Foto: gov.kz
Áńgimemizdiń álqıssasy Jetisý oblysy Alakól aýdanyna qarasty «Dostyq» beketindegi sheshimin tappaı kele jatqan turǵyn úıler týraly bolmaq. Qytaı memleketimen shekaradaǵy atalǵan bekettegi úılerdiń alǵashqysy (ekiqabatty hrýshıovkalar) ótken ǵasyrdyń 60-jyldary paıdalanýǵa berilgen. Odaq kezindegi Qytaımen bolǵan qyrǵı-qabaq saldarynan shekara jabylyp, bul bekettegi úıler túgeldeı qańyrap bos qalǵan. Biren-saranynda zastava adamdary turdy demesek, keıbiri malshylardyń atqorasyna aınalǵan. Iá, elimiz egemendik alǵannan keıingi otyz jyldan asa ýaqytta kórshi Qytaımen aradaǵy jabyq qaqpa aıqara ashylyp, temirjol boıyna qan júgire bastady.
Myńdaǵan adam egemen elimizdiń túkpir-túkpirinen kelip, temirjol salalaryna, kedenge, taǵy basqa mekemelerge jumysqa ornalasty. Olarǵa arnalyp úı salynyp, aýrýhana, mektep, saýda oryndary, bank, balabaqsha ǵımarattary boı kóterdi. 1 500-deı aýlasy, 7 myńdaı turǵyny, 150 zeınetkeri bar beket úshin munyń bári – atqarylyp jatqan ıgi ister. Árıne, saýda oryndary, ashanalar – turǵyndardyń óz esebinen salynǵan qurylys nysandary. Kóńil toǵaıtar kóp jumys atqarylǵanymen, sheshimin tappaǵan túıtkildi tustar áli de jeterlik.
Sol túıtkildiń túbiri – turǵyn úıler máselesi. Anyǵyraq aıtsaq, onyń jekeshelendirilýi týrasynda. Jalpy, turǵyn úılerdi jekeshelendirý Qazaqstandaǵy temirjol aýmaǵynyń qaı qıyrynda bolsa da júzege asyrylǵan. Al «Dostyq» beketine kelsek, Qazaqstan temirjolyndaǵy shendilerdiń sheshiminshe shekara aımaǵyndaǵy úıler jekeshelendirilmeıdi-mis. Osylaı deı tura, jol kartasyn jeleý etip, 5 – 6 jyldan beri sózbuıdaǵa salyp, 283 eski úıdiń 100-in jekege ótkizip, qalǵanyn sarsańǵa salyp keledi. Sondaı-aq jurtshylyq úıiniń jaryǵyna, sýyna, jylýyna aı saıyn aqysyn tólep kele jatsa da, olardyń moınyna aılyq eseptik kórsetkish (AEK) ilip otyr. Bulaı etý «Qazaqstan temir joly» tarapynan halyqqa kórsetilgen qoldaý emes, qanaý desek, esh qatelespeımiz. Jońǵar qaqpasyndaǵy jyl on eki aıdyń jarymy jel, jarymy bet qaratpas aıaz ben shilińgir ystyq. Qys bastala avtojolda shekaraǵa jete almaı, boranda aptalap jatyp, kólikteri qatyp, sarsańǵa túser jaǵdaılar az emes. Dál osyndaı qystaıań shaqtarda beket turǵyndary men olardyń bala-shaǵalaryna azyq-túlik pen túrli taýar jetkizý «Qazaqstan temirjolyndaǵylardyń» emes, sol jerdegi turǵyndardyń peshenesine jazylǵan.
Menińshe, osynaý qordalanǵan máselelerdiń túıinin sheship, turǵyndardyń qamyn erterek oılap, temirjol shendileriniń qaqpaqylyna tosqaýyl qoıylýy kerek. Eki memleket arasyndaǵy taýar aınalymy toqtaýsyz ósip, ımport, eksport pen tranzıttiń artýy – sol jerdegi eńbekshilerdiń arqasy. Memleket basyndaǵylar da osyndaı túıtkildi máselelerge salǵyrt qaramaǵany abzal.
Bekettegi jumysshylardyń, zeınetkerlerdiń atqarǵan sharýalary adal baǵalanýy qajet. Arysy alpys, berisi qyryq jylǵa taıaǵan turǵyn úıler kezeń-kezeńimen jekeshelendirilgeni jón. Mundaǵy halyqtyń úılerin jekeshelendirse, údere kóship ketedi degen pikir qısynsyz. Turǵyndardyń isin jalǵastyratyn aǵaıyn-týys, baýyr-qaryndastary barshylyq. Olar da ómir súrip, tirshilik etýi úshin aıaǵyn aspanǵa kóterip jatpasy anyq. Tipti kúnderdiń kúninde jekeshelengen úılerin satyp ketti delik, sonda jańa qonystanǵan jandar bul mekenge oıyn-saýyq úshin kelmeıtin shyǵar.
On shaqyrym jerdegi kórshi Qytaı keıingi 30 jylǵa tarta ýaqyt ishinde Alashankoý atty kórikti qala turǵyzdy. Salynǵan joldarynan beınelerin kórip, bank, vokzal, juldyzdy qonaqúılerine qarap, aýzyn ashyp, tańdaıyn qaǵyp qaıtqandar qanshama? Bul – tús emes, óńimizdegi jaǵdaı. Olarda qalasyn kóriktendirý kóshilgeri ketken. Osylaı bolýdyń basty sebebi temirjoldarynan túsken tabystyń belgili bir paıyzyn qalasyn kórkeıtýge bóledi.
Iá, bizdiń «Dostyq» beketindegi abattandyrý jumystary aıtarlyqtaı emes. Kóshelerdiń kóbi – jamaý-jamaý, shuryq-tesik. Qoqys tógetin oryndardan talǵajaý izdegen taıynsha-torpaq pen qańǵybas ıtterdi jıi kóresiń.
30 jyldan asa ýaqytta eldi úzildirip baryp sport kesheni berilmek. Buǵan deıin kúresten atalǵan bekettegi mektep oqýshylary arasynan oblys, respýblıka, Azııa jáne álem chempıonattarynyń jeńimpazdary shyqqan. Olar mekteptiń shaǵyn sportzaldary men keden úıleriniń astyndaǵy jertólede jattyqty. Beket jurty ne kórmedi? Úsharal qalasynan shekaraǵa deıingi 170 shaqyrymdyq avtojoldyń da tolyqtaı berilgenine bir-eki jylǵa taıady. Oǵan deıin qysta kólikteri qatyp úsip qalǵandar, jazda shańǵa kómilip, oı-qyrlardy oraǵyta jol salǵandar qanshama?
Sózimizdi túıindeı kelgende, «Dostyq» turǵyndary nebir qıyndyqty bastarynan ótkerdi. Osynyń bári ýaqytpen ilesip, synaptaı syrǵyp óte shyqty. Alaıda jekeshelendirý sııaqty túıindi máselelerdiń túbine eshkim jetken joq. Kelgen «komıssııalar elge» bári oryndalady dep qurǵaq sózben ýáde berip, keri attanyp ketedi. Toqeterin aıtqanda, eki memleket arasyndaǵy taýar aınalymynyń jyldan-jylǵa qarqyn alýy úshin jańadan turǵyn úıler salyp, jumysshylardy baspanamen qamtamasyz etý mereıli is bolar edi.
Seıit Omarov
Jetisý oblysy
