Ulyq kemeldiktiń kórkem baıany

Ulyq kemeldiktiń kórkem baıany

(Rashıd Haılamazdyń kitabyna sholý)

Kók túńligi túrilip, tún tynyshtyǵyn kúzetken juldyzdar jumylyp,  tań shapaǵy kóterilerde kókjıek qara qoshqyl túrge enip, jerdi qara túnek basady eken. Eshkimge jáne eshnársege muqtaj emes, kerisinshe, kúlli jaratylys Oǵan muqtaj, týmaǵan da, týylmaǵan, Oǵan teń keler eshkim joq Jalǵyz Jaratýshy Alla sońǵy paıǵambarymyzdy adamzatqa súıinshileıtin VI ǵasyrdyń ortasynda da dál osyndaı qara túnek jer-dúnıeni basypty.

Bul tórtkúl dúnıeniń taǵylyqtyń tyrnaǵynda tunshyǵyp janushyrǵan kezi eken. Nadandyq, qatygezdik pen ashkózdik - izgilik ataýlynyń kózin tumshalap, tırandardyń tabanynda qalyń buqaranyń janshylǵany  aıtylady.

Assırııa, Fınıkııa jáne Mysyrlyq sııaqty eski órkenıetterdiń azat turǵyndary rım bórisiniń azýynda ketipti. Ejelgi parsy bıleýshileri vavılon órkenıetiniń tamtuǵyn qaldyrmaıdy. Parsy men Vızantııanyń arasyndaǵy buǵazdy mekendegen arabtarǵa azýly kórshileriniń tisi batypty. Shybyn janyn qoıarǵa jer tappaǵandar otqa, tasqa, putqa tabynypty. Rýhanı daǵdarys álemdi jaılady. Áziret Adamnan (a.s) bastap barlyq paıǵambarlardyń  ortaq ǵıbadat ornyn aınalǵan kıeli Qaǵba puttardan kórinbeı ketti. Jaratýshyǵa eń jaqyn sanalǵan  osynaý  qasıetti mekende  beıkúná momyndy Alladan alystatý úshin azǵyndyqtyń barlyq aıla-tásilderi jasalyp jatty. Ibrahım paıǵambardan (a.s) bastalǵan qajylyq ǵıbadatynyń  óńi ózgertilip, adamdar qoldaryn shapalaqtap, jalańash kúıde Qaǵbany taýap etetin dárejege jetti. Mine, azǵyndyqtyń  shyrmaýyna iligip, rýhanı kúızeliske belshesinen batqan osynaý qoǵamda  týra joldy  kórsetetin paıǵambarǵa zárýlikti sezinipti.    

Adamzat tuǵyrynan quldyrap, asyl jaratylysynan ajyrap, kókirek  kózi kisendelip, júregin jamandyq torlap, qýys keýdesiniń rýhy óshken. Adamdar ábden azǵyndalyp, qara túnekten kózin ashar kún qalmaǵandaı. Qarańǵylyq qamytyna shegelengen  Isa paıǵambardyń ajal qushqanynan beri alty júz jyl ótti. Elshisin ózine qaıtaryp alǵan Jaratýshymyzdan eshbir belgi bolmady. Allanyń ózi topyraqtan jaratyp, demimen úrlep jan bergen adamnyń tuıyqqa tirelip daǵdarǵan shaqtarynda túzý jol kórsetip, joǵyn túgendeıtin, ómir súrýdiń asyl zańdaryn esine qaıta túsirý úshin únemi elshisin jiberýshi edi. Alla Taǵalamyz ózi jaratqan eki aıaqty pendelerinen kóńili qalǵandaı bir belgisin bermedi. Izgilik sáýlesi túspedi. Úmit qusynyń qanaty qaıyryldy. Qos qolyn kókke jaıyp kóziniń jasyn tókkenderdiń janary sýaldy.

Júrekten meıirimi ketken adamdar balalaryn tirideı kómip, birin-biri qul etip, kúńniń kúnin zar etip, keń dalaǵa bastary syımaı birin biri tútip jep sorlylyqtyń ushar shyńyna jetkende Haqtan belgi keldi.  Meıirimi sheksiz Alla kúnáhar pendelerin tastap ketpegen eken, kúnderdiń kúninde «Seni álemderge rahym etip jiberdik» («Paıǵambarlar» súresi, 107-aıat). dep Elshisin jiberip, súıinshisimen jerdiń betin sáýlelendirdi.  

Alladan túsken jaryq nur álemdi áp-sátte baýrap aldy. Ol Shyǵystan batysqa, Qytaıdan Marokkoǵa deıin Atlant muhıtynan Tynyq muhıtyna deıin, jer-jahandy jamandyq ataýlydan alastap, adamzatqa ilim men bilim berip, ádildik shamshyraǵyn jaqqan jan boldy.

«Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn» Allanyń Rasýly Muhammed paıǵambarymyzdyń aty atalǵanda: «Rasynda, Alla jáne Onyń perishteleri Paıǵambarǵa salaýat aıtady. Áı, ıman keltirgender! Oǵan Allahtyń ıgiligi men sálemin aıt jáne oǵan shynaıy, qurmetti sálem ber!». (Quran, 33:56) degen buıryq tústi. Sodan beri  «Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn» sózi («sallallahý aláıhı ýá sállám») musylmandardyń  Muhammed paıǵambardy eske alǵanda aıtatyn sálemi boldy. Adamzattyń asylynyń Adam Ataǵa deıingi nasabnamasy bylaısha óriledi. Muhammed (s.ǵ.s) ıbn Abdýllah  ıbn Abdýlmýttalıb (Sháıba)  ıbn Hashım (Amr)  ıbn Abdý Mánaf (ál-Mýgıra)  ıbn Kýsaı ıbn Kılab ıbn Múrrá  ıbn Kaab ıbn Lúýáıı ıbn Ǵalıb  ıbn Fıhr ıbn Malık ıbn an-Nadr ıbn Kınana  ıbn Hýzáıma ıbn Mýdrıká (Amır) ıbn Ilıas ıbn Mýdar ıbn Nızar ıbn Máad ıbn Adnan  ıbn Adad (keıde Ýdad dep aıtalady) ıbn Mýkavvım ıbn Nahýr ıbn Taırah ıbn Iarýb ıbn Iаshjýb ıbn Nabıt ıbn Ismaıl ıbn Ibrahım ıbn Azar ıbn Nahýr ıbn Sarýg ıbn Shalıh ıbn Irfhashad ıbn Sam ıbn Nuh ıbn Lamk ıbn Mattý Shalah ıbn Ahnýh ıbn Iard ıbn Mahlıl ıbn Kaınan ıbn Ianısh ıbn Shıt ıbn Adam. Taǵy da Ábýl Qasym degen kýna esimi bar. Ony arab dástúrinde ýmm (anasy) nemese abý (ákesi) ıaǵnı tuńǵysh perzentteriniń atymen qosylyp aıtylatyn esim.

Kóne derekke izine súıenip aıtqanda Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) arǵy atalary Ismaıl ıbn Ibrahım on eki ul perzentti bolǵan. Ismaıl júz otyz jyl jasap Qaǵbanyń syrtqy jalǵasyndaı jartylaı dóńgelek qabyrǵa etip órilgen jerde anasy Ajarmen qatar jerlengen. Ony Hıjr Ismaıl, ál-Hatım dep te ataıdy.

Osyǵan deıin de Paıǵambar áýletin zerttep, birneshe kitaptarymen qazaq oqyrmandarynyń tanymyn keńeıtken túrik jazýshysy Rashıd Haılamazdyń «Muhammed paıǵambar sallallahý aláıhı ýá sállám ómir joly» atty eńbeginiń oqıǵasy osy jerden, Ibrahımniń Ajar anamyzdy qundaqtaýly uly Ismaıl ekeýin Allanyń qalaýymen elsiz shólge ákelip tastaǵanynan bastalady. Bul kitap - adamzattyń asyl táji, eki dúnıe sardary ǵalamdardyń myrzasy, Rasýl Allanyń ǵumyrbaıany. Paıǵambar dáýiriniń shejiresi.  Allanyń habıbiniń kemel sıpaty. Ulyq kemeldiktiń kórkem baıany.

Jalpy musylman ádebıetinde Paıǵambardyń ǵumyrbaıanyn sýretteıtin erekshe janrdy «sıra»  dep ataıdy. Sıra janryndaǵy eńbekter Quran men Hadısten keıingi qasıetti kitap retinde baǵalanady. Bul janrdyń ereksheligi  tek qana Allanyń Elshisine arnalǵan eńbekterdi qamtıdy.  Kúni búginge deıin sońǵy paıǵambardyń ómir jolyna qatysty ártúri janrdaǵy kórkem týyndylar jazylyp, áli de nasıhattalyp sol arqyly adamzat balasy Allanyń rasýlyna degen súıispenshigin bildirýde. 

Muhammed (s.ǵ.s) Paıǵambardyń ómirderegine baılanysty shoqtyǵy bıik derekti jazbalardyń bastaýynda VIII ǵasyrda (hıjra boıynsha ekinshi ǵasyrda) jazylǵan Ibn Hıshamnyń eńbegi turǵanyn aıtý lázim.  Bul eńbek eń kóne jáne barynsha paıǵambarymyzdyń ómiri men qyzmetin, onyń tusyndaǵy tarıhı oqıǵalardy túgel qamtyǵan kitap bolyp esepteledi. Qoldaryńyzdaǵy kitap ta osy eńbekti bedel etip alǵan. Odan bólek, Inb Saǵd «Tabaqat», «Ibn Kásır «ál-Bıdáıa ýán-Nıháıa», Halabı «Sıra», Ibn Hajar «Isaba», Ibn Ásır «Úsdýl-ǵaba», Ibn Abdýlbárr «Istııab», Tabarı «Tarıh» sekildi klassıkalyq eńbektermen qosa, basty-basty tápsir kitaptary men «Kýtýb tısǵa» sekildi hadıs kitaptardyń negizinde jazylǵany qolymyzdaǵy kitaptyń altynan ardaqty, kúmisten salmaqty, qundy jádigerlerdiń izimen jazylyp, qazaqshaǵa tárjimalanǵan qundy dúnıe ekenin dáleldeıdi. Joǵaryda atalǵan eńbekter men esimder árbir arabtanýshy, ıslamtanýshy, teologqa jaqsy tanys bolsa da qalyń  buqaraǵa, ásirese qazaq oqyrmandaryna belgili emes. Sondyqtan da bul tańdamaly dúnıelerdi elekten ótkizip, barynsha mol málimetti qarapaıym tilmen jetkizý arqyly osy aqtańdaqtyń oryn toltyryp,  Paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) degen súıispenshiligimizdi eselendire bermek.

Paıǵambarlar tóresi Muhammed oǵan «Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn» - adamzat tarıhynda orasan zor izi bar ulyq tulǵa. Onyń adamzat damýyndaǵy rólin aıtyp jetkizý múmkin emes bolar. О́ıtkeni Allanyń sońǵy elshisiniń orynyn basqan eshkim joq, bolmaıdy da. Onyń ilimi óz dáýirindegi álemdik oqıǵalardyń damý barysyna áser etti. Tarıh dóńgelegin ózgertti. Sol ilim  san ǵasyrlardan beri myna ǵalamdy jaılaǵan ıisi musylmannyń júreginde saqtalyp, ómir súrý qaǵıdattaryn anyqtap, óziniń sara jolyn kórsetip keledi.

Jáhılııa zamanynda  qalyptasqan kópqudaılyq ıdeıasyn talqandap, ıslam dinin tuǵyryna shyǵaryp, sońyna mıllıondaǵan musylmandardy ertken   tarıhı tulǵaǵa aınaldy. Bul kitapta da Paıǵambarymyzdyń dúnıege kelgeninen bastap, azamat bolyp qalyptasyp, Alladan ýahı alyp, puttarǵa  tabynǵan  jurtyn Bir Allaǵa   moıynsundyrǵan qaıratkerligin, erik-jigeri men qarapaıymdylyǵyn sýretteıdi.

О́zine deıin bolmaǵan, keıinde qaıtalanbaǵan rýhanı mura qaldyrǵan uly tulǵanyń danyshpandyǵy ásirelep áspetteý arqyly emes, tipti harızmatıkalyq ómirbaıanyn baıandaý arqyly da emes, shyn mánindegi shynaıy bolmysyn kórsetetin, tusyndaǵy tarıhı oqıǵalarmen birge órilip, aınalasyndaǵy adamdardyń  ortasynan  ádildik taýyp,  úılesimin tapqan bitim-bolmysymen  erekshelenedi.

Adamzattyń asylynyń 63 jyldyq ǵumyryndaǵy árbir jyldardyń árbir oqıǵanyń  qalaı bolyp qalaı qoıǵanyn, janynda júrgen sahabalardyń qaıratkerligi men tarydaı shashyrap jatqan taıpalardy biriktirip irgeli  memleketke aınaldyrǵan tulǵalyq bitimin tanyp, ne úshin úlgi etemiz degenderge aıtar asyl murasy bar.

Muhammed (s.ǵ.s.) ómiri – Allany tanýǵa aparatyn qasıetti joldyń baǵdary, sol jolda shólirkegenniń shólin qandyratyn kıeli bulaq. Ol qasıetti Quran Kárimdi túsinýdiń qasıetti kilti. Adamnyń ómirine mán beretin altyn arqaý, kemeldiktiń úlgisi. Árbir adamnyń júregindegi jasyl baǵy, naǵyz baqyttyń syry.

Álemniń sońǵy Elshisiniń jer betinde atqarar mindetin dúnıe esigin ashqannan sezinemiz, erjetken shaǵynan bastap onyń sóz saptaýynda, is-áreketterinde, ádil sheshimimmen aıshyqtalady. Onyń adamgershiligi men bıik parasatty bútin bolmysynyń beınesi kirshiksiz. Adamzattyń asyl tájiniń paıǵambarlyǵynyń mánin shynaıy túsingen adam ǵana Islam dinin jete bilip, tereń túsinýge, júregindegi ımanyn bekitip, jan tynyshtyqtyǵy men kemeldigin paıymdaýǵa jol ashady. Alladan basqaǵa eshkimge, eshnársege  muqtajdyǵy joǵyn sezinip, pendelikten arylyp jan dúnıesiniń tolyq bostandyǵyn sezinedi.

Osy kitapty oqı otyryp, birneshe sátine oqyrmandardyń nazaryn aýdarǵym keledi. Paıǵambarlyq túskenge deıin eline eleýli bolǵan Muhammed atyna Ámın, ıaǵnı adal, senimdi degen aty onyń bir qyryn ashyp tur. Qandaı jaıt týyndasa da halqy Ámınniń aıtqanyna qulaq túredi. Mundaı bir oqıǵa áziret Muhammed (s.ǵ.s.) otyz bes jasynda oryn alǵan eken. Atalmysh kitapta baıan etilgendeı bul kezderi Mekkedegi eń ózekti másele qıraı bastaǵan Qaǵbany jóndeý bolatyn. Ibrahım paıǵambardyń zamanynan beri  talaı ǵasyrlardyń  kýási bolǵan  qasıetti ǵımaratqa shynymen adam qolynyń qamqorlyǵy kerek edi. Ári qaraı, Ibn Saǵd Tabaqattyń 1\145 rıýaıatymen jetken derekte «Qaǵbanyń qabyrǵasyn buzǵanmen Ibrahım  salǵan  irgetasyna tımeı, qurylysty onyń ústinen salmaq bolady.  Qaǵba qabyrǵasy  belýarǵa deıin kóterilgen kezde  taǵy da tartys týady.  Qasıetti sanalatyn «Hajarýl-Ásýád» degen qartasty  óz oryna qoıý kezinde taıpalar  ózara talasyp, bir mámlege kele almaıdy. Osy kezde Quraıyshtyń aqsaqaly Ábý Úmáııa kópshilik aldyna shyǵyp, daýlasqandarǵa Qaǵbanyń myna esiginen birinshi kirgen adam tóreshi bolsyn deıdi. Demderin  ishine tartyp, esikten kirer kisini kútedi. Quraıyshtyqtar tym-tyrys esikke saryla qarap turǵanda, áziret Muhammed kirip keledi.  Ony kórgen halyq Ámınniń aıtqanyn tyńdaımyz deıdi, qandaı úkim aıtsa kónemiz deıdi. Paıǵambarymyz mán-jaıdy  estigen soń, aldymen úlken  mata ákelýdi buıyrady. Ony jerge tósep qara tasty óz qolymen kóterip ortasyna qoıyp ár taıpadan bir-bir adamnan shyǵyp,  myna matany aınaldyra ustap, asty kótersin deıdi.  Ár taıpanyń ıgi jaqsylary  jumyla kóterip, qasıetti tasty óz ornyna aparady. Tasty bel deńgeıine jetken kezde, Muhammed – Ámın tasty alyp,  ornyna qoıdy».

Osy bir oqıǵadan ıslam tarıhyn bilgisi kelgender birneshe ǵıbrat,  Allanyń hıkmetin túsinedi. Iаǵnı, psıhologııalyq shynshyldyǵymen, tabıǵılyǵymen, ǵylymı kózqarasymen jáne jan-jaqty taldaýymen erekshelenedi. Adamzattyń aqyrǵy elshisiniń ómirindegi eleýli oqıǵalardy baıandap qana qoımaı, onyń uly tulǵa retinde tanylýynyń, qalyptasýynyń rýhanı  sıpatyn aıshyqtap, júrekke jetkizedi. Allanyń Rasýlynyń basynan keshken oqıǵalardy eńbek tarıhı derekterdi jetkizip  qana qoımaı, qaǵazǵa túskendi túıip alar oıyn, hıkmetin de tápsirlep jazady. Munyń ózi oqyrmanǵa jol siltep,  oqıǵa barysyn paıymdaýyna oǵan tereń boılaýyna  áser etedi.

Bul eńbekti jınaqtaǵan Rashıd Haılamaz saýapty isti sátti aıaqtap, on segiz myń ǵalamnyń sardarynyń jer betindegi ǵumyryn jáı áńgimelep qana  qoımaı, hronologııalyq tártippen jyldan-jylǵa, oqıǵadan-oqıǵaǵa tartyp, tanys ta beıtanys zamandastarynyń tulǵasyn ashyp, tutas bir álemdi sýretteıdi. Oqyrman bir tylsym arqyly sol oqıǵalardyń ortasynda júrgendeı sezinedi. Paıǵambarymyzǵa onyń dúnıe esigin ashqan sátten bastap baýrap alyp, súıispenshiligimiz oıanady. Sábıdiń ata-anasy erte dúnıeden kóship áýletiniń úlkenderiniń qolyna tárbıelenedi. Bizder de solarmen birge júregimizben egile otyryp, asyl dana bolyp ósip kele jatqan sábıge tilekshi bolyp, birge qýanamyz.

Al eńbektiń basqa da basylymdardan artyqshylyǵyn osy eńbekti ázirlegender de aıtyp ótken. Ony bylaı túsindiredi. «Búgingi kúni biz Islam tarıhyndaǵy túrli joryqtar men soǵystardan góri, Alla elshisiniń qarapaıym adam retinde  qoǵamdaǵy mindetin túsindiretin eńbekterge kóbirek zárýmiz. Qoldaryńyzdaǵy kitap osyndaı bıik maqsatqa qyzmet etpek.  Sondyqtan  oqyrmanymyz osy  eńbek arqyly  tek qana din jolyndaǵy joryqtarmen emes, qaı kezdegi musylman qoǵamy úshin de mańyzdy, júregi súıspenshiilk pen mahabbatqa toly kámil adammen, qaı qyrynan alsańyz da táliminde min joq erekshe tálimgermen tanyspaq» deıdi. Buǵan biz de qosylamyz. Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) sharapatty beınesi oqyrmandarynda baýrap, júrek kózderin ashyp, izgilikke jaqyndatata túsedi.

Kitapty ázirleýshilerdiń  atap ótkenindeı, kóptegen izdenisterdiń arqasynda káýsar ıesiniń ǵumyrbaıanynyń osyǵan deıin qaltarysta qalǵan tustaryna mán berilgenin bylaısha qaperge salady. «Islam tarıhyndaǵy eń bir eleýli ózgeristerdiń basy Bádir týraly aıtqanda, Paıǵambarymyzdyń Mádınadan shyǵyp, qaıta oralǵanyna deıin on kún ketkenin eskertý kerek. Bádir shaıqasy osy on kúndegi bes-alty saǵattyq ýaqytty ǵana alǵan. Kóbine qalǵan toǵyz jarym kún Paıǵambarymyzdyń sahabalarymen  birge júrip,  olarmen qandaı qarym-qatynasta bolǵany eskerilmeı qalyp ketip jatady. Osy jaǵy óte mańyzdy. Sondyqtan da qalǵan toǵyz jarym kúndik ýaqyttyń qalaı ótkenin zerttep, ondaǵy biz úshin asa mańyzdy tustardy oqyrmanǵa jetkizý – kitaptyń eleýli erekshelikteriniń biri deýge bolady» deıdi.

Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) kitapta sýrettelgen árbir oqıǵasy oqyrmanynyń da zerdesin ashyp, ilimin arttyra túsedi. Qurannyń árbir aıatyn qandaı jaǵdaıda qaıda túskenin bilip, ımany bekıdi. Kitapta keltirilgen Qutbaǵa da den qoıyp, tebirenemiz.

Mádına qalasyndaǵy Quba meshitindegi «Alǵashqy qutbasy», odan keıingi joryqtardaǵy urys bastalmas buryn Alla Taǵalaǵa madaq aıtýdan bastaǵan qysqa Qutbasy áýezdi lepesteıin júregimizde jattalady. «Esh kúmándaryń bolmasyn, Alla Taǵalanyń buıyrǵanyn buıyryp, tyıǵanyna tyıamyn... Quranda aıtylǵan ámirler men tyıymdardy, aıattarda baıandalǵan jattardy jáne senderdi qalaı azaptan qutqaryp, aıaýly, ardaqty etkenin oılańdar. Onyń kitabyn myqtap ustanyńdar. Sonda Rabbylaryń senderge razy bolady. rabbylaryńnyń ámirin aıaqasty etpeńder, sonda ýáde etilgen nyǵmeti men keshirimine ıe bolasyńdar. Allanyń ýádesi – haq, sózi – ras, jazasy – aýyr. Men endi ózimdi de, senderdi de esh qalǵyp múlgimeıtin, bar nárse bıiginde bolǵan Allaǵa tabystadym. Súıengenimiz bir Alla, tek Odan ǵana medet suraımyz jáne tek Oǵan ǵana táýekel etemiz. Onyń quzyryna qaıta oralamyz. Alla bizge jáne ısi musylmanǵa  meıirimin tóksin!- deıdi. Bul Allaǵa pendesin jaqyndatqan altyn baspaldaqtary emes pe?! Búkil paıǵambarlar ımamy, jetekshisi, basshysynyń aýzynan shyqqan  asyl sózi osy emes pe?!

Sońǵy kezderi jahandaný jaǵdaıynda musylmandyq teologııalyq ádebıetter men ýaǵyz-nasıhattyq mátinderde bolsyn, jalpy álemdik keńistikte paıǵambarymyzdyń ótken zamanda az aıtylǵan planetarlyq mıssııasyna erekshe mán berilýde. Bul jóninde qazirgi zamanǵy musylmanshylyq jolyn zertteýshilerdiń biri A.B.Fıllıps bylaı dep jazady: «Islamnyń negizgi maqsaty men máni búkil adamzattyń ıgiligi bolǵandyqtan Muhammed paıǵambar barlyq adamdarǵa jiberilgen ámbebap paıǵambar boldy. Alla Taǵala Quranda anyq sózder arqyly Qanshama ret «Seni barlyq adamdarǵa elshi ári eskertýshi etip jiberdik, biraq adamdardyń kóbi bilmeıdi» (34:27) «Aıt: «Eı, adamdar! Men barlyǵyńa Allanyń elshisimin» (7:158).

Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) tulǵasynyń tarıhı qubylysy mynadaı úshtaǵanda aıshyqtaldy. Onyń biri – qarapaıym adam bolyp jaratylyp, topyraqty ólim buıyrǵan pende retinde.  (Muhammed s.ǵ.s.) «Shynynda sen de ólesiń. Olar da óledi». Quran, 39:30.

Ekinshisi Allanyń Rasýly – Elshi ári sońǵy paıǵambar retinde («paıǵambarlar móri» «Allanyń Elshisi jáne paıǵambarlardyń sońy» (Quran, 33:40) ulyqtalady. Bul degenimiz Jaratýshy Haq Taǵalanyń alǵashqy paıǵambary Adam Ata bolsa, (r.a) sońǵy paıǵambary – Muhammed (s.ǵ.s.)  «Hatamýl-Ánbııá», ıaǵnı «Paıǵambarlar móri» degen maǵyna beredi.

Muhammedtiń osy jáne basqa da fýnksıonaldyq erekshelikteri Qurannyń kóptegen aıattarynda máńgilik aqıqat retinde kórsetilgen. Bir jaǵynan alyp qarasańyz Allanyń qudireti sheksiz. Adam balasynyń qamshynyń sabyndaı qysqa ómirinde qanshama is tyndyrdy. Amerıkalyq ǵalym M.Hart óziniń «Tarıhtaǵy eń yqpaldy júz tulǵa» atty kitabynda sosıologııalyq zertteýleri nátıjesinde Muhammedtiń tanymaldylyq reıtınginde birinshi orynda turǵanyn atap ótedi. Osy zertteýge súıene otyryp, áıgili amerıkandyq neofıt, psıhologııa ǵylymynyń doktory Robert Freıdjer osy zertteýge silteme jasaı otyryp, bylaı dep jazady: «Muhammed paıǵambardy Batys tarıhshylarynyń jetekshileriniń biregeıi búkil adamzat tarıhyndaǵy eń yqpaldy adamdar tiziminde birinshi orynǵa qoıý úshin tańdady. Ol álemdik uly dinderdiń biriniń negizin salýshy ǵana emes, tarıhta dinı jáne áleýmettik-saıası turǵydan da eń úlken tabysqa qol jetkizgen jalǵyz tulǵa boldy. Muhammed fılosof, sheshen, ýaǵyzshy, zań shyǵarýshy, jaýynger, qolbasshy jáne saıasatker bolǵan. Ol – álemdegi barlyq musylmandar úlgi alýy tıis naǵyz tulǵa».

Paıǵambarymyz artyna muragerin qaldyrǵan joq. En baılyqty ıelenip, kúmbezdi saraılar, záýlim keseneler, adam astamshylyǵyn bildiretin bıik ǵımarattar turǵyzǵan joq. Biraq bizderge barsha adamzat balasyna baǵa jetpes úsh qundylyqty mura etti. Artynda mıllıardtaǵan úmbetin qaldyrdy, Alladan túsken ýahıdy jamaǵatyna tabys etti, jáne Allanyń Elshisi, arab túbegindegi taıpalardyń basyn qurap memleketke aınaldyrǵan tulǵa retinde máńgi ólmes estelik-eskertkishin qaldyrdy. Bul úsheýi de ortaq tarıhtyń  úsh dińgegindeı máńgi óshpes, ár adamnyń  ǵumyryn sáýlelendirip, izdenis pen izgilikke bastaıtyn máńgilik qundylyqtar. Ǵasyrlar boıy musylmandyq dástúrmen tárbıelengen adamzattyń, onyń ishinde musylman álemi halyqtarynyń tarıhı jadynda Muhammed pen Islam erekshe oryn alady. Adamzattyń asyly dúnıeden óterinde, «Senderge amanat qaldyryp baramyn. Sodan aıyrylmasańdar, esh ýaqytta adaspaısyńdar. Ol amanat – Allanyń kitaby Quran. Sózimdi muqııat tyńdańdar jáne uǵyńdar. Musylman – musylmannyń baýyry, búkil musylman bir-birine baýyr. Din baýyrlastaryńnyń quqyna qııanat etý – haram» dep musylmandy musylmanǵa tabystady.

Ǵasyrlar ótti, dúnıe tóńkerilip, zamana aýysty. Biraq, basqa dindermen salystyrǵanda aıbyny bólek, álemdik dinge aınalǵan Islam dini kúni búginge deıin musylmandardyń sanasynda mazdap janǵan shamshyraqtaı árqaısynyń ómir saltynda kórinis berip, álemdik saıasat pen halyqaralyq qatynastarda óz ornyn saqtap keledi.

«Esterińde bolsyn, paıǵambarlar úmmetiniń kóptigimen maqtanady. Meni uıatqa qaldyryp júrmeńder! Men sizderdi Káýsar bulaǵynyń basynda kútemin» degen amanaty árqaısymyzdyń jadymyzda jańǵyrady. «Paıǵambarlarmen, sheıittermen, syddyqtarmen jáne nyǵmetińe bólengen  izgi jandarmen birge meni de keshirip, rahymyńa bólegeısiń! Meni de uly dostyǵyńa qabyl ete kór!» degen Rasýldyń sońǵy sózderimen kitaptyń hıkmetin túıindep núktesi qoıylady. Aınalasynda kóz jasymen betin jýǵan jaqyn-jýyǵynyń «Elshilik mindetińdi kámil atqardyń, bárimizge ósıet aıtyp, úgit-nasıhat júrgizdiń dep kýá bolamyz», – degen sózine qosylyp oqyrmandary da birge egiledi.

«Menen basqa búkil paıǵambarlar, sózsiz qabyl alynatyn duǵalaryn osy dúnıede-aq jasaǵan. Al men bolsam duǵamdy Rabbymnyń janynda qııamet kúnine saqtadym. (Osy duǵamen sol kúni shapaǵat etemin)» degen Eki dúnıeniń sardarynyń bul lepesi ár musylmanǵa dem berip, izine ergenderge eki dúnıede de qamqor bolatynyna, janynda júretinine sendiredi, ımanyn bekitedi. Qataryn kóbeıtedi.

Amangeldi KEŃShILIKULY,

ádebıet synshysy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty