ASTANA TEATRY: IZDENIS PEN IRKILIS

Astana qalasyndaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatry bul – táýelsizdiktiń jemisi. Arqa óńirinde dúnıege kelgen jas óner ujymynyń 20 jylǵa jýyq tarıhynda tizginin ustaǵan qazaq sahna óneriniń kórnekti tulǵalary ózindik qoltańbalaryn qaldyrdy. Qoıylymdary qazaq sahnasyna ózindik qubylys bolyp engen Jaqyp Omarov, Qadyr Jetpisbaev, Ázirbaıjan Mámbetovterdiń – árqaısysy ulttyq teatr tarıhyna bederli izderin qaldyrǵan sýretkerler. О́zderiniń sońǵy jyldary shańyraǵynda bolyp jatqan qýanyshtarymen ortaqtasýǵa, mamandardyń pikirin bilýge sonaý Arqa óńirinen Astana teatry Almatyǵa jan-jaqty daıyndyqpen kelgen eken desek, olar almatylyqtar nazaryna M.Áýezovtiń “Abaı” /rejısseri Á.Orazbekov/, “Qaragóz” /rejısseri Á.Mámbetov/, grýzııalyq avtor A.Sagarelı men kompozıtor G.Kanchelıdiń kópshilikke “Hanýma” degen atpen tanylǵan “Gamardjoba!” mýzykalyq komedııasy /rejısseri E.Tápenov/, dramatýrg Dj.Patrıktiń “Qymbatty Pamela” komedııasy /rejısseri Iý.Hanınga-Beknazar/, E.Jýasbektiń “Úılený” /rejısseri N.Jumanııazov/, Q.Júnistiń “Mahabbat melodramasy” /rejısseri B.Uzaqov/ pesalary usynyldy. “Abaı” spektakliniń sahnalyq sheshimin sýretshi D.Dosbaev qysqa da nusqa beıneleý ádisterimen sheshken. Sahna keńistigi qóp sózdilikten ada. Negizgi oqıǵa ótetin orynda sahna aınalasyn tereń de tuńǵıyq etip kórseter qara maýyty matamen kómkerip, shaǵyn dóńgelek alańqaı ornatylǵan. Ortadaǵy aq dóńgelek shar men sahnanyń eki jaǵynan kóterilip-túsiriletin uzyn quryqtar Abaı men Jırensheniń ustanǵan ómirlik kózqarastaryn, jańa men kóneniń taıtalasyn oıǵa oraltady. Rejısser osy shaǵyn keńistikke salmaqty tragedııanyń qym-qýat tartys pen kúreske toly oqıǵalar jelisin yqshamdap qoıa bilgen. Árıne, bul týyndyny búgingi tańda sol jazylǵan qalpynda tutastaı sahnadan kórsetý shart emes. Rejısser tarapynan pesa mátininde redaksııalyq qaıta qaraýlar men qysqartýlar, keıbir keıipkerlerdiń túsip qalýy sekildi ózgerister baıqalady. Soǵan qaramastan, rejısser negizgi aıtpaq oı-ıdeıasyn ornymen, baıypty kórsete alǵan. Rejısser sahnaǵa bir mezgilde bir Abaıdyń eki birdeı obrazyn engizedi. Sahnada negizgi áreket etýshi Abaı bolǵanymen, spektakldiń kórermenge túıdek-túıdek oı aıtar túıindi tustarynda dramalyq oqıǵa aqynnyń “tól sózimen” engizilgen aǵa Abaı beınesi arqyly irilenedi. Aǵa Abaı sahnada áreket etý múmkindigi mol keıipker bolyp shyqqan. Oǵan óz kózqarasyn búgingi – HHI ǵasyrdaǵy qandastaryna batyryp-batyryp aıtatyndaı etip berse de artyqtyq etpes edi. Qoıylym bastalǵanda sahna ortasyndaǵy úlken dóńgelek shardyń tasasynan shyǵatyn Abaıdyń jastardyń qara matamen baılanǵan kózderin sheship, bolashaqqa, bilimge jol silteýi uly danyshpannyń ulttyń rýhanı ustazy retindegi kelbetin tanytady. Rejısser Á.Orazbekovtyń basty keıipker Abaıdyń tolǵanysyn, jan kúızelisin kúsheıtýge aǵa Abaıdy engizýi – óte oryndy tabylǵan sheshim. Alaıda qoıýshy-rejısser aǵa Abaıdy qoıylymnyń basynan aıaǵyna deıin avanssenada júrip-turyp, sahnalyq oqıǵaǵa arakidik qana kiristirýmen shektegen. Rejısser osy jerde sarańdyq tanytyp, róldi atqarǵan akter T.Meıramovtyń oryndaýshylyq sheberliginiń tolyq ashylýyn shektep tur. Akterdiń bar sheberligin salyp tebirene oryndaǵan obrazy kórermenniń kóńilin qozǵaıtyndaı joǵary deńgeıde jasalǵan desek te, eki Abaıdyń portrettik uqsastyǵy, birdeı kıim kıisi, bir ýaqyt aralyǵynda ómir súretindigi spektakldiń dál búgingi kúnmen úndesetin keıbir múmkindikterinen aıyrǵan. Qoıylymnyń negizgi salmaq júgi N.О́teýilovtiń Abaıyna artylǵan. Syrt kelbeti kelisti, aıtar sózi salmaqty Abaıdy akter rejısser usynǵan oıyn erejesin qabyldaı otyryp, ózindik shyǵarmashylyq izdenisten týyndaǵan oı órnegimen somdaıdy. Biz bul oryndaýda qorǵansyz eki jastyń taǵdyryna óziniń jaýaptylyǵyn ótkir sezingen, ádildik úshin kúresken áreket ústindegi kúrdeli obrazdy kóremiz. Kerimdi somdaǵan talantty akter E.Malaev keıipkeriniń ishki jan dúnıesindegi tragedııa oqıǵasyn qozǵalysqa keltiretin negizgi sebepter men saldarlardyń sońynan júrýge tyrysqan. Bul oryndaýda Kerim óz ustazy Abaıǵa jan-tánimen berilgen, tabynǵan jan. Sóıte tura, onyń óner báı­ge­sinde talantymen oza shaýyp, shyǵar­ma­shy­lyǵymen ózin kóleńkelep ketken Aıdarǵa ishtarlyq jasap, kek almaqqa baratyn keıpin kóremiz. Spektakldiń ekinshi bóliminde Kerim – E.Malaevtyń boıynda dinshildigi, moınyna Aıdardyń qanyn júktegen “taqýalyq” keıpi búgingi qoǵamda da kórinis berip qalatyn “qos standartty”, ekijúzdi adamdardyń jınaq­tal­ǵan obrazyn tanytady. Oryndaýshynyń Kerim beınesin sıpattaýda ustanǵan zulymdyq tabıǵatynyń astarynan osyndaı astar oqylady. Spektakldiń mýzykalyq partıtýrasy jekelegen ártister men kóp daýysta hormen qo­syla atqarǵan Abaıdyń tól ánderin oryndaýdan turady. “Jelsiz túnde jaryq aı”, “Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn”, “Tatıananyń haty” ánderin akterlerdiń bi­r­neshe daýystarǵa bólip saýatty aıtýy ujym­nyń mýzykalyq oryndaýshylyq deńgeıi men múmkindikteriniń joǵary ekendigin kórsetti. Teatr klassıkalyq repertýardy búgingi kózqaraspen oqýda bas-aıaǵy bútin, bir demmen ótetin qyzyqty spektakl jasaǵan. Qazaqtyń “Qallekıi” atanǵan ulttyq sahna óneriniń birtýar tulǵasy Qalıbek Qýanyshbaev sonaý 1940 jyly Abaı obrazyn sahna rampasy arqyly halqymen sátti tabystyrǵan. Ta­lantty akterdiń atyn ıemdengen teatrdyń repertýary M.Áýezovtyń “Abaıymen” tolyǵýy oryndy. Sahnaǵa qoıylǵan spektakldiń ýaqytpen birge eseıip-eskiretin kezi bolady. Bosań­syǵan, bastapqy qoıylǵan kezdegi jelisinen ajyrap qalǵan, júıeli sahnalyq sheshimin qaıta qarap shırata túsýdi qajet etetin tustary bar qoıylymdar qataryna jatatyn M.Áýezovtiń “Qaragóz” trage­dııa­sy­men teatr óziniń alty kúndik gastroldik saparyn qorytty. Teatr bul pesany 1999 jyly teatrdyń bas rejısseri Á.Mámbetovtiń rejıssýrasymen qoıǵan bolatyn. M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatrdan keıin Astana teatryna barǵan Ázekeń bul shyǵarmaǵa ár sahnada birneshe márte aınalyp soqqan. Teatrdyń bul týyndysy akademııalyq teatrdyń budan jıyrma-otyz jyldaı burynǵy bıik belesterden kórsetken spektaklderiniń estetıkasyn eske túsir­gendeı boldy. Rejısserlik utymdy sheshimder men qyzyqty tabylǵan mızanssenalar óziniń oralymdy oılary men tuspaldap berer tujyrymdarynan aırylmaǵan. Qaragózdi aýyldan shyǵaryp salar tusta ortaǵa ala arqanǵa kógendelip Syrym tobynyń shyǵýy men osy sahnanyń aıaǵyna deıingi is-árekettiń damý barysy sııaqty kórinister az áreketpen kóp oı salatyn tushymdy tustar. Teatr ákimshiligi tarapynan spektakldi repertýarda qaldyrý jaıly sheshim qabyldansa, alǵashqy quramdaǵy oryndaýshylar ornyna jas ártisterdi engizý arqyly rejısserlik nusqany qaıta qarap, jańalap spektaklge jańa tynys berý jaǵyn oılastyrý qajet sııaqty degen oıymyzdy da aıtsaq deımiz. Qoıylymda sátti akterlik izdenister, kórermenge oı salarlyq obrazdar bar. Klassıkalyq repertýardy oınaý birinshi kezekte teatrdyń akterlik quramynyń kórkemdik deńgeıine syn bolar aýyr júk. M.Áýezovtiń shuraıly kórkem tiliniń qunarly nárin joǵaltpaı bere bilý, obrazdyń bas- aıaǵyn tarazy basynda teń ustaý akterlik sheberlikke baılanysty desek, oryndaý­shylyq quram tragedııanyń tabıǵatyn kórermenge barynsha ashýǵa talpynǵan. Akterlik jumystar ishinen Syrym – S.Qashqabaevty, Qaragóz – A.Nógerbekti, Narsha – N.О́teýilovti bólip ataýǵa bolady. Alaıda oryndaýshylar jumysynan jekelegen salmaqty obrazdardyń izin kórgenimizben, san alýan oqıǵalar men taǵdyrlardyń jelisinen turatyn qoıylymda ujymdyq birlik jetpeı jatty. Spektakldiń boıynda tragedııalyq atmosferany aıaǵyna deıin shıyrshyq attyryp, bir demmen alyp shyǵatyndaı rejısserlik qoldyń qajettiligin kórdik. Klassıkalyq ulttyq repertýardy ıgerý degenimiz, birinshi kezekte halqymyzdyń bar qunaryn boıyna jınaǵan qazaq tiliniń poetıkasyn, ásem áýezdiligin tamyljytyp bere alatyn akterlerdiń trýppada jetkilikti mólsherde bolýy. Astanalyqtar kórsetken M.Áýezovtiń eki tragedııasynda oryndaý­shylar quramy bul talaptyń deńgeıinen shyǵa alǵan. Sahnaǵa shyqqaly kóptegen tilderge aýdarylyp, san alýan rejısserlik nusqa­larmen kórsetilip kele jatqan “Hanýma” mýzykalyq komedııasyn teatr sahnaǵa “Gamardjoba!” degen atpen qoıypty. Avtory A.Sagarelı men kompozıtor G.Kanchelı. Qazaq teatrlarynyń nazarynda bolyp, birneshe márte aýdarylǵan bul kóńildi komedııany astanalyqtar ózderiniń sahnasyna ótken jyly kerekýlik rejısser Ersaıyn Tápenovtyń rejıssýrasynda kórdi. J.Aı-maýytov atyndaǵy Pavlodar oblystyq mýzykalyq komedııa teatrynda dál osy janrda, osyndaı qurammen jumys isteıtin rejısserdi mýzykalyq spektaklge Astana teatry durys tańdaǵan. Eski oqıǵanyń sahnalyq kiltin rejısser E.Tápenov ornymen taba alǵan. Spektakl bir demmen ózindik qalypty yrǵaǵynan aınymaı júretin kóńildi qoıylym bolǵan. Teatr sahnasynda Dj.Patrıktiń “Qymbatty Pamela” komedııasyn rejısser Iý.Hanınga-Beknazar júzege asyrǵan. Barlyq oqıǵa jelisi men is áreketti rejısser jany jaısań, qarapaıym da sabyrly jan Pamela tóńireginde órbitedi. Bul kórermendi oń qýatpen sergiter atmosfera syılaıtyn zamanaýı komedııalyq qoıylym bolǵan. Ásirese Gúljan Áspetovanyń jeke solosynan, ıaǵnı Pamela rólinen kórermen júregine shym-shymdap oı tastaıtyn qarapaıym jannyń kúrdeli obrazyn kórdik. Aktrısa bul rólde toqtaýsyz artta qalyp jatqan jyldarǵa, ash qasqyrdaı antalaǵan qoǵamdyq ortadaǵy adamdardyń tar peıiline táýeldi emes, kerisinshe tabıǵı qalpyn saqtaǵan, júzinen jylýy ketpeıtin keńpeıildi adamǵa tán bolmys-bitimimen este qaldy. Oryndaýshy óz keıipkeriniń jan dúnıesine tereń úńilip, onyń ózgege uqsamaıtyn ishki álemin tolymdy asha aldy. Al “Úılený” komedııasy teatrdyń búgingi kún taqyrybyn ıgerýdegi sátti qadamy. E.Jýasbek komedııasynda oqıǵa ómirlik sıtýasııalarǵa qurylyp, janr tabıǵatyna úılesedi. Avtor personajdardy ómirden ala otyryp, olarǵa ózindik minezdemeler bere bilgen. Teatr mýzykanttarynyń spektakldiń oryndaýshylar quramynda áreket etýleri bul qoıylymnyń basty jańalyǵy. Tipti mýzykanttar tobyn pesa oqıǵasyna sáıkes qatycýshy keıipkerler retinde sahnaǵa shyǵarǵasyn olardy qoıylymnyń tolyq­qandy múshesi dep sanaýǵa jáne qoıylym janryn jáı komedııa emes, mýzykalyq komedııa dese de jarasatyn sekildi. Kompozıtor Serik Ábdinurovtyń arnaıy jazǵan mýzykasy komedııalyq qoıylymnyń kóńildi atmosferasyn, keıipkerlerdiń ár alýan harakterdegi minez-qulyqtaryn tereń de názik ashýǵa kómektesip tur. Skrıpka men fleıta súıemelindegi, qoıylym fınalynda oryndalar eki jastyń áni spektaklge nár bererlikteı áserli jazylǵan. Desek te, bizdiń kompozıtorlarymyz osyndaı kóńildi komedııalar men mýzykalyq spektaklderge mýzyka jazý barysynda kórermenge erekshe áser etetin, qulaqqa sińisti, aıtýǵa jeńil, kópshilikke unamdy júrekti qozǵaıtyn áýender jaza almaı júr. Komedııa keıipkerleriniń esimderi sahnadaǵy minez-qulyq pen árekettiń baǵyt-baǵdaryna qaraı shartty túrde berilgen. Jáne báriniń ózine tán avtor syzyp bergen naqtyly áreket etý jelisi bar. Sondyqtan da keıipkerlerdiń Zerek, Jelek, Erek, Terek, Kómek, Bólek, t.b. bolyp kete berýi oryndaýshylarǵa qoǵamdaǵy belgili bir áleýmettik toptyq minezderdiń jınaqtalǵan kelbetin jasaýǵa múmkindik beredi. Komedııa keıipkerleri jup-juppen bólinip, ózara básekege túsedi. Bul ásirese, úı ıeleri, onyń orynbasarlary, kelindikke úmitker qyzdar arasyndaǵy saıysta kórinis beredi. Akterler ózderi somdaǵan keıipkerleriniń bar bitim-bolmysy men kelbetin kórermenderge tanytý úshin aıanyp qalmaǵan. Úılenetin ul Bólektiń sheshesi Derekgúl Ereksheqyzynyń rólin oryndaǵan Leıla Beknazar-Hanınga jumysynan tórt qubylasy túgel, “jańa qazaqtyń” kúıeýi men ulyn ýysynda ustaǵan áıdik áıel bolýmen birge boıynda jumsaq adamı kelbeti bar kelbetti kelinshekti kóremiz. Onyń úı sharýasyndaǵy qyz Zerekke meıirimdiligi, óz uly Bólekke degen analyq mahabbaty erekshe seziledi. Bul keıipkerdiń qasynda M.Qaısanov oryndaǵan ákesi Kerek Áıteýirulynyń beınesi bir- jaqtylaý, ustanǵan ómirlik kózqarasy aıaǵyna deıin tolyq anyqtalmaǵandaı shashyrańqy shyqqan. Akter keıipkerdiń atyna, minezine tán keıbir uqsastyqtardy taýyp, syrt beınesin salmaqty jasaǵanmen kórermen onyń este qalarlyqtaı qylyqtaryn nemese ózine tán bolmysyn jadynda saqtaı almady. Onyń kúzet bóliminiń bastyǵy bolyp keletin synyptasy Kómek – Q.Qystaqbaevqa degen ózindik kózqarasy baıqala bermeıdi. Spektaklde utymdy keıipker bul – D.Álimov oryndaǵan Asaba. Bul akterdiń de sahnadan keskindegen obrazynda ómirde kúnde kórip júrgen, joqtan bar jasap, uıqastyryp óleńdetip, eldiń kóńilin tabatyn kásip ıeleriniń jıyntyq beınesi bar. Spektaklde bul akter somdaǵan obrazdyń kóńildi de kúlkili jaqtarynyń kóp bolǵanyn moıyndaı otyryp, áli de bolsa oryndaýshy úshin izdense kúlki týdyrar shtrıhtar men detaldar kóptep tabýǵa bolatyndyǵyna kúmánimiz joq. Jalpy óz betinshe izdenip, jańasha boıaýlar tabý – barlyq teatr akterleri úshin de óte mańyzdy qajettilik ekenin eske sala ketemiz. Osy arada bir aıta ketetin jáıt, ókinishke oraı Astana teatry gastroldik saparmen Almatyǵa aparǵan barsha spektaklderdi keńinen taldaýǵa gazet múmkindigi kótermedi. Soǵan oraı, biz áńgimemizdi osy aradan shekteýge májbúr bolyp otyrmyz. Amankeldi MUQAN,  M.Áýezov atyndaǵy  Ádebıet jáne óner ınstıtýty  teatrtaný bóliminiń meńgerýshisi.