Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Eldegi mektepterdiń 75 paıyzǵa jýyǵy eki, úsh aýysymda bilim beretini biraz óńirge tán jaǵdaı. Kúrdeli jóndeýdi talap etetin mektepter sany jetip artylady. Al tozyǵy jetken mektepterdiń standartqa saı kelmeýi búgin ózekti máselesine aınaldy.
Iá, jyl saıyn pálen jerde pálenshe mektep salynyp paıdalanýǵa berildi degen jańalyqtar jańǵyrǵanymen, mektepterdegi oryn jetispeýshilik túpkilikti sheshimin taba almaı otyr.
Buǵan London ekonomıka jáne saıası ǵylymdar mektebi (LSE) men Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń (ERI) sarapshylary oryndaǵan Qazaqstandaǵy qala men aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartýda Úkimet pen Azııa damý banki Bilim jáne tájirıbe almasýdyń «О́ńirlik teńsizdikti zertteý» jobasy sheńberinde, 2022 jyly orta bilim berý nysandarynyń qoljetimdiligine baǵalaý júrgizgen. Saýaldama qorytyndysynda, eldegi bilim berý nysandarynyń qoljetimdiligine qanaǵattandyrý orta deńgeıde ekeni aıtylady. Respondentterdiń 70,1 paıyzy óz óńirinde mektepke degen tapshylyqtyń joqtyǵyn, 65,4 paıyzy balabaqshanyń jetkiliktigin, al 55 paıyzy joǵary oqý oryndarynyń sanyna qanaǵat bildirgen. Saýaldamaǵa qatysqandardyń jartysyna jýyǵy óńirdegi bilim berý nysandary sanynyń tómendigin málimdegen.Orta bilim berý oryndarynyń qoljetimdiligine qatysty, Qyzylorda (91,9%), Soltústik Qazaqstan (84,8%) jáne Qaraǵandy (80,9%) oblystarynyń respondentteri eń joǵary baǵa bergen. Elorda turǵyndary, kerisinshe, balabaqshalardyń jetispeýshiligimen qatar 59,5 paıyzy orta bilim berý nysandarynyń tapshylyǵyn, Mańǵystaý men Atyraý oblystary jurtshylyǵynyń 40 paıyzǵa jýyǵy mektep sanynyń azdyǵyn aıtqan.
Byltyrǵy jańa oqý jylynda kórsetkish 270 myńnan asyp, qalada – 174 myń, aýylda – 96 myń oryn jetispeýshiligi tirkelgen. Statıstıkalyq derekterge kóz salsaq, atalǵan jaǵdaı kóbine Túrkistan, Almaty oblystary men Astana, Almaty, Shymkent, Atyraý, Aqtaý jáne Qyzylorda qalalaryna qatysty bolǵan. Buǵan halyqtyń tyǵyz ornalasýy, kóshi-qon máselesi de áser etetini anyq. Al Qostanaı, Kókshetaý, Petropavl, Pavlodar men Semeı sekildi qalalarda mektepke suranys tómen.
Eki myńynshy jyldardan bastap, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaqsarýymen týǵan náresteler sany óse bastady. Nátıjesinde, sońǵy jıyrma jylda týý kórsetkishi eki esege ulǵaıyp, eger 2001 jyly elimizde 221 myń sábı dúnıege kelse, 2021 jyly bul kórsetkish 446 myń balaǵa jetken. Bul da mekteptegi oryn tapshylyǵyna tikeleı áserin tıgizetini belgili. Ásirese qala mektepterindegi oryn tapshylyǵynyń joǵary bolýy halyqtyń aýyldan aǵylyp kelýinde jatyr. Eger aýyldyq jerlerde 2010-2021 jyldar aralyǵynda oqýshylar sany 232 myńǵa (17,7 paıyzǵa) ósse, qalalyq jerlerde 821 myńǵa (66,1 paıyzǵa) artqan. Aýylda týý kórsetkishi aıtarlyqtaı joǵary. Munda, eń aldymen, halyqtyń iri megapolısterge qonys aýdarýynyń belsendiligin kórsetedi. Qarastyrylyp otyrǵan kezeńde (2010-2021) oqýshylar kontıngenti, máselen, Astanada – 76,8-den 212,5 myńǵa deıin, ıaǵnı úsh esege jýyq, Almatyda – 176,2-den 314,7 myńǵa deıin nemese eki esege taıaý, Shymkentte –106-dan 240 myńǵa deıin óskenin resmı derekterden kórýge bolady. Sondyqtan qalada kópqabatty úıler jedel túrde salynyp paıdalanýǵa berilse, soǵan sáıkes mektep qurylysy da qolǵa alynýy kerek-aq. Alaıda bárimiz biletindeı, mektep qurylysy turǵyn úılerge qaraǵanda baıaý júretini bar. Bul da Úkimettiń nazaryndaǵy mańyzdy jaıttyń biri deýge bolady.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń derekterinde, búginde respýblıkada 7 724 mektep oqýshylarǵa bilim beredi. Onyń 5 279-y aýyldyq jerlerdegi, 2 445-i qalalyq mektepter. Bir aýysymda jumys isteıtin mektep sany 2 740 bolsa, ekiaýysymdy 4 847 mektep jáne úshaýysymdy 137 mektep bar.
2023-2024 jańa oqý jylynda Almaty qalasynda 1-synypqa 30 146 bala qabyldanǵan, onyń ishinde jekemenshik mektepterge barǵan balalardyń sany 3 789 quraıdy. Osyǵan qaraǵanda jekemenshik mektepterge degen suranys artqanyn kórsetedi. Jalpy, elimizde osyndaı mektep sany 600-ge taıaý. Olardyń 161-i qazaqsha, 104-i oryssha, 298-i aralas tilde bilim beredi. Jekemenshik mektepterge qyzyǵýshylyqtyń negizi sapaly bilim men oqýshy ýaqytynyń durys uıymdastyrylýynda jatyr. Atalmysh mektepterde negizgi bilim baǵdarlamasymen qatar, qosymsha sabaqtar, úıirmeler, bos ýaqytty durys ótkizý qarastyrylǵan. Oqýshy negizgi sabaqtan keıin qosymsha sabaq alýǵa nemese úıirmelerge qatysýǵa basqa jaqqa baryp ýaqyt ketirmeıdi. Bir bilim ordasynda balanyń jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasalǵan, ıaǵnı balanyń bilim alýyna ýaqyt jetkilikti degen sóz. Árıne, jekemenshik mektepter aqyly bolǵandyqtan da, balanyń oı-órisin keńeıtýge barynsha kóńil bólinedi. Al tegin, qatardaǵy mektepterdiń eń bolmaǵanda bir aýysymda ǵana bilim berýine qol jetkizý qaı jaǵynan alǵanda da tıimdi bolmaq. Ol úshin bilim berý mektepterine tapshylyqty joıý kerek. Elimizde 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha sybaılas jemqorlyqtan alynǵan qarajatqa 43 mektep salynyp, apatty jaǵdaıdaǵy 3 mekteptiń jáne úsh aýysymda oqıtyn 13 mekteptiń máselesi sheshilgen.
Búginderi Bilim berý ınfraqurylymyn qoldaý qory esebinen barlyǵy 76 738 oqýshyǵa arnalǵan 62 mekteptiń qurylysy qarjylandyrylyp, jobalardyń jalpy somasy 96 mlrd teńgeden asyp otyr. Qordyń qyzmet etý merzimi ishinde 150 mlrd teńgeden astam qarajatqa mektepterdi, qosymsha ǵımarattar men ınternattardy qaıta jańartýǵa, sondaı-aq úshaýysymdy oqytý máselelerin, apatty mektepter problemalaryn sheshýge jáne oqýshy oryndarynyń tapshylyǵyn joıýǵa jumsalǵan. Byltyr elimizdiń 223 mektebine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgen.
Osyǵan qarap, mektepterdegi oqý ornynyń tapshylyǵyn joıýǵa qatysty Prezıdenttiń «Jaıly mektep» ulttyq jobasy der kezinde qolǵa alynǵan is deýge bolady. Joba boıynsha 2026 jyldyń basyna deıin qalalarda jáne belsendi damyp kele jatqan eldi mekenderde keminde 800 myń jańa oqý oryndaryn paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Atalǵan jobany iske asyrýǵa 2,6 trln teńge, onyń ishinde eki trln-ǵa jýyǵy – respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵandary – Ulttyq qordyń (bolashaq urpaq qorynyń) qarajaty esebinen bólinetin boldy. Sonymen qatar 740 myń oqýshyǵa arnalǵan 369 mektep salý josparlandy. Sońǵy úsh jylda 340 myń oryndyq 626 mektep paıdalanýǵa berilgen. Bul joba mektep tapshylyǵyn joıýmen qatar oqýshynyń jaıly ári qaýipsiz ortada sapaly bilim alýyn qamtamasyz etedi dep kútilýde. Bul rette Memleket basshysynyń tapsyrmasy óz deńgeıinde oryndalatyndyǵyna senimdimiz. Ony da ýaqyt kórsete jatar.
Úkimettiń boljamyna sáıkes, 2026 jylǵa qaraı elimiz boıynsha tapshylyq týý, ýrbanızasııa, óńirshilik jáne óńiraralyq kóshi-qon, sonymen qatar ǵımarattardyń tozý kórsetkishterin eskere otyryp, 1 117 942 oqýshy ornyn quraıdy. О́tken jyly sarapshylar eldegi oqý oryndarynyń tapshylyǵy 2025 jylǵa qaraı 1 mln-nan asýy múmkin dep boljaǵan edi.
Búgingi urpaqty sapaly bilimmen qamtamasyz etý tek mekteptegi oryn tapshylyǵymen ǵana sheshile qoımaıdy. Bilikti ustazdardyń jetispeýshiligi de ózekti máselege aınalyp otyr. Qazirgi ýaqytta mektepterde 3 550 pedagog jetispeıtindiginen habardar etedi resmı derek kózder. Qalalyq jáne aýyldyq mektepterdiń oqýshylary arasyndaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵy da burynnan kele jatqan jaıt. Oqý-aǵartý mınıstrligi bilim sapasy jóninde Mańǵystaý, Atyraý, Qyzylorda, Túrkistan jáne Almaty oblystarynyń kórsetkishi respýblıkalyq kórsetkishten tómen ekenin málimdeıdi. Sarapshylar muny qalalyq jáne aýyldyq mektepterdi qarjylandyrý aıyrmashylyǵymen baılanystyryp otyr. Máselen, Úkimet respýblıkalyq bıýdjetten Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri sııaqty biraz bilim jobasy úshin mıllıardtaǵan qarjy bóledi. Al aýyldyq mektepterde synyptar, sporttyq kerek-jaraqtar jetispeıtini, tipti sport zaly da joq bilim oshaqtary bar ekeni eskerilýge tıis.
Al halyqaralyq zertteýlerdiń, sonyń ishinde PISA málimetteri mektepterdegi materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalý deńgeıi oqýshylardyń bilim sapasyna tikeleı áser etetinin atap otyr.
