Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jedel járdem qandaı jaǵdaıda keshigedi?
Kúndiz, meıli túnde kútpegen, oqys oqıǵaǵa urynbasyńa eshkim kepildik bere almaıdy. Bylaıǵy kúni eńbegin elemegenmen, jan qysylǵanda dúnıe ataýlyny umytyp, alǵashqy medısınalyq kómekke júginesiń. Jedel járdem jedel jetse deısiń. Biz osy joly qaýyrt shaq, qıyn sátte adam janyn arashalap qalýǵa tyrysatyn mamandardyń jumysymen tanysýdy oılap, Astana qalasynyń jedel medısınalyq járdem stansasyna aıaldadyq.
Qoǵam bolǵan soń el arasynda túrli syn-pikir aıtylady. Sonyń bir ushy ara-tura medısına qyzmetine, jedel járdemge tıip jatady. Qyzmet kórsetý sapasyna, mamannyń jumysyna syn kózben qaraıtyndar tabylady. Desek te suraqtyń kóbi jedel járdemniń jedel kelmeıtinine qatysty. Jedel medısınalyq járdem stansasyna barǵanymyzda mamandyqtyń qyr-syryn, qıyndyǵyn kórsetýmen shektelmeı, kóptiń kóńilinde júrgen saýaldarǵa da jaýap alýǵa tyrystyq.
Jedel járdem stansasynyń kireberisinde qyzmettik kólikter qaz-qatar tizilip tur. Biri shaqyrtýǵa asyǵyp-úsigip, jedel shyǵyp bara jatsa, endi biri turaqqa aıaldap jatty. Sol mańda shaqyrtýdan endi kelip, qural-jabdyq, dári-dármekterin túgendep júrgen feldsher Azat Rahmatýlınmen júzdesip, pikirlestik. Ol – jedel-járdem stansasynda 10 jyldan beri eńbek etip júrgen bilikti maman. Ádette túske deıin shaqyrtý az túsetindikten, osy sátti biz de tıimdi paıdalanyp, jedel járdemdegi quraldardy mamanmen birge túgendep shyqtyq. Kóliktiń kireberisinde esikten sál joǵary mańdaıshada ilýli turǵan «defıbrıllıator» degen qurylǵyny baıqadyq. Túr-túsin eski telefon apparatyna uqsattyq. Sóıtsek, bul qysqamerzimdi kúshti elektrlik ımpýlspen júrekke áser etetin arnaıy qural bolyp shyqty. Júrek bulshyqetiniń jıyrylýyn jáne relaksasııasynyń jıiligin qalypqa keltirýge arnalǵan eken. Sosyn ottegi apparaty, akýsherlik kómek kórsetýge arnalǵan jıyntyq, reanımasııa kezinde qoldanatyn monıtor, elektrkardıogramma, naýqas aýyr jaraqat alǵanda, aıaq-qol synǵanda tańatyn, tipti kúıik shalǵanda qoldanatyn quraldar kózge tústi. Al akýsher únemi alyp júretin sary qorapsha adrenalınnen bastap fızrastvor, aýyrsynýdy basatyn noshpa, ketonaldan basqa da dári-dármekke tolǵan. Jedel járdem qyzmetiniń qyr-syrynan beıhabar biz úshin kóliktiń ishi shaǵyn emhana sekildi kórindi. Osy arada Azat Rahmatýlındi áńgimege tartyp, jedel járdem qyzmetine qatysty birneshe suraqqa jaýap alyp úlgerdik.
– О́zderińiz kórip turǵandaı, jedel járdem kóliginde alǵashqy medısınalyq kómekke qajettiniń bári bar. Onyń ústine jyldan-jylǵa tehnıka, quraldar jańaryp jatyr. Keıbir quraldardyń kómegimen bir emes, birneshe qyzmetti qatar atqarýǵa bolady. Suraqqa toqtalsam, shynynda, jedel járdemniń keshigýine bir emes, birneshe sebep bar. Ásirese keshqurym turǵyndardan shaqyrtý kóp túsedi. Dál sol mezgilde qalada keptelis bastalady. Keı-keıde dabyl belgisin qosyp júrgenimizge qaramaı, jol bermeıtin júrgizýshiler kezigip qalady. Negizi bizde shaqyrtýdyń 4 túri bar. Mysaly, birinshi deńgeıli, ıaǵnı jedel shaqyrtýǵa 10 mınýtta jetýimiz kerek. Ekinshi deńgeıli shaqyrtýǵa – 15 mınýtta, úshinshi jedeldiktegige – 30, tórtinshi deńgeıli shaqyrtýǵa bir saǵat kóleminde barýymyz qajet. Túsingenderińizdeı, shaqyrtýlar reti naýqastyń hal-ahýalyna baılanysty bekitilgen. Jol-kólik oqıǵalary oryn alsa, naýqas es-tússiz jatsa, bıikten qulasa, basqa da aýyr jaǵdaıǵa tap bolsa, barynsha 10 mınýtta jetýge tyrysamyz, – deıdi A. Rahmatýlın.
Aýrý-syrqaý jasaryp tur
Jedel járdem quramy keptelistegi qarbalasqa aptanyń sońyna nemese mereke kúnderi ǵana emes, kúndelikti kezigedi. Ásirese keshki 18.00-den túngi 12.00 aralyǵynda shaqyrtý ádettegiden kóbirek túsedi. Bizben pikirlesken jedel járdem quramy aldyńǵy túnde tańǵa deıin 16 shaqyrtýǵa barypty. Onyń ishinde jedel jáne tórtinshi deńgeıli shaqyrtýlar bolǵan. Keshki 17.00-den tańǵy 8.00 aralyǵyndaǵy 15 saǵatta 16 mekenjaıǵa baryp, qyzmet kórsetý degen rasymen de ońaı sharýa emes. Bir jaǵy qys mezgilinde jiti respıratorly vırýstyq ınfeksııalar kúsheıetindikten, tumaý jáne basqa da juqpaly aýrýmen syrqattanǵan balalarǵa kómek kóbirek kerek bolady. Qys, kóktaıǵaq, oqys oqıǵalar jıileıdi. Mamandar sonyń barlyǵyna der kezinde jetip, alǵashqy kómek kórsetip, qajet bolsa, aýrýhanaǵa jedel jetkizýge tyrysady. Keıde naýqasty qalaı da aman alyp qalýdy oılap, qansha jerden arpalysqanmen, dám-tuzy taýsylýǵa taıaǵan jandardan aıyrylyp qalatyn jaıttar da kezdesedi. Mundaı jaǵdaı jedel kómek kórsetýge tyrysqan medısına qyzmetkeriniń de janyna batady.
– Kez kelgen qıyn, kúrdeli, qolaısyz jaǵdaıda jaqsy nárse oılap, barlyǵy durys bolady dep úmittenemiz. Árkez sergek bolýǵa tyrysamyz. Abdyrap qalmaı, naqty iske kóshemiz. Qoldan keletin sharanyń barlyǵyn jasaımyz. Naýqastyń hal-ahýalyna qaraı jaǵdaıy táýir bolsa, úıde qaldyryp, keńesimizdi aıtamyz. Al jaǵdaıy kúrdeli bolsa, dıagnozy boıynsha ártúrli aýrýhanaǵa aparamyz. Jaraqat alsa – travmatologııaǵa, júregi syr berse – kardıologııaǵa, bala syrqattanǵan bolsa, balalar aýrýhanasyna zýlaımyz. Jedel járdemde júrgenime 10 jylǵa jýyqtapty. Osy aralyqta aýrýlardyń jasaryp jatqanyn baıqadym. Buryndary kóbine eresekterde kezdesetin aýrýlar jastardan da anyqtalyp jatyr. Buǵan endi turmys-tirshiligi, stress, basqa da faktorlar áser etse kerek. Sebebi bul – bizde ǵana emes, álemde bolyp jatqan jaǵdaı, – dedi A.Rahmatýlın sózin túıindep.
Jedel járdem brıgadasynda ekinshi feldsher qyzmetin atqaratyn Álibek Qojamqulov jas ta bolsa jumysyna uqypty ekenin baıqatty. Onyń jedel járdemge kelgenine jylǵa jýyqtaǵan. Feldsherlerdiń qasyna ilesip, kómektesip, tájirıbe shyńdap júr.
– Osy mamandyqty tańdaǵan soń, qyr-syryn tolyq meńgeremin degen nıettemin. Biraz tájirıbe jıyp, shyńdalyp, feldsher bolsam degen oıym bar, árıne. Qazir feldsherlerge qolǵabys etip júrmin. Meniń jumysym kóliktegi qural-jabdyqtardy rettep, dári-dármekterdi der kezinde túgendeýden bastalady. Mysaly, búgin biz qandaı dári-dármek, quraldardy qoldansaq, sonyń ornyn jumys ýaqyty aıaqtalǵannan keıin túgendep qoıamyz. Sebebi kelesi bizden keıingi toptyń alańsyz shaqyrtýǵa ketýine jaǵdaı jasalýy kerek. Iá, jyl ishinde túrli shaqyrtýǵa bardyq. Alǵashynda jumys qıyn bolǵanyn jasyrmaımyn. Biraq ýaqyt sátimen úırenip kettik, – deıdi Álibek.
Júrgizýshilerdiń jol berý mádenıeti
Qysta shaqyrtýǵa saqadaı saılanǵan kólikter damyldamaıdy eken. Júrgizýshi turaqqa kelip aıaldaǵan ýaqytta da kólikti óshirmeıdi. Sebebi sala mamandary qaı kezde jedel shaqyrtý túsetininen beıhabar. Mundaı jaǵdaıda kólikti qyzdyryp otyrýǵa ýaqyt joq. Ári kúnniń sýyǵynda kóliktegi qurylǵylar, dári-dármek qatyp qalýy múmkin. Osy arada biz jedel járdem júrgizýshisi Ǵarıfolla Jumadilovpen pikirleskendi jón kórdik.
– Sanamalasam, jedel járdemde júrgenime 6 jyl bolyp qalypty. Osy aralyqta jumys barysynda nebir oqıǵamen betpe-bet keldik. Urys-keriske jetip, janjaldasyp qalǵan sátter boldy. Endi keshegi áleýmettik jelide taraǵan beınejazbadaǵydaı jaǵadan alyp, judyryqtasyp qalǵan sátter óz basymnan ótken joq. О́tpeı-aq ta qoısyn. Adamnyń barlyǵy birdeı emes qoı. Ishimdik ishkendermen qosa ashýǵa býlyǵyp turǵan adamǵa tap kelýiń múmkin. Mamandar adamdy bólip-jarmaı, bárine birdeı járdemdesedi. Mindetimiz ǵoı. Ishimdikke sylqııa toıyp alyp, basy jarylyp jatqan naýqastar kezdesken. Ol bizben qansha teketiresse de, tastap kete almaımyz. Kómektesemiz. Oqystan qaza tapqandardy kóresiń. Mysaly, meniń alǵash jol-kólik oqıǵasyna barǵanym esimnen ketpeıdi. Júreksinip qalǵanmyn. Qazir úırenip kettik. Júrgizýshi mádenıetine toqtalar bolsam, astanalyqtar barynsha jol berip, ótkizip jiberýge tyrysady. Áıtkenmen kóliktiń arnaıy dabyl údetkishin qossaq ta, elemeı, jol bermeıtinder kezigedi. Naýqastyń jaǵdaıy kúrdeli bolsa, keıde baǵdarshamnyń qyzyl túsine, qarsy jolaqqa da shyǵyp ketip jatamyz. Biraq esh sebepsiz ereje buzbaımyz. Barynsha jedel jetýge tyrysyp kele jatqanda qaladaǵy kóppáterli turǵyn úılerdiń alańshasynan kólik qoıatyn oryn tabylmaı qalady. Al bizge múmkindiginshe podezdiń mańynda turý kerek. Sosyn qaladaǵy kóptegen turǵyn úı keshenderinde shlagbaým ornatylǵan. Kólikpen ótý qıyn. Mundaıda feldsherler kútip tura ma, kólikten túse salyp jaıaýlatady, – deıdi jedel járdem júrgizýshisi.
Shaqyrtýdyń da shaqyrtýy bar
Jedel medısınalyq járdem stansasynyń bas ǵımaratynda sımýlıasııalyq oqytý ortalyǵy bar. Onda úırensem, bilsem deıtin jas mamandar kóp eken. Bir emes, birneshe kabınette jas mamandar alǵashqy kómek ısharalaryn arnaıy adam pishindes quraldarda pysyqtap jatyr. Jedel medısınalyq járdem mamandaryn oqytý boıynsha talaptar halyqaralyq standarttarǵa saı eken. Qala berdi oqytý ortalyǵyndaǵy ınstrýktorlardyń barlyǵy halyqaralyq ınstrýktorlardyń qatarynda. Budan ári biz kóp kidirmeı, qala boıynsha jedel járdemge túsken qońyraýlardy qabyldap otyratyn operatorlar jaıǵasqan bólimshege bettedik. Qaz-qatar tizilgen operatorlar bir qońyraýdan soń kidirmeı, lezde kelesi qońyraýdy qabyldap jatyr. Endi biri telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy naýqastyń jaqynyna jedel járdem jóneltilgenin aıtady. Qashyqtan alǵashqy kómek kórsetýge tyrysqan operatorlar da osynda. Mundaǵy qarbalasty kórip, operatorlardyń birine-biri kedergi keltirmeı, óz jumysyna uqyptylyqpen kiriskenine tánti boldyq. Roza Jaqypova jedel járdemde shaqyrtýlardy qabyldaý feldsheri bolyp eńbek etedi. Tájirıbeli maman, jedel ári naqty sóıleıdi, ózi shıraq.
– Astanalyqtar 103-ke qońyraý shalǵanda birinshi biz jaýap beremiz. Aldymen qazaq tilinde jaýap qaıtaramyz. Eger shaqyrtýshy resmı tilde sóılese, oryssha jaýap beremiz. Naýqas týraly tolyq maǵlumat suraımyz. Mekenjaıynan bastap qandaı syrqat mazalaıtynyn, bárin-bárin bilip alamyz. Naqtylaǵan soń, ol málimetti qaladaǵy bes aýdan boıynsha jaýapty dıspetcherlerge jiberemiz. Olar sol zamatta málimetti jedel járdem brıgadasyna joldaıdy. Naýqas esinen tanyp qalsa nemese basqa da tótenshe jaǵdaıda biz qasyndaǵy adam arqyly naýqasqa járdemdesýge tyrysamyz. Kóp jaǵdaıda syrqattanǵan adamǵa jedel járdem jetkenshe kómekteskiń keledi. Áıtkenmen keıbir sátterde pasıenttiń týystary aıǵaıǵa basyp, jylap, tipti ózara birimen-biri urysyp ketedi. Bizdi tyńdasa, alǵashqy kómek kórsetýge járdemdeser edik. Ásirese kishkentaı balalar esinen tanyp qalsa, anasy aıǵaıǵa basyp, balany bir qyryna qaratyp jatqyzbaı, selkildetip ketedi. Mundaıda ata-ana barynsha sabyr saqtasa, bizdiń kómegimiz tıedi. Kúnine bir feldsher-operator 160-200 shaqyrtýshyǵa deıin qabyldaıdy. Keshki aýysymda shaqyrtýlar budan da kóbirek túsedi. Qońyraýdyń da túr-túri bolady. Budan bir-eki aýysym buryn maǵan qala turǵyny qońyraý shaldy. «Ýdýshe, ýdýshe, eki jastaǵy qyz», dep aıqaıǵa basty. «Esinen tanyp jatyr ma?» degenime «Joq», dedi. Mekenjaıyn naqtylap, birinshi deńgeıli shaqyrtý boıynsha lezde kómek jiberdik. Sodan jedel-járdem quramy mekenjaıǵa jetse, qala turǵynynyń ıti aýyryp jatyr eken. Osyndaı keleńsiz jaıttardyń ózi ýaqytymyzdy alady, – deıdi feldsher R.Jaqypova.
«103» qyzmetindegi mamandardyń basym kópshiligi kúndiz jumysqa shyǵyp, ertesine túnde qaıta qyzmetine kirisedi. Esesine eki kún demalady. Kúndiz orta eseppen 10-12 shaqyrtýǵa jetse, túnde shamamen 16-20 pasıentke barady. Osynyń esesine feldsherler orta eseppen 300 myń teńgeniń kóleminde jalaqy alsa, júrgizýshilerdiń tabysy 200 myń teńgeniń tóńireginde. Munda endi mamannyń eńbek ótili, naqty jumysqa shyqqan kúnderi eskeriledi.
Búginde Astana qalasy boıynsha 90-95 jedel járdem brıgadasy turǵyndarǵa jedel medısınalyq kómek kórsetedi. «Almaty», «Esil», «Baıqońyr», «Saryarqa» podstansalary bar. Endi «Nura» podstansasyn iske qosý josparlanypty. Astana qalasy boıynsha jedel medısınalyq járdem stansasynda arnaıy jabdyqtalǵan qyzmettik kólikter jetkilikti deńgeıde bolǵanymen, eskirip qalǵany da kóp. Buǵan joǵarydaǵy «kólikterdiń táýlik boıy damyldamaı qyzmet kórsetetini» týraly keltirilgen pikir mysal.
Jedel járdemge táýligine Astana qalasynyń turǵyndary jáne qonaqtarynan shamamen 8 myńǵa jýyq qońyraý túsedi. Buǵan endi maýsymdyq juqpaly aýrýlardyń kóbeıip jatqany áser etip otyr. Jedel járdem toptary kúndelikti orta eseppen 2 500 shaqyrtýǵa barsa, qalǵan qońyraýlar boıynsha mamandar qashyqtan keńes beredi.
Bir qaraǵanda jumysyn kópshilik elep-eskere bermeıtin jedel járdem qyzmetiniń tirshiligi, mine, osyndaı. Halyq saýlyǵy úshin kún-tún demeı, tynym tappaı qyzmet etip júrgen sala mamandarynyń eńbegi qashanda baǵalanýy kerek.
