Elordada Kárim Myńbaev kóshesi bolsa...
Toponımıkalyq alqanyń qabyldaǵan sheshimine sáıkes elorda ákiminiń ókimimen elimizdiń bas qalasyndaǵy N59 mektep-lıseıge akademık Kárim Myńbaevtyń aty berildi. Sondaı-aq buryn nómirmen ǵana belgilenip júrgen biraz mektep endi qazaqtyń birtýar uldary – zar-zaman kezeńiniń aıtýly aqyny Dýlat Babataıulynyń, qazaq kınosynyń negizin qalaýshy Sháken Aımanovtyń, II dúnıejúzilik soǵystyń batyrlary Qasym Qaısenov pen Raqymjan Qoshqarbaevtyń, Lenınmen sózjarysqa túsip, Qazaq eli shekarasyn belgilep bergen Álimhan Ermekovtiń, alashshyl qaıratker Júsipbek Aımaýytulynyń, memleket qaıratkerleri Sultanbek Qojanov pen Barlybek Syrttanulynyń, sákentanýshy ǵalym Tursynbek Kákishevtiń esimderimen atalatyn boldy.
Bilim oshaqtaryna tarıhı tulǵalardyń atyn berý – olardy jaı ǵana ulyqtaý emes. Biz muny oqý-tárbıe, mádenı is-sharalar arqyly olardyń elge sińirgen eńbekterin nasıhattaý dep túsinemiz. Máselen, Kárim Myńbaev ısi qazaqtan shyqqan alǵashqy akademık ekenin kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattardyń barshasy biledi dep oılaımyn. Qazaqstan KSRO quramyndaǵy avtonomııa bolyp turǵanda elimizdiń alǵashqy úkimetiniń (KırSIK) múshesi, alǵashqy halyq komıssarlarynyń (mınıstrleriniń) biri týǵan aǵasy Turysbek Myńbaıdyń halyq jaýy degen jala jabylyp, ishki ister halyq komıssarıatynyń (NKVD) qurbany bolyp ketkende, akademık Nıkolaı Vavılovtyń doktorantýrasynda oqyp júrgen jas jigit Kárim de II dúnıejúzilik soǵystan syrt qalmady. Qan maıdannan Myńbaıdyń bes ulynyń úsheýi elge aman-esen oraldy. Ekeýiniń súıegi maıdan dalasynda qaldy.
Baýyrjan batyrdyń sanaýly dostarynyń biregeıi bolǵan doktorant maıor Kárim Myńbaev ǵylymǵa qosqan zor úlesi úshin Joǵarǵy bas qolbasshynyń buıryǵymen Lenıngrad maıdanynan elge qaıtarylǵan. Soǵys órti órship turǵanda, Qazaqstanda ǵylym akademııasy qurylmaǵan kezde ol Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń múshesi bolyp saılandy. Qazaqtan shyqqan alǵashqy akademık deıtinimiz sondyqtan.
Ǵalymnyń eńbegi eskerýsiz qalmaq emes. K.Myńbaevtyń atyna Almatyda kóshe berilgen. Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda ǵylymı zertteý ınstıtýty bar bolsa, sol ǵylymı qalashyq Myńbaev aýyly dep atalady. Degenmen ózi oqyǵan baıyrǵy Aqmolada, qazirgi Astanada bir kóshe ǵalymnyń atyna suranyp-aq tur.
Nurhan HAMZEULY,
elorda turǵyny
ASTANA
Qazaq aıtysy qashanda bıikte
Qarasózden qaımaq qalqyǵan kórkemsóz maıtalmandary kóne zamannan-aq birinen-biri oza shapty. Al halyq aýyz ádebıeti ár salada, ártúrli janrda damydy. Turmys-salt jyrlarynan bastaý alyp, eposqa jalǵasqan folklordyń janrlyq órisi osylaısha keńeıe berdi. Jalpy, halyq aýyz ádebıetin qalyptastyrýdaǵy úlken satylardyń biri – aıtys óneri. Aıtystyń ereksheligi sol, zaman aǵymyna qaraı aqyndar túrlishe jyrlady. HIH-HH ǵasyrlarda baı men kedeılikti shenep, teńdik pen táýelsizdikti ańsaǵan aqyndarymyzdyń armany asqaq edi. Al táýelsizdikten keıin qoǵamda bolyp jatqan jaıttardy, ásirese ádiletsizdikti aıamaı synady. Osy oraıda egemendikke qol jetkizip, eńsemizdi tiktegen shaqta qazaq aıtysyn Eýropaǵa aparǵan aıtýly aqyn Júrsin Ermannyń eńbegi eren. Sonyń uly jemisi sol, keshe ǵana táýelsizdik alyp, qolymyz aýzymyzǵa jetken zamanda umytylyp bara jatqan kóne ónerimiz qaıta túledi.
Ol Birjan men Sara aıtysyn jańa nusqada qalyptastyryp, úlken aıtys mektebiniń qabyrǵasyn qalady. Jer-jerdi aralap, qara óleńniń máıeginen nár alǵan ot aýyzdy, oraq tildi shyn dúldúlderdi izdestirip, bir shańyraq astyna jınady. Ásirese jyraqta qalǵan shalǵaı oblys, aýdan, aýyldan daryndylardy izdep tapty. Atap aıtar bolsaq, keshegi Manap Kókenov atamyz bastaǵan, Nadejda Lýshnıkova apamyz qostaǵan, sondaı-aq ózindik talantyn baǵalamaı, kúıbeń tirlikpen qazan-oshaqtyń basynda qalyp qoıǵan ot aýyzdy, oraq tildi keremet aqyn apamyz marqum Táýshen Ábýovanyń talanty talaıdy tańdaı qaqqyzǵany áli esimizde. Áselhan Qalybekova, Ásııa Berkenova, Shorabek Aıdarov, Esenqul Jaqypbekov, Aıtaqyn Bulǵaqov, Qonysbaı Ábilov, Amanjol Áltaev, Serik Qalıev, odan bergi jastar legi – Dáýletkereı Kápuly, Bekarys Shoıbekov, Mels Qosymbaev, Aınur Tursynbaeva, Orazaly Dosbosynov, Rınat Zaıytov, Balǵynbek Imash, Sara Toqtamysova bastaǵan dúldúlder shoǵyrynyń ózi bir tóbe emes pe?
Úlken býyn aqyndardyń aıtysy qarapaıym boldy. Bir-birine degen qurmeti men syılastyǵyn ázil-qaljyńmen utqyr jetkizdi. Olardyń aıtys ónerinde ózindik úılesimdi áýeni men erekshe aıtysý ádisi bar edi. Máselen, Shorabek Aıdarov qońyr daýysymen áýendi sozyp bastasa, Aıtaqyn aıaǵymen jer tarpyp, «haılaılym-haılymǵa» saldy. Qonysbaı aǵamyzdyń «aı-aı-aı» degen tartymdy daýys yrǵaǵyna salýy ózine qandaı jarasymdy edi!
Júrsin Erman tek uıymdastyryp qana qoımaı, ár aqynnyń sóz saptaýy men uıqasyna da kóp kóńil bóldi. Sebebi dodaǵa túsken árbir aqyn eldiń aldynda asqaq kórinýge tıis. Mysaly, jas bolsa da qatarynan oza shaýyp, aıtys óneriniń úzdik úlgisin kórsetken oraq tildi Orazalynyń aıtysynda aǵamyz qazylar alqasyna sheshimdi qaıta qaraýdy usyndy. Árbir aıtyskerge jany ashyp, ádildik izdedi. Árıne, baıqaý, báıge bolǵan jerde tartys bolatyny aıdan anyq. Sonyń arqasynda shyn júırikter daralanady. Memleket tarapynan beriletin marapattar, sonymen qatar aıtys óneriniń qadyr-qasıetin baǵalaǵan qazaq zııalylarynyń demeýshilik etýi de ulttyq ónerimizdi alǵa súıredi. Osynyń bári qazaq aıtysyn damytýdaǵy keleli qadamdar edi.
Bala kúnimizden aıtys dese, alys aýyl bolsa da erinbeı baryp kóretinbiz. Qazaqtyń ulttyq ónerin eńbektegen baladan, eńkeıgen qarııaǵa deıin qadir tutatyn. Qazir de Úkimet tarapynan úzdiksiz qoldaý kórsetilip keledi. Degenmen burynǵydaı jarqyrap shyǵyp, jarylys jasaǵan júırikter qatary sırek. Daryndylar tasada qalyp jatyr. Qazaq aıtysy ólmesin desek, ónerge talasy bar jastardy kóbirek tarta bereıik.
Gúlnár ShEGENOVA,
S.Seıfýllın atyndaǵy
ortalyq kitaphananyń ádiskeri
Jetisý oblysy
