Bul maqalamyzda biz jalqaýlyqtyń, jatypisherliktiń, sondaı-aq tegin kelgen dúnıeniń sońy adamdy qandaı jaǵdaıǵa aparyp soqtyrýy múmkin ekenin kórsetetin bir oqıǵamen bólispekpiz. Bul – ótken ǵasyrdyń orta shamasynda muhıttyń arǵy betindegi Amerıkada bolǵan jaǵdaı.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin AQSh bıliginiń aldynda turǵan kezek kúttirmes máseleniń biri – halyqty baspanamen qamtý. Soǵystan eldiń bir qyly qısaımaı shyqqanymen, halqynyń bir bóligi, ásirese ońtústik shtattardaǵy qara násildi turǵyndar arasynda úısiz-kúısiz júrgender kóp edi. Álemniń mańdaıaldy memleketinde mundaı problemanyń bolýyn uıat sanaǵan keıbir shtattardyń bıligi halyqty baspanamen qamtýdyń «radıkaldy» ádisine kóshedi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, turǵyndarǵa tegin úı berýdi oılastyra bastaǵan edi. Osylaısha, «Prýıtt-Aıgoý» dep atalatyn áıgili joba ómirge kelgen.
Bul joba Mıssýrı shtatynda qolǵa alyndy. Soǵystan keıin eldiń ońtústiginen ındýstrıaldy soltústikke aǵylǵan qaraqurym halyq shtat ortalyǵy – Sent-Lıýs qalasynyń mańyna kóptep shoǵyrlanyp, qumyrsqadaı qujynaǵan gettolarda turyp jatty. Bul gettolardyń ishin buzaqylyq, qylmys, nashaqorlyq, maskúnemdik jaılaıtyny belgili. Sanıtarlyq talaptar saqtalmaǵan, tártipten jurdaı aýdandardyń krımınogendik ahýaly da syn kótermeıtin. Tez arada sheshim qabyldamasa bolmaıtyn edi.
Sony eskergen shtat bıligi 1949 jyly «Árbir turǵynǵa laıyqty baspana» degen baǵdarlama jarııalaıdy. Bul qazirgi bizdiń «qoljetimdi baspanamyzǵa» uqsas qujat bolatyn. Bir aıyrmashylyǵy – tolyq tegin. Olar «Eger úısiz-kúısiz júrgen adamdardyń bárine tegin úı úlestirip, baspana máselesin sheship bersek, ári qaraı ózderi-aq adam bolyp ketedi. Sóıtip, kedeılikten de birjolata qutylyp, álem aldynda bedelimiz artady», dep oılady.
Sodan 50-jyldardyń basynda óristi oı iske asyp, japondyq sáýletshi Iаmasakıdiń jobasymen Sent-Lýıs qalasynyń ortasynan qańǵybastarǵa arnalǵan turǵyn úı alabyn salý qolǵa alyndy. Turǵyndar saryla da sarǵaıa kútken alap 1954 jyly salynyp bitti. Kópqabatty 33 úıden turatyn zamanaýı aýdanǵa Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta batyrlyǵymen kózge túsken qara násildi O.Prýıtt pen Mıssýrı shtatynyń senatory Ý.Aıgoýdyń famılııalarynan quralǵan «Prýıtt-Aıgoý» ataýy berildi.
Obaly ne kerek, Iаmasakıdiń jobasymen turǵyzylǵan keshen shynymen-aq tartymdy da janǵa jaıly jer bolatyn. Kópqabatty úılerdiń aınalasyna demalýǵa arnalǵan kishigirim saıabaqtar salyndy. Úılerdiń birinshi qabattarynan dúken, qoıma, velosıped saqtaıtyn bólme sekildi turǵyndarǵa qajetti qosalqy oryndar ashyldy. Bir sózben aıtqanda, zamanaýı qajettilikterdiń bári de oılastyrylǵan edi.
Bul jerden baspana alý úshin bir ǵana talap qoıyldy: sen úıiń de, kúıiń de joq kóshe kezgen qańǵybas nemese taqyr kedeı ekenińdi dáleldeýiń kerek. Muny estigen turǵylyqty jeri joq adamdardyń bári Prýıtt-Aıgoýǵa qaraı aǵyldy. Kóshe kezgenderdiń arasynda jibi túzý adam bar ma? Bulardyń edáýir bóligin nashaqorlar, maskúnemder, buzaqy, qaraqshylar quraıtyny belgili. Biraq shtat bıliginiń ıdeıasy da negizinen beıkúná nıetten týyndaǵany ras qoı. Eń quryǵanda úımen qamtamasyz etsek, túzelip keter degen nıet. Osylaısha, gettony jaılaǵan jurttyń bári bir-bir páter kiltin qoldaryna alyp shyǵa keldi.
Alǵashqyda muny estigen muǵalim, shahter, dáriger sekildi tabysy az turǵyndar renishterin de bildiripti. Olar: «Biz mańdaı terimizdi tógip, kúni-túni azǵantaı ǵana aılyqqa eńbektenip júrmiz. Ol aqsha bir bólmeli páterdi jaldaýǵa áreń jetedi. Osy jaǵdaıymyzdy kóre turyp, qoǵamǵa túk paıdasy joq qańǵybastar men kezbelerge osynsha jaǵdaı jasaǵandaryńyz qaı sasqandaryńyz?», dep ókpe-nazdaryn jasyrmaıdy. Degenmen «kedeılikti joıýdyń joly – tegin úlestirý» degen ustanymǵa myqtap bekingen shtat bıligi de degeninen qaıtpaıdy.
Qalanyń shetindegi qarańǵy qapas, kir-qojalaq gettodan aınadaı jaltyraǵan, tap-taza, sý jańa páterlerge top ete qalǵan jandar úshin ómir bir ertegige aınalyp ketkendeı kóringen. Biraq… ıá, biraq kedeılikpen kúreste jeńiske jettik dep úmittengen bılik ókilderiniń qýanyshy uzaqqa sozyla qoımady. О́ıtkeni «Mańdaı termen kelmegen dúnıeniń qadiri joq» degen aqıqat osy kezde ózin bar bolmysymen anyq kórsetken edi. Burynǵy qańǵybastar baspanaǵa qol jetkizgen soń, túzelip, adam bolýdyń ornyna ózderimen pikirles, nıettes, pıǵyldas adamdarmen bas qosqan soń odan ári qutyryp, oılaryna kelgenin isteı bastady. Olar burynǵy qańǵybastyq ómir saltyn jańa qonystaryna da sol qalpynda alyp kelgen edi…
Mıssýrı bıligi úmittengendeı, prýıtt-aıgoýlyqtar baspanaǵa qol jetkizgennen keıin de jumys tabýǵa asyqqan joq. Olar eski ádetterine basyp, nápaqasyn urlyq, zorlyq, qaraqshylyq jolmen tabatyn «ata kásipterin» tastamady. Birneshe kún ótpeı jatyp, dúken, qoımalardyń, kireberisterdiń terezeleri syndy. Kishigirim kıkiljińniń sońy tóbelespen aıaqtalyp, yqpaldy toptar arasyndaǵy «atys-shabystar» qudaıdyń qutty kúni tirkelip jatatyn. Kópqabatty úılerdiń jedelsatylary qaraqshylyq jolmen aqsha tartyp alý, qorlaý men zorlaý oryndaryna aınalyp shyǵa keldi. Bir jyl ótkennen keıin Prýıtt-Aıgoý turǵyndarynyń 5 paıyzy ǵana kommýnaldyq tólemderdi tólep turypty. Qalǵan 95 paıyzy tegin kelgen baspanaǵa jaryq pen sý da tegin beriledi dep oılasa kerek.
Derekterge qaraǵanda, bul jerden tek birneshe otbasy ǵana jumysqa turyp, adam qataryna qosylǵan eken. Biraq olar jaǵdaıy kúnnen-kúnge shıelenisip bara jatqan Prýıtt-Aıgoýdan boılaryn aýlaq salyp, basqa jaqqa kóship ketedi. Ýaqyt óte kele, turǵyn úı alabynda qylmys pen tártipsizdiktiń keń etek jaıǵany sondaı, oǵan endi polısııa men jedel járdem kólikteri kirýden bas tartatyn bolǵan. О́ıtkeni óte qaýipti edi. Bassyzdyq ábden moıyndaryna mingen turǵyndar polısııa kóligin kórse, tas laqtyryp qarsy alatyn. Saldarynan aýdan qaýipti ári krımınaldy ortaǵa aınalyp, buǵan deıin shtat bıligi kedeılikpen kúresemiz dese, endi «Prýıtt-Aıgoý problemasymen» kúresýge májbúr boldy.
1970 jyly turǵyn úı alaby «apat aımaǵy» dep jarııalanyp, ol jerdegi adamdardy birtindep basqa jaqqa májbúrlep kóshirý jumystary bastaldy. 1972 jyly 33 kópqabatty úıdiń birinshisi qulatyldy. Artynsha 1976 jylǵa deıin qalǵan 32 úıdiń bári jermen-jeksen etilip, shaǵyn aýdan orny taqyr jerge aınaldy. Mıssýrı shtatynyń basshylyǵy óz qoldarymen jasaǵan «problemadan» osylaısha qutylǵan edi...
Bul maqalada biz Prýıtt-Aıgoý oqıǵasy men bizdiń elimizdegi áleýmettik jaǵdaıdy salystyrýdan aýlaqpyz. Degenmen osy jaıttan oılanǵan adam úlken sabaq ala alady. Ataqty bir fılmdegi professor Preobrajenskııdiń «Bylyq – dárethanada emes, adamnyń sanasynda» degen sózi bar edi ǵoı. Onyń máni – ómirdegi kez kelgen problemanyń túp-tórkini – sanadaǵy problemanyń saldary. Ol adamǵa qansha jerden jaǵdaı jasap berseń de, úlde men búldege orasań da, oı-sanasynda problemasy bar adamnyń ómiri qıyndyqtan arylmaıdy. Basy bylyqqa tolǵan adam aınalasyn da bylyqtyryp júredi. Sondyqtan qoǵamdy túzeımin deıtin jan aldymen ózin tárbıelep alýy kerek. Bul pálsapanyń halyqtyń áleýmettik, turmystyq jaǵdaıyna da tikeleı qatysy bar.
Árıne, memleket jaǵdaıy múshkil, kópbalaly, múgedek otbasylarǵa qolushyn sozýǵa tıis. Bul – kez kelgen órkenıetti eldiń óz halqy aldyndaǵy paryzy. Alaıda aıaq-qoly saý, eńbek ete alatyn jastaǵy adamdarǵa tegin dúnıe berý kóp jaǵdaıda halyqty jatypisher masyldyqqa uryndyrady. Kerisinshe, memleket adamdarǵa kásip qylyp, óz mańdaı terimen aqsha tabýǵa jaǵdaı jasaýǵa tıis.
Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy: «Qazirgi tańda tórt jarym mıllıonǵa jýyq adam memleketten áleýmettik kómek alady. Bul – shamamen elimizdiń árbir besinshi turǵyny degen sóz. Basym kópshiligi – eńbekke jaramdy azamattar. Halyqqa áleýmettik kómek beremiz dep, biz, shyny kerek, qoǵamda masyldyq psıhologııaǵa jol berdik. О́rkenıetti el bolamyz desek, mundaı jaǵymsyz úderiske tosqaýyl qoıýymyz kerek», degeni belgili.
Qazaqtyń «Balyq berme, qarmaq ber» deýi de osy maqsatty kózdese kerek. О́ıtkeni on eki múshesi saý bola tura, ózin de, otbasyn da asyraı almaı júrgen adam bolsa, problema – memlekette emes, onyń ózinde. Ol – jalqaý degen sóz. Oǵan qansha jerden úı berseń de, jaǵdaı jasasań da, óz yntasy bolmasa, eńbek etpeıdi jáne tegin kelgen dúnıeniń qadirin kóbine bile bermeıdi. Biz Prýıtt-Aıgoý oqıǵasyn mysalǵa keltire otyryp, osy oıdy jetkizgimiz keldi.
