Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Belgili jýrnalıster men depýtattardyń, medıaholdıng basshylary men medıakommýnıkasııa mamandary qatysqan «Jýrnalıst etıkasy» atty dóńgelek ústelde BAQ salasyndaǵy etıkalyq normalarǵa baılanysty ózekti máseleler jan-jaqty qarastyryldy.
Is-sharany ashqan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva mınıstrlikpen qoıan-qoltyq jumys istep, aqparat salasy zárýlikterin sheshýge atsalysyp júrgen áriptesterge alǵysyn bildirdi. Sala basshysy otandyq BAQ-tyń belsendi damýy úshin atqarylatyn jumystar salaǵa tyń serpin berip, jýrnalısterdiń kásibı biliktiligin arttyrýǵa septigin tıgizerine senim bildirdi. Osy oraıda jýrnalısterdiń etıka máselesin sheshý boıynsha birqatar naqty usynysyn ortaǵa saldy.
«Keıingi jyldary adamzat basyna túsken synaqtar aqparattyń qanshalyqty mańyzdy ekenin anyq kórsetip otyr. Sondyqtan kásibı jýrnalıst qashanda joǵary erýdısııasy, naqtylyǵy jáne obektıvtiligimen qarapaıym jeli qoldanýshysy men blogerlerden erekshelenip turary anyq. Osy qasıetter jýrnalıstıkany bıikke shyǵarady», dedi sala basshysy. Onyń aıtýynsha, búginde aqparat taratý úderisinde blogıngtiń áseri qatty seziledi. «Alaıda blogerlerdiń jumysy kásibı jýrnalısterdiń orasan zor eńbegi men tájirıbesine negizdelgen», dedi mınıstr. «Qazir kásibı bilimi joq, jýrnalıstıkanyń negizgi qaǵıdattaryn basshylyqqa almaıtyn adamdar aqparattyq kontent jasaýmen aınalysyp jatqanyn kórip otyrmyz. Keıingi jyldardaǵy shýly oqıǵalardy jarııalaýda «haıpqa» umtylý, jeke materıaldar men qupııa aqparattyń jarııalanýy osy máselege erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Jýrnalıst óziniń kúndelikti qyzmetinde qoǵamdy obektıvti jáne ózekti aqparatpen qamtamasyz etip qana qoımaı, etıkalyq normalardy da qatań saqtaýy kerek», dedi A.Balaeva.
Sondaı-aq Aıda Balaeva halyqaralyq tájirıbede jýrnalıstik jáne redaktorlyq etıkanyń biryńǵaı standarty erikti ózin-ózi retteý júıesin qamtamasyz etetinin aıtty. Bul óz kezeginde jeke tulǵanyń da, qoǵamnyń da aqparat alý quqyǵyn teńestiredi. Máselen, «Jýrnalıstıkadaǵy kásibı etıkanyń halyqaralyq qaǵıdattary» jáne «Jýrnalısterdiń minez-qulyq prınsıpteriniń deklarasııasy» sekildi qujattarda negizgi etıkalyq qaǵıdattar belgilengen. Shynaıy aqparat berý jáne oqıǵalardy obektıvti jarııalaý jónindegi erejelerdi saqtaý, jýrnalıstiń áleýmettik jaýapkershiligi men kásibı adaldyǵy, jeke ómiri men qadir-qasıetin, qoǵamdyq múddelerdi, jalpyǵa ortaq qundylyqtar men mádenıetterdiń alýan túrliligin qurmetteý – jańa álemdik aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tártipti damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa yqpal etýge baǵyttalǵan.
«Alaıda gıperaqparat jáne sıfrlandyrý dáýirinde álemdik dástúrli jýrnalıstıka úlken qıyndyqtarǵa tap boldy. Onyń ishinde kásibı etıkany saqtaý máselesinde túıtkildi dúnıe kóp. Shekaralar bulyńǵyr bolǵan jaǵdaıda jáne sıfrlyq mazmundaǵy kontentti daıyndaýǵa barlyǵy qatysa alatyn búgingi kúni etıkalyq qaǵıdattardy saqtaý, óz qyzmeti úshin jaýap berý qıyndap otyr. Al bul jalpy jýrnalıstıkaǵa degen senimniń tómendeýine ákeletinin kórip otyrmyz», deıdi mınıstr. О́ıtkeni oqyrman nemese kórermen kóbinese kásibı daıyndalǵan jáne etıkalyq turǵydan tekserilgen aqparatty ajyratýǵa tyryspaıdy. Sol úshin mınıstr qazirgi qoǵamda «faktchekıng» jáne «verıfıkasııa» sekildi uǵymdardy nyǵaıtý mańyzdylyǵyn alǵa tartty.
Sonymen qatar Aıda Balaeva sıfrlyq medıanyń ústemdigi jýrnalıstıkadaǵy etıkalyq daǵdarystyń bastaýshysyna aınalǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, jýrnalıstik etıka taqyrybyn kótergende jýrnalıstik kásiptiń máselelerin ǵana emes, qoǵamdyq qundylyqtar men gýmanıstik negizderdi de qaperden shyǵarmaý qajet. «Halyqaralyq jýrnalıstıkada «sensitive journalism», ıaǵnı «sezimtal jýrnalıstıka» baǵyty bar. Etnosaralyq qatynastar, kemsitýshilik, harassment, sýısıd, zorlyq-zombylyqqa qatysty kúrdeli jáne shetin taqyryptardy kótergende kásibı biliktilik pen saqtyq kerek. Mysaly, otandyq jelilik basylymdardyń birinde balalar sýısıdi egjeı-tegjeı kórsetilgen, dárilerdiń dozasy men ataýy aıtylyp, balamen beınejazbanyń skrınshoty paıdalanylǵan. Al psıhologııalyq kómek kórsetý jelileri týraly aqparat joq. Bul máselede aqparat quraldarynda osyndaı kúrdeli taqyryptardy jarııalaý jýrnalıster men redaktorlardan joǵary etıkany jáne kásibı standartqa sáıkes kelýdi talap etetinin túsiný mańyzdy», deıdi sala basshysy. Bul aqparattyq egemendikti qamtamasyz etýmen qatar syn-qaterler baryn qaperden shyǵarmaý qajettigin ańǵartady. Eń aldymen, kásibı mamandardy daıarlaýǵa erekshe kóńil bólý mańyzdy bolyp otyr.
Jýrnalıstıka salasynyń kópqyrly úderisin retteýdegi úkimettik emes sektordyń rólin erekshe atap ótken sala basshysy qoldanystaǵy jýrnalısterdiń Ádep kodeksine nazar aýdarýǵa shaqyrdy. Mınıstrdiń aıtýynsha, qujattyń tıimdiligi men mańyzdylyǵy burynǵydan da ózekti bola túskenin eskersek, kodeksti medıasalanyń damýy men qoǵamnyń suranystaryna sáıkes qaıta qaraý qajettiligi artyp otyr.
«Ádil sóz» halyqaralyq sóz bostandyǵyn qorǵaý qorynyń dırektory Qarlyǵash Jamanqulova demokratııalyq saıasatty ustanatyn elderdiń ózinde sóz bostandyǵyna baıyptylyqpen qaraıtyn halyqaralyq normalar qoldanylatynyn alǵa tartty. «Sóz bostandyǵy bolý kerek. Alaıda másele adamnyń jeke basynyń qadir-qasıeti jáne ulttyq qaýipsizdikke qatysty bolǵan jaǵdaıda shekteý artyq etpeıdi. Bizdiń uıym kóp jaǵdaıda BAQ pen jýrnalıstterdiń múddesin qorǵaýǵa jumys isteıdi. Sebebi BAQ – tórtinshi bılik. Al tórtinshi bılik bul – halyq. BAQ-tyń negizgi jumysy – halyq pen bıliktiń arasyndaǵy altyn kópir. Olar qoǵamdyq sananyń ózgerýine, múmkindikterin paıdalanýǵa kómektesedi. Degenmen qazir kásibı etıka máselesi kún tártibindegi ózekti taqyrypqa aınaldy», deıdi ol. Onyń paıymynsha, etıka máselesin zańmen ǵana shekteý jetkiliksiz, jýrnalıstıka ózin-ózi retteý kerek. Mysaly, halyqaralyq tájirıbede salany retteýdiń úsh quraly bar. Birinshisi – Etıka kodeksi, ekinshisi – nıýs-ombýdsmen, úshinshisi – keńester men dóńgelek ústelder. Olardyń negizgi maqsaty – BAQ-taǵy qordalanǵan máselelerdi retteýdi qolǵa alý. «Menińshe, osyndaı gıbrıdti formatta ótkiziletin keńester men nıýs-ombýdsmenderdiń jumysy kóp máseleniń sheshilýine túrtki bolady. О́ıtkeni kóp elde tutynýshylardyń ózderi ombýdsmenderge tikeleı suraqtaryn qoıyp, shaǵymdaryn aıta alady. Bul keıbir keısterdiń sotqa jetpeı sheshimin tabýyna kómektesedi. Bir jaǵynan memleket bıýdjetin únemdese, ekinshi jaǵynan halyqpen ashyq baılanys ornatýǵa alyp keledi. Halyqpen ashyq baılanys bar jerde BAQ barynsha ashyq ári shynaıy aqparatty usynýǵa nıetti», deıdi qor dırektory.
Jıynda quqyq qorǵaýshy, «AU» onlaın-quqyq mektebiniń negizin qalaýshy Aıman Omarova zorlyq-zombylyq máselelerin jarııalaý kezinde shekteýler engizý qajet ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, keı jýrnalıster qyzmetin kásibı turǵyda atqarmaıdy. Olarda taldaý, jýrnalıstik tergeý joq, quqyqtyq uǵymdar týraly túsinigi, suhbat berýshiniń saraptamasy joq. BAQ ókilderiniń kóbi zorlyq-zombylyqqa qatysty isterdi jarııalaı otyryp, óz jumysynyń saldaryna jaýapsyz qaraıdy. «Zorlyq-zombylyq jaǵdaılaryn jarııalaý kezinde adam quqyqtarynyń buzylýy jıi kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda jýrnalısterge shekteý bolýy kerek. Mysaly, basylymdarda jábirlenýshiniń basynan ótken zorlyq-zombylyq oqıǵasy jan-jaqty, keıbir jaǵdaıda egjeı-tegjeıin anyqtap aıtyp beredi. Iаǵnı jýrnalıstıkanyń negizgi qaǵıdattary, oqıǵany jarııalaý ádisi qate bolǵandyqtan zorlyq-zombylyq qurbandary qaıta jábirlenedi, demek jarııalanym saldaryn boljaý múmkin emes. Sol úshin erejelerdi engizý, quqyqtyq trenıngter ótkizý, sondaı-aq «Quqyqtyq jýrnalıstıka» pánin engizý qajet», dedi ol. Sebebi qazirgi jaǵdaıda zorlyq-zombylyq taqyrybyn jazatyn jýrnalısterdiń zań bilimi joǵyn bylaı qoıǵanda, quqyqtyq termınologııany túsinbeıdi. «Kúdikti men jábirlenýshini ajyrata almaıtyndar bar. Kóterip otyrǵan máselege qatysy joq mamannyń pikirin qosady. Al ol sotqa qatyspaǵan, tek teorııasyn biledi. Sońynda anaý aıtty, mynaý aıttymen saraptama jazyp shyqtyq dep sanaıdy. Qazir býllıngtiń san túri bar. Bizdegi jýrnalıster býllıngtiń túrin taldap, mamandardy sóıletip, ashyq beredi. Ony kórgen balalar aıtylǵandy qaǵyp alady. Ár sóılemdi jazarda jaýapkershilik bolý keregin úıretý mańyzdy», deıdi A.Omarova.
Sondaı-aq Suleyman Demirel University dekany Madııar Saýdbaev medıa kadrlardy daıarlaýǵa qatysty máselelerdi atap ótip, oqytýshylar quramynyń quzyrettiligi, fakýltetterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń álsizdigi ótkir máselege aınalǵanyn jetkizdi. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń saıasat jáne jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Qaırat Saq jýrnalısterdiń Ádep keńesin qurýdy usyndy.
Is-shara sońynda Aıda Balaeva: «Jýrnalıstıka etıkasynyń máselelerin redaksııalar memlekettiń aralasýynsyz ózderi retteýi kerek ekeni anyq. О́z tarapymyzdan jıynda aıtylǵan barlyq usynysty, sonyń ishinde jýrnalısterdiń jańa úkimettik emes uıymyn qurýdy qoldaýǵa daıynbyz», dedi. Bul oraıda mınıstrlik dóńgelek ústeldiń turaqty túrde ótip turýyna múddeli ekenin jetkizip, salanyń kóptegen ózekti máselesin osyndaı kezdesý kezinde sheshýge múmkindik mol ekenin alǵa tartty.
