Prezıdent jıynda jalpy elimizde elektr qýatyn óndirý jáne jylý, sý berý boıynsha qýattylyq tapshylyǵy bar ekenin aıtýymyz kerek. Elektr, jylý, sý, jalpy alǵanda, tıimdi kommýnaldyq sharýashylyq qoljetimdiligi azamattardyń ómir súrý sapasyna tikeleı áser etetin negizgi taýarlar ekenin atap ótti. Tirshilikti qamtamasyz etetin mańyzdy strategııalyq sala – elektr energetıkasy, onyń jumys isteýiniń bazalyq kórsetkishteri aıqyndaıtyn problemalarǵa toqtalǵym kelip otyr.
2022 jyly elektr energııasyn tutyný kólemi shamamen 113 mlrd KVt-saǵatty qurady. О́ndiris te osy deńgeı sheginde. Ýákiletti organnyń boljamynsha, elimiz álemdegi eń energııany kóp qajet etetin memleketterdiń biri bolyp qala beredi, tutyný deńgeıi jyldar ótken saıyn arta túsedi, respýblıkanyń energetıka salasy tapshy salaǵa aýysady degen alańdaýshylyq bar.
Energetıka mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, elimizdegi negizgi óndirýshi qýattar, onyń ishinde jylý stansalary da 40 jáne odan da kóp jyl paıdalanylyp keledi, bul josparly jáne apattyq jóndeý jumystarynyń ósýine túrtki boldy. Energııa óndirýshi uıymdarda tozýdyń ortasha deńgeıi 53 paıyzdy quraıdy. Sonymen qatar energııa berýshi kompanııalardyń aımaqtyq elektr jelileri de tozýdyń joǵary deńgeıimen jáne aıtarlyqtaı shyǵyndarmen sıpattalady. О́ńirlik elektr jelileri kompanııalarynyń ortasha tozý deńgeıi 66 paıyzǵa jetedi. Bul problemalar jyldar boıy jınaqtalyp, oń jáne túpkilikti sheshimin taba almady. Olardyń sheshimi Ulttyq ınfraqurylymdyq jospar aıasynda júzege asyrylýy múmkin.
Memleket basshysy: «Infraqurylymdyq jospardy qaıta qaraý, josparda basymdyqtardy anyqtaý, strategııalyq mańyzdy jobalarǵa jeke ınvestısııalardy tartýdy pysyqtaý, tek tótenshe jaǵdaılar úshin qarjylyq qoldaý sharalaryn qarastyrý qajet», dep Úkimetke naqty tapsyrma berdi.
О́z kezeginde energetıkalyq kásiporyndar óz tarapynan negizgi quraldardyń edáýir tozýy, qýattardyń júktelmeýi jáne úlken shyǵyndar problemalaryn sheshýdi tek elektr energııasynyń baǵasynyń ósýinen kórip otyr.
Meniń oıymsha, tarıftiń ósýi men energııa kásiporyndarynyń qarsy mindettemelerin salystyra otyryp qarastyrý qajet. Bul kompanııalar óndiristi jetildirýi, jabdyqty jańartýy jáne shyǵyndaryn azaıtýy kerek. Sondaı-aq tarıfterdegi qarsy mindettemelerdi baqylaýdy qosa alǵanda, baqylaý men qadaǵalaýdy ýákiletti organǵa qaıtarý qajet. Búgingi tańda barlyq júıelik máseleni sheshý úshin naqty usynystar men jedel áreketter mańyzdy.
Sonymen qatar Qazaqstan elektr energetıkasy salasyn basqarýdyń biryńǵaı júıesin saqtaǵan joq. Ol birneshe memlekettik organdardyń vedomstvolary quramynda ornalasqan. Osyǵan oraı elektr energetıkasyn damytýdyń strategııalyq máselelerine qatysty tıimdi júıelik tásilderdiń joqtyǵyn basa aıtýǵa bolady.
Parlament pen Úkimet bul máselelerdi ortalyqtandyrylǵan elektr energııasyn satyp alý jáne satý mehanızmin engizý arqyly sheshýdi usyndy, basqasha aıtqanda, elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshy jáne naqty ýaqyt rejiminde elektr energııasynyń naryǵyn teńestirýshi. Birinshi shildeden bastap tıisti zań iske asyrylyp jatyr jáne birqatar qoldanystaǵy mátinge túzetýler engizildi.
Biryńǵaı satyp alýshy kún saıyn ortalyqtandyrylǵan saýda-sattyq júrgizý arqyly otandyq elektr stansalarynan bir táýlik buryn elektr energııasyn josparly satyp alýdy júzege asyrady. Saýda-sattyq aldaǵy táýliktiń ár saǵatyna ártúrli tarıfter qalyptastyra otyryp ótkiziledi.
Barlyq kóterme elektr energııasyn tutynýshylar ony tek esep aıyrysý-qarjy ortalyǵynan bir ortasha ólshengen tarıf boıynsha satyp ala alady. Bul rette eldiń elektr energııasyna degen qajettiligin jabý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda otandyq kózder esebinen elektr energııasynyń josparly ımporty júzege asyrylady. Josparlanǵan ımport tańerteń adamdar jumysqa, mektepke nemese keshke úıge oralǵanda, barlyq turmystyq tehnıkanyń qosylýyna baılanysty tabıǵı túrde paıda bolatyn elektr energııasyn tutynýdyń ósýin azaıtýǵa múmkindik berdi.
Bul mehanızm eldiń iri elektr stansalaryn kúrdeli jóndeýge múmkindik berdi, buǵan deıin elektr energııasynyń tapshylyǵy men ony tutynýdyń ózgerýine baılanysty múmkin bolmady. Sondaı-aq ónimsiz deldaldardy qysqartý, elektr energııasyn satyp alý jáne satý kezindegi alypsatarlyq operasııalardy boldyrmaý, óńirler arasyndaǵy elektr energııasyna tarıfterdi teńestirý sııaqty ózekti máseleler sheshildi. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasady. Biryńǵaı satyp alýshynyń modeli qoldanysqa engizildi, biraq ol jetildirilýge tıis. Ol úshin biz, Parlament depýtattary problemalardy taldap, elektr energetıka salasynyń negizgi kórsetkishterine monıtorıng júrgizip, sheshim usynyp, zańdardy jetildire túsemiz.
Munyń bári bıznes-qoǵamdastyqpen, óndiristik kásiporyndarmen, qaýymdastyqtarmen tıimdi yntymaqtastyqty birlesken jumysty qajet etedi. Búgingi tańda elektr energetıkasy naryǵyn odan ári damytýda jedel jáne tıimdi sharalar qabyldaý mańyzdy ekenin túsiný qajet. Tutastaı alǵanda, eldiń ósýi men ekonomıkalyq jaǵdaıy osyǵan tikeleı baılanysty.
Súıindik ALDAShEV,
Parlament Senaty
Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń tóraǵasy
