Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Almatyda bolǵan jer silkinisi qala bıliginiń halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne zilzaladan keıin týyndaýy múmkin zardaptardy joıý máselesine daıyn emes ekenin baıqatty. Ásirese seısmıkalyq talap kúsheıtilýge tıis. Búginde elimizde 3,5 mıllıonnan asa adam osyndaı qaýipti aımaqta turady eken.
Mamandardyń aıtýynsha, qazirgi «Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» zańnyń qoldanys aıasy tar. Ony júzege asyrýda 70-ke jýyq akti bekitilgen. Qurylyspen baılanysty máseleler qoldanystaǵy 8 zańda qarastyrylǵan. Jıynda aıtylǵan syn-pikirlerdiń basym kópshiligi zańdaǵy qarama-qaıshylyqtarǵa, erejelerdiń sáıkes kelmeýine, qurylys salasy máselelerin retteýdegi quqyqtyq alańnyń joqtyǵyna, siltemelik jáne blankettik normalardyń kóp bolýyna baılanysty boldy. Jumys tobynyń qatysýshylary zańnamalyq aktiler normasynyń bytyrańqylyǵyna kóptegen mysal keltirdi.
Qoldanystaǵy bul salalyq zańnama tikeleı áreket etetin akt bolyp tanylmaıdy. Sebebi bulardy júzege asyrý úshin birneshe kishi zań aktileri qabyldanǵan. Bul quqyq qoldaný tájirıbesinde qaıshylyqtarǵa ákelip, azamattar men ınvestorlar úshin zańnamalyq normalardy túsindirýde kedergilerge soqtyrady. Al arnaýly zańnamany túbegeıli jaqsartý úshin zańnyń basty qaǵıdalary men ustanymdaryn qaıta qaraý qajet.
Bul rette elimizdiń qurmetti sáýletshisi, halyqaralyq Sáýlet akademııasynyń akademıgi, «Grado» JShS basshysy Árkinjan Mámetov: «О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi ázirlep, Úkimet Parlamentke usynǵan Qurylys kodeksiniń jobasynda qala qurylysyn retteýdegi, halyqtyń qaýipsiz ári jaıly ómir súrý jaǵdaıyn jasaýdaǵy kásibı sáýletshi jáne qala qurylysyn salýshynyń róli ekinshi kezekke ysyrylyp, eldiń seısmıkalyq aımaqtaryndaǵy jobalaý máseleleri jalpy kásibı turǵyda jetkiliksiz, jalpylama sózdermen sıpattalǵan. Oblystar, qalalar men jekelegen aýdandaryndaǵy bas sáýletshilerdiń mártebesi tómendetilip, olardyń ornyna sáýlet jáne qala qurylysy qyzmetinde tıisti kásibı tájirıbesi joq adamdar taǵaıyndalǵandyqtan, bekitilgen bas josparlar, eldi mekenderdiń egjeı-tegjeı belgilengen jobalary jergilikti bılik pen ınvestorlardyń qysymymen negizsiz ózgertiledi», deıdi.
Daıyndalyp jatqan kodeks jobasy qala men ózge de eldi mekenderdiń qaýipsizdigine qatysty máselelerdi qamtyp, bas jospardy ázirleý, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik-izdenis jumystaryn júrgizý, iri óńirlerde ózindik erekshelikteri bar mamandandyrylǵan ǵylymı ortalyqtardy qurý deńgeıinde naqtylanýǵa tıis. Sondaı-aq halyqtyń tolyqqandy qolaıly ómir súrý ortasyn qalyptastyrýǵa, eldi mekender men qonysaralyq aýmaqtardy ornyqty damytýǵa baǵyttalýy kerek.
Árkinjan Ahmetjanulynyń aıtýynsha, Qurylys kodeksiniń jobasy birneshe ret talqylaýǵa tústi. Atalǵan jobany Májilis qaraýyna engizilgen kúıinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Qazirgi joba sáýlet-qala qurylysy qatynastary men qurylys úderisin quqyqtyq retteýdi qamtamasyz etetin negizgi normatıvtik qujattyń maqsattary men mindetterine saı emes. Sarapshylardyń da jobanyń qoıylǵan mindetke jaýap bermeıtini, qoldanystaǵy normalar jıyntyǵyn qaıtalaıtyny, jańa tásilder men sheshimderdi qamtymaıtyny týraly aıtyp jatqan syn-pikirleri oryndy-aq.
«Bul joba Qala qurylysy, sáýlet jáne qurylys qyzmeti salasynda jańa demokratııaly, progressıvti, sybaılas jemqorlyqqa jol berilmeıtin, monopolııasyz qalyptasqan júıeni qurý jónindegi jalpy strategııalyq baǵytynan týyndaǵan. Keıingi kezderi qurylys kompanııalarynyń aýmaqtardy keshendi damytýǵa qoıylatyn normatıvtik talaptardy, onyń ishinde áleýmettik maqsattaǵy nysandardy elemeı, qurylys tyǵyzdyǵyn jıiletip jibergeni ras», deıdi Á.Mámetov.
Iá, qarastyrylyp otyrǵan segiz bólimnen turatyn zań jobasynda tek bir bólimi qala qurylysy jáne sáýlet qyzmeti salasyna jatsa, qalǵany – ázirleý tártibi týraly nusqaýlyqtardyń kóshirmeleri. Sonymen qatar deńgeıi qala qurylysy kodeksine sáıkes kelmeıtin qoldanystaǵy zańǵa táýeldi aktilerdiń mazmunyn qaıtalaıtyndary da bar.
«Bul zań jobasyna engizilgen úrdis negizinen ınersııalyq formatta qyzmettiń qurylys salasyn damytýǵa baǵyttalǵan. 4-bólimdegi sáýlet jáne qala qurylysy derbes bólim retinde ázirlenýi kerek. Qala qurylysy bóliminen bastap, tıisti zańnamalyq aktilerge nemese normatıvtik qujattarǵa silteme jasaı otyryp, memlekettik qala qurylysy kadastrynyń taraýy alynsa, zań jobasynda qala qurylysy qyzmetiniń ekinshi aspektileri Memlekettik qala qurylysy kadastry retinde, tutastaı alǵanda qala qurylysy úderisin artta qaldyryp, ádeıi birinshi orynǵa shyǵarylǵan», deıdi Sáýlet akademııasynyń akademıgi.
Onyń aıtýynsha, zań jobasynyń qaraýyna usynylǵan MQK týraly baptar alynyp tastalýy qajet. Qala qurylysy, sáýlet jáne qurylys qyzmeti salasyndaǵy monopolııany joıýǵa baǵyttalǵan zańǵa táýeldi jáne zańnamalyq aktilerge tıisti túzetýler engizý kerek.
Sáýlet-qala qurylysy qoǵamdastyǵy Májiliske usynylǵan kodekstiń jobasynda sáýletshiler men qala qurylysyn salýshylardy tarta otyryp, eleýli túrde qaıta qaraýdy ári keń kólemde qoǵamdyq talqyǵa shyǵarýdy qalaıdy. Sodan keıin ǵana Parlamenttiń qaraýyna «Qala qurylysy kodeksi» degen ataýmen usynylýy kerek degen pikirde.
