Kásiptiń údesinen shyǵý

Indýstrııanyń kemeldenýine muqtaj zamanda ár qazaq balasy tehnologııanyń qyr-syryn meńgerip, sapaly bilim alýy mańyzdy. Bilim-ǵylymnyń damýy órkenıettiń qarqynyna tikeleı baılanysty. Keıingi onjyldyqta bilim berýde aldyńǵy myń jyldyqqa teń kóptegen ózgeris boldy. О́zgeristerdiń negiz­gi faktory – ǵylymı-tehnıkalyq úde­ris jáne qoǵamdyq sıfrlandyrý. Sıfr­lyq tehnologııalardy damytý jáne telekommýnıkasııalyq júıeler, jasandy ıntellekt salasyndaǵy ázirlemeler, psıhologııa, sanaǵa qonǵan bilim tanym­dy túbegeıli ózgertedi. Ulttyq, máde­nıetaralyq, jahandyq bilimge ilesip otyrý da – órkenıet keńistigindegi bilim arasyndaǵy shekarany buzbaq. De­mek ozyq oıly ult ozyq memlekettiń irgetasyn qalaıdy.

Osy jańa kezeń shyǵarmashylyq, synı jáne ıkemdi oılaý, emosıonaldy ıntellektini damytýmen baılanysty jańa kásibı daǵdylardy qajet etedi. Máselelerdi ádil baǵalaý jáne keshendi sheshý, sheshim qabyldaý, basqalarmen úılestirý, qyzmet kórsetý baǵyty da jańa dáýir adamyna saı. Bul tizim Davos­taǵy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda belgilengen. Memleket basshysy da «Jańa adamdar» jastar qozǵalysyn qurý týraly bas­tamany quptap, talapty jastardy ár kez qoldaıtynyn aıtty. Jańa lep týraly Prezıdent bylaı deıdi: «Qazaqstan azamattarynyń, ásirese jastardyń eńbekqorlyq qaǵıdatyn ustanýy mańyzdy. Syrttan kómek kútý­diń qajeti joq. Qazir zaman basqa, ıaǵnı mańyzdy sheshimderdiń ýaqyty, serpilis jasaıtyn sát. Jastar bolmasa, munymen kim aınalysady? Qazir Ilon Masktiń tájirıbesi men ómirlik ustanymyn úlgi etý úrdiske aınaldy. Iá, ol otbasymen birge Ońtústik Afrıkadan Amerıka Qurama Shtattaryna keldi. О́ziniń kreatıvtiliginiń, batyldyǵynyń, ózine tán ereksheliginiń arqasynda «Ilon Mask fenomenin» qalyptastyra aldy. Mundaı mysaldar óte kóp. Jaqynda men Nıý-Iorkte Amerıkanyń joǵary oqý oryndaryn bitirip, amerıkalyq kompanııalarǵa jumysqa ornalasqan jastarymyzben kezdestim. Men olarǵa: «Biz sizderdi Qazaqstan azamattary dep bilemiz. Sizder – qazaqsyzdar. Nıý-Iork nemese Eýropa elderi bolsyn, álem­niń damýshy elderi bolsyn, qaı jer­de jumys isteseńiz de, qazaq bolyp qala­syzdar» dep aıttym».

Búginde júıege kóptegen janashyl­dyq engizilip jatyr. Memleket jahan­daný zamanyna tótep bere alatyn ós­keleń urpaqtyń zamanaýı qabile­tin shyńdaýǵa basa nazar aýdaryp júr. Sonyń ishinde pánaralyq sıpaty mol «Kásipkerlik jáne bıznes negiz­deri» páni elimizdiń mektep pen kolledj­derinde oqytylyp jatyr. Ony 2019 jyldan bastap Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi engizdi. Bilim men istiń arasyndaǵy alshaqtyqty joıý maqsatynda osy oqý baǵdarlamasyn qurastyrdyq. Kásibin adaspaı tapqan, el isine bel sheshe kirisetin sapaly maman qalyptastyrý mektepten bastaý alady. Mysaly, Qostanaıdaǵy kolledjde qazaq tilinde bilim alatyn top ashtyq. 100-den astam stýdent jumysshy mamandyǵyn ana tilinde oqyp jatyr. Iаǵnı stýdent óziniń kásibin úırenip qana qoımaı, ony qalaı jetildirýdiń jáne shaǵyn bıznes kózin ashyp, ári qaraı úlken kásipke aınaldyrýdyń jolyn úırenedi.

Jaqynda ǵana Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev «elimizdegi oqýshylardyń oqý saýaty tó­mendep barady» degen pikir aıtty. Bul jastardyń bilikti maman bo­lýy­na aıtarlyqtaı qaýipti. Osy máse­le­niń aldyn alý úshin kóshbasshy elder­diń tájirıbesin negizge ala oty­ryp, Ulttyq baǵdarlama ázirleý usynyl­dy. «2023 jyldyń jeltoq­sanynda biz EYDU PISA-2022 bilim sapasyn halyqaralyq baǵalaýdyń jańa ádisin aldyq. Bizdiń mektep oqýshylarynyń ná­tıjeleri boıyn­sha ósý dınamıkasynyń bolmaýy kóńilge kirbiń uıalatady. Keı­bir kór­set­kish boıynsha jaǵdaıdyń nashar­lap bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. Atap aıtqanda, oqyrmandyq saýat­tyń tómendeýi erekshe alańdatyp otyr. Bizdiń oqýshylar ózge elderdegi qatarlastarynan 3 jylǵa qalyp barady. Jalpy, oqý saýatynyń tómendeýi júıeli máselelerdi kórsetedi. Ol búginde oqý­shy­lardyń áleýmettik jeli­lerge tym áýes ekenin bildiredi», dedi Senat spıkeri. Osyǵan qatysty jeke tájirıbemmen bólisetin bolsam, «Kásipkerlik jáne bıznes negiz­deri» oqý baǵdarlamasy aıasynda bala­larǵa arnalǵan arnaıy toptardy ashyp, kolledjde jumysshy mamandardy oqy­typ, oqýlyqtarmen qam­tamasyz etip kelemiz. Iаǵnı «Soft skills» daǵdylaryn qalyp­tastyryp ja­ty­r­myz. Ol úshin arnaıy bızneske arnalǵan kitaptar qoryn da daıyn­dadyq. Odan qaldy ońtústik óńirdegi oqýshylardy da osy baǵyt boıynsha oqytý oıymyzda bar. Joba boıyn­sha iri kompanııalar stýdentterdi tań­dap alyp, olardy qaıta daıarlaıdy.  Kitap oqý mádenıetin qalyptastyryp, ınno­va­sııalyq bilim usynbasaq, másele ýshy­­ǵyp ketedi. Oqytý barysynda biz geımo­fıkasııa ádisin qoldanamyz, ıaǵnı Z urpaqtyń tek sol arqyly ár nársege qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa bolady. Oqý baǵdarlamasy jasóspirimniń psıholo­gııasyna, jas ereksheligine baǵyttalǵan. Bul pándi oqytý aıasynda tek bıznespen aınalysý degendi bildirmeıdi, izdengishtik qasıetterin jáne ónertapqysh, oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý degendi bildiredi.

Oqytý baǵdarlamasynyń avtory retinde bıznes ókilderimen qoıan-qoltyq jumys isteý mańyzdy ekenin aıtqym keledi. Qazir qarqyndy jumystyń nátı­jesi de biline bastady, halyq kóńilin ósirip otyr. Memleket tarapynan barlyq jaǵ­daı jasalǵan, biraq jahandaný zamanynda kásipkerler óz tájirıbesin mobıldi túrde bólise alýy kerek. Ha­lyq­aralyq tájirıbeni zertteı kele, osy tujyrymnyń jemis beretinin túsindim. Mysaly, Danııa memleketinde kásipkerlikti bilim berý salasynda balabaqshadan bastaıdy eken. Bastamaǵa bıznes ókilderi de memleketten tys belsendi aralasady. Úkimettiń Danııany jetekshi kásipkerlik qoǵamǵa aınaldyrý maqsaty 2006 jyly jahandyq ekonomıkadaǵy strategııany ázirleýinen bastaldy. Danııa kásiporyndary men memlekettik organdar álemdegi eń jańashyldardyń biri bolýy kerek degen talap qoıyldy. Tipti kásipkerlikti oqytatyn qor da quryldy. Qor ult­tyq úılestirý jáne qoldaý arqyly kásip­kerlikke oqytýdy qoldaıtyn turaq­ty ınfraqurylym retinde jumys isteıdi. Oqý baǵdarlamalary, kásipti damy­tý, talanttardy taný, bilimdi taratý, halyqaralyq bastamalarǵa qatysý jáne jal­py kásipkerlik mádenıetti qalyptas­tyrý sııaqty túrli mindet basty oryn­ǵa shyqty. Bul úrdis bizge de kerek.

Jumysshy mamandyqtarǵa jiti kóńil bólinýi shart. Biz aıtyp otyrǵan pán aıasynda myqty ıdeıalary bar jas­­tar­dy anyqtaýǵa múmkindik bar. Eli­­miz­de birshama bıznes ókili túrli jo­ba­ǵa belsene aralasady. Biraq naq­ty el esinde qalatyn ınnovasııalyq ıdeıa­­lardy qol­dap, iske asyrý jaǵy aqsap tur. Kóbine munyń bári tek iri qala­larda júredi, shalǵaı eldi mekenderde joqtyń qasy. Al zertteýshi retin­de aıtsam, bul týraly jalpyálem­dik ǵylymı teorııa bar. Iozef Shým­peter: «Innovasııa – kásipkerliktiń týyn­dysy, al kásipker ınnovasııany jasaýshy», deıdi. Ol «ınnovasııalyq úde­ris» uǵymyn qalyptastyryp, ǵyly­mı aınalymǵa engizdi. Mundaǵy bıznes jáne kásipkerlik uǵymdary eki túr­li maǵyna beredi. Kásipkerlikti ón­diris faktorlarynyń jańa kombınasııalaryn qurýǵa baılanysty ın­no­vasııalyq-ekonomıkalyq jáne uıym­dastyrýshylyq qyzmet dep túsinsek, al bıznes – paıda tabýǵa baǵyttalǵan qazirdiń ózinde qalyptasqan ekonomıkalyq qurylym. Bizdiń elimizge tek bıznesmender emes, kásipkerler de qajet. Sol máseleni sheshý kózderi joǵaryda jazylǵan pánde jatyr.

Álıhan Bókeıhannyń «Soqasyz, shalǵysyz, mashınasyz qazaq bolmaıdy. Kóp zemstvo qosylyp, kúrmelip, soıýz bolyp zavod ashpasaq, kerek-jaraqty osy zavodta istetpek» degen sózi bar. Bul sózdiń osy kezeńge de qatysy bar. Biz áli de kásiporyndarǵa muqtajbyz. Eske sala keteıik, Memleket basshysy da qazaq jastary tehnar bolýǵa tıis degen oıyn aıtqan bolatyn. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa joǵary atalǵan oqý baǵdarlamasy tıtteı de bolsyn septigin tıgize alady. Bizdiń elde jumysshy mamandyqtarǵa «tómengi sanattaǵy» mamandyq dep qaraıdy. Al damyǵan elder kásiptik-tehnıkalyq bilim berý sapasyna basa nazar aýdarady. Mine, ekonomıkadaǵy aıyrmashylyq osy jerden shyǵady. Elimizdegi kásiptik bilim berý júıesi eńbek naryǵynyń mańyzdy talaptaryna sáıkes kelmeı jatady. Qazirgi kezde damyǵan elder qatarynan oıyp turyp oryn alý úshin naryq pen óndiriske qajetti bilikti kadr daıarlap, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi júıeleýimiz kerek. Germanııada 10 kún júrip, 8 qalany aralap, jumysshy mamandyqty oqytatyn kolledjderdi zerttedim. Ol jaqta mamandar jan-jaqty, sıfrlyq turǵydan damyǵan. Memleket basshysy 2020 jylǵy Joldaýynda atap ótkendeı, biz kásiptik bilim berýdiń barlyq júıesin eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandyqtardy qalyptastyrýǵa qaıta baǵyttaýymyz kerek. Kásipkerlerdiń jańa tolqynyn daıarlaý kún tártibinde. Sondyqtan da «Kásipkerlik negizderi» páni bilim berýdiń barlyq deńgeıinde zerdelenýge tıis. Osyǵan baılanysty mektep qabyrǵasynan qalyptasýǵa tıis jas kásipkerlerdi tárbıeleý mańyzdy mindet bolyp qala beredi. Bilim berý mekemelerinde bazalyq bilim alyp, daǵdylardy úırenip qana qoımaı, ózderiniń dúnıetanymdyq ustanymdaryn qalyptastyryp, qa­rym-qatynas jasaýdy jáne komandada jumys isteýdi, sheshim qabyl­daý­dy, jaýapkershilikti óz moınyna alý­dy úırenýi qajet. Osynyń bárin «Tálim­ger» qorynyń «Kásipkerlik jáne bıznes negizderi» oqý baǵdarlamasyna engizdik. Maqsat – kásipkerlik bilim berý salasyndaǵy sapany jaqsartý, muǵa­limderge arnalǵan oqytý kýrstary arqyly olardyń bastamalaryn jandandyrý jáne qoldaý, kásibı qoǵamdastyq qurý, kásipkerlik daǵdylardy damytý. Taǵy bir mańyzdy baǵyt – ekonomıka salasynda ulttyq kontentti damytý. Iаǵnı memlekettik tildi kásipkerlik pen óndiriske beıimdeý.

Biz josparlap otyrǵan ortalyqtarda beıimdilikti anyqtap, kásipkerlik qabi­letti 11 jastan 18 jasqa deıin damytýǵa bolady. Jalpy alǵanda, oqýshylarǵa ozyq oıly ulttyń uǵymyn barynsha sińirýge jumys isteımiz.

Haos teorııasynda «Kóbelek qana­tyn qaqsa, álemniń ekinshi bóliginde daýyl ­týýy múmkin» degen uǵym bar. Iаǵnı kishi­girim ózgerister úlken massıvtik effekt týdyrýy múmkin, ár istiń saldary bolady. Bul uǵymdy Edvard Lorens alǵash ret 1973 jyly ǵylymǵa engizgen. Dál osylaı kishigirim is-áreketter álemde jaqsy nemese jaman ózgeris týdyrýy múmkin. Bul effekt memleket isinde naqty kórinis tabady. Ozyq oıly ult uǵymyn kásippen baılanystyra bilsek, el irgesi berik bolyp, talaı asýlardan kidirmeı óter edik.

Aıgúl AHMETOVA,

«Kásipkerlik jáne bıznes negizderi» oqý baǵdarlamasynyń avtory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ áleýmettaný kafedrasynyń doktoranty