Qazir fýnksıonaldyq taldaý, operatorlar teorııasyn zerttep júrgen zerdeli ǵalymnyń ǵylymı eńbegi taza teorııalyq izdenis, onyń ishinde fýnksıonaldyq taldaý salasyna jatady.
– Jalpy matematıkalyq zertteýler teorııalyq jáne qoldanbaly bolyp ekige bólinedi. Meniń jumysym: abstraktili matematıkalyq zertteýler, ıaǵnı irgeli ǵylymnyń bir bóligine jatady. Bul táýelsiz matematıkalyq uǵymdardy zertteıtin sala. «Irgeli ǵylym» dep aty aıtyp turǵandaı, basqa salalar oǵan táýeldi ekenine adamzat ómirindegi matematıkanyń qoldanysy aıǵaq. Sondyqtan da irgeli ǵylymdy damytýǵa damyǵan elder aıryqsha kóńil bóledi, – deıdi ol.
Barlyq ǵylym bastaýyndaǵy irgeli matematıkanyń qoldanbaly matematıkadan aıyrmashylyǵy abstraktili qurylymdy zertteıdi. Mysaly, bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV ǵasyrda Evklıd aksıomalary men Pıfagordyń ataqty teoremasy teorııa túrinde ǵana zerttelse, odan keıin Pıfagordyń teoremasyn adamzat ártúrli, mysaly, qurylys jáne navıgasııa salasyna qoldana bastaǵan.
– Matematıkada «teris jáne kompleks sandar» degen uǵym bar. Olar taza matematıkalyq turǵydan IV ǵasyrda zerttelgenimen, keıinnen qoldanysqa ıe bolatynyn eshkim bilgen joq. Qazir «kompleks sandardy» elektr ınjenerııasynda jıi qoldanady. Sondyqtan irgeli ǵylym óz aldyna derbes damıdy. Máselen, basqa salalar irgeli ǵylymnyń teorııalary arqyly kúndelikti qoldanatyn dúnıelerdi zertteýge paıdalanady. Lobachevskıı men Boııaı Evklıdtiń tórt aksıomasynyń besinshi aksıomasynan táýelsizdigin dáleldedi. Keıin ol Eınshteınniń salystyrmaly teorııasynda qoldanyldy. Al matematıkanyń «graftar teorııasy» hımııa, ınformatıka ǵylymynda kóp paıdalanylady. Sonymen birge matematıkada abstraktili «Radon túrlendirýi» degen uǵym kezdesedi. Ony 1917 jyly Aýstrııa matematıgi Iogann Radon óziniń teorııalyq matematıka zertteýinde oılap tapqan. 1960-jyldary ony tomografııany oılap tabýǵa qoldanyldy. 1963 jyly amerıkalyq fızık Allan Kormak tomografııanyń qalpyna keltirý esebin sheshti. Osylaısha, kompıýterlik tomograftyń klınıkalyq medısınadaǵy jańa dáýiri bastaldy, – dedi ǵalym óz oıymen bólisip.
Osyndaı «Sheksiz ǵylymnyń bir shetin ǵana zerttep júrmin» degen ol damyǵan memleketterde irgeli ǵylymǵa kózqaras ózgeshe ekenin jetkizdi. Áıtpese Qazaqstan jas ǵalymynyń zertteýin qarjylandyrý Belgııaǵa qanshalyqty tıimdi dersiz. Irgeli ǵylymdaǵy jetistikterdiń eldiń damýyna oń yqpalyn tıgizetinin jiti túsingen belgııalyqtar izdenimpaz ǵalymdarǵa qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Ǵalamdyq ınnovasııalyq ındekste byltyr 23-oryndy enshilegen Batys Eýropadaǵy bul memlekette ǵylym men tehnologııa alǵa damyp barady.
Q.Tólenovtiń aıtýynsha, Belgııadan úırenerimiz kóp. Qazaqstan damyǵan elder sııaqty ǵylymǵa jańasha kózqaras pen túsinik qalyptastyrsa, taıaý jyldary biraz nátıjege qol jetkizerimiz anyq. Búginde ozyq elderde ǵylym salasyna bólinetin qarjy jalpy ishki ónimniń 1-3, tipti keıbir memleketter de 4 paıyzdy qurasa, bul kórsetkish elimizde 0,4 paıyzǵa da jetpeıtini qynjyltady.
– «El bolam deseń, besigińdi túze» degen qanatty sóz bar. Ǵylymnyń besigi – ýnıversıtet. Elimizde The QS World University Rankings bedeldi reıtıngine ıe bolǵan ulttyq ýnıversıtetter qatary kóbeıip keledi. Al is júzinde olar osy kórsetkishke laıyqty ma? Másele, osynda. О́ıtkeni sheteldegi ýnıversıtettermen salystyrǵanda elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń deńgeıi kóńil kónshitpeıdi. Bizdegi joǵary oqý oryndarynda basshylyqqa basymdyq berýge úırengenbiz. Shyn máninde, ýnıversıtettiń basty qundylyǵy – oqytýshylar men stýdentter. Mysaly, ulttyq joǵary oqý oryndaryndaǵy jataqhana jaǵdaıy syn kótermeıdi. Qyryq paıyzǵa jýyq stýdenttiń jataqhanaǵa qoly jetpeı júrgenin statıstıka kórsetip otyr. Úshinshi kýrstan keıin bul másele tipten kúrdelene túsedi. Oqý korpýstarynda durys tamaqtanatyn ashana joq. Wi-Fi «smart-ýnıver» modeline saı emes. Professor-oqytýshylar quramnyń jalaqysy salystyrmaly túrde ǵana kóterildi deýge bolady. О́ıtkeni ýnıversıtetterdegi qaýymdastyrylǵan professorlar 350 myń teńgege jumys istese, qarapaıym mekteptiń muǵalimi 500 myń teńge eńbekaqy alady. Al ǵylymǵa qushtar bilikti oqytýshylardyń deni joǵary oqý oryndarynan ketip qaldy. Osyndaı qordalanǵan problemalar sheshilmeıinshe, sheteldegi ýnıversıtetter deńgeıine jete almaıtynymyz anyq. Bul jaǵdaıda ǵylym týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq, – deıdi ol.
Sondaı-aq jas ǵalym elimizde olımpıada jeńimpazdarynyń arasynda matematıka ǵylymymen aınalysyp júrgender neken-saıaq ekenin aıtty. «Bul baǵytta júıeli jumys joq. О́ıtkeni qazir ýnıversıtet pen mekteptiń arasynda baılanys kemshin. Oqýshylardy ǵylymǵa qyzyqtyratyn aqparattar óte az. Mysaly, matematıka boıynsha halyqaralyq olımpıada júldegerleriniń ǵylymmen aınalysyp júrgeni saýsaqpen sanarlyq. Biraq ǵylymǵa tek olımpıada jeńimpazdaryn tartý kerek degen tujyrym durys emes. Sebebi ǵylym basqa álem. Desek te matematıka ǵylymynyń elimizdegi damýyn joqqa shyǵara almaımyz. Jalpy matematıka ǵylymynda zertteıtin sala jetkilikti. Bastysy – aldaǵy ýaqyttaǵy jas ǵalymdardy qoldaýǵa nazar aýdarý. Bul baǵytta damyǵan elder tájirıbesine súıensek bolady. Damyǵan elderde medısına, bıologııa, meıli qaı salada bolsyn, bir másele týyndasa, ınjenerler matematık, fızık, hımıkterdiń kómegine júginedi. Nátıjesinde, birlese zertteýler júrgizip, tamasha jetistikke jetip otyr. Al bizde árqaısysy táýelsiz bolyp ketkendikten de irgeli ǵylymǵa degen kózqaras ońalmaı tur», dep jaýap berdi.
Ǵylym, bilimsiz ınnovasııalyq damý joq. Álem elderi úshin jańa ǵasyr trendine aınalǵan básekelestik osy salada basymdyqqa ıe. Qanat Tólenov elimizde jastardy ǵylymǵa tartý isine kóńili tolmaıtynyn bildirdi. «О́ıtkeni qoǵamda bilimdi, ǵylymǵa barǵan jastardan góri oıyn-saýyq, óner, sport salasyna kóńil bólinip, olardyń sanasynda «juldyzdy» jetistikter osy salada ǵana degen jańsaq pikir týady. О́z basym, elimizdiń ekonomıkasyna, ál-aýqatyna paıdasy zor jetistigimen daralanǵan ǵalymdardy «juldyz» der edim.
Aýylda bilim alǵan Qanat bala kúninen qııalshyl bolypty. Ásirese abstraktili álemge degen qyzyǵýshylyǵy matematıka ǵylymyna jetelep ákelse kerek. Biraq jas ǵalym jaı qyzyǵýshylyqtan eshteńe ónbeıtinin, alǵan bilimi men ósken ortasynyń da ǵylymǵa áseri kóp ekenin aıtady. Búginde shetelde júrgenimen, bilimin eliniń damýyna arnaýdy maqsat etken ol taıaý keleshekte elimizde qolaıly orta qalyptasyp, ǵylymnyń damıtynyna senedi.
ALMATY
