKEJANOV,

Senat depýtaty, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy