«Abaqty qatar-qatar bolady eken...»

«Qyryqturba» qulaǵaly tur

Depýtattyń aıtýynsha, Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri penıtensııarlyq júıege qatysty másele nazardan múldem tys qalǵan. «Eger biz damyǵan elder qataryna qosylýdy maqsat tutsaq, onda adamnyń eń negizgi quqyqtaryn saqtaý jónindegi halyqaralyq shart talaptaryn oryndaýǵa umtylýymyz kerek. Buǵan tutqyndalǵan jáne sottalǵan, ıaǵnı arnaıy kontıngentke arnalǵan mekemeler men tergeý ızolıatorlary, kópshilikke túsinikti tilmen aıtsaq, túrmelerdiń de jaǵ­daıy kiredi. Qazaqstanda qylmystyq at­qarý júıesine qarasty 1500-deı ǵı­marat bolsa, sonyń 60%-nyń (900-deı ǵımarat) jaǵdaıy qanaǵattanarlyqsyz, al 20%-y (338 ǵımarat) – apattyq jaǵ­daı­da», deıdi depýtat.

Táýelsizdik alǵaly elimizde jaza óteı­tin birde-bir jańa mekeme sa­lyn­baǵan. Depýtattyń pikirinshe, jańa, halyqaralyq standarttarǵa saı keletin ǵımarattar salý asa qajet. О́ıtkeni jaza óteıtin mekemeler negizinen júzdegen sottalýshy birge jatatyn barak tıpti bolyp keledi. Bul túrmelik sýbmádenıet pen teris dinı aǵymdardyń keńinen taralýyna jaǵdaı týdyrady.

Depýtattyń «eldegi túrmelerdiń jaǵ­da­ıymen jete tanystym» degen sóziniń jany bar. Jańa jyldyń basynda Abzal Quspan Oral qalasyndaǵy mekemelerdi aralaǵan kezde biz de birge bolǵan edik. Sol kórgenimizben bóliseıik.

IIM Qylmystyq atqarý júıesi komı­tetine qarasty №74 mekeme Oral qala­synyń dál ortasynda tur. Búginde ter­geý ızolıatory qyzmetin atqaryp tur­ǵan ǵımarat – qaladaǵy kóne tarıhı nysannyń biri. XVIII ǵasyrda, II Eka­te­rına patshaıymnyń tapsyrmasymen qurylysy bastalyp, 1858 jyly paıdalanýǵa berilgen túrmeni qazaqtar «Qyryqturba» dep atap ketken. Dál osy túrmede qylmyskerlerden bólek, áıgili kúıshi, kúı atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, halyq batyry Amanǵalı Kenjeahmetuly da jatypty. 1916 jyly Shyńǵyrlaýdaǵy halyq kóterilisiniń jetekshileri Dáýjan Elýbaıuly, Qoja Qazyuly, Táji Shotaıuly, Baımolda Tájimqululy dál osy túrmeniń aýlasynda darǵa asyp óltirilgen. Al 1926 jyly «bandy» Amanǵalı osy túrmeden úsh adam bolyp qashyp shyqqan.

– Eki ǵasyrǵa jýyq tarıhynda bul jerden qashyp shyqqan jandar saýsaqpen sanarlyq. Áý bastan túrmege arnap, muqııat salynǵan ǵımarat qoı. Degenmen ábden tozyǵy jetti. Apat jaǵdaıynda tur. Ǵımarattyń jertólesin, keıbir kameralardy múldem kirýge bolmaıtyndaı etip jaýyp qoıdyq, – deıdi BQO boıynsha qylmystyq atqarý júıesi departamentiniń basshysy, ádilet pol­kovnıgi Manarbek Ǵabdýllın.

Rasynda da, «Qyryqturbany» ishinen de, syrtynan da aralap kórdik. Irgetassyz salynǵan, jerge jartylaı jutylyp, qabyrǵasy birneshe jerden jarylyp turǵan túrme ǵımaratynyń ishki «aýrasy» tipti sumdyq. Jaryq tapshy, aýa tarlyǵy óz aldyna, keı kameralarynyń tóbesi opyrylyp, tireý salynǵan. Oblys boıynsha memlekettik sáýlet-qurylys basqarmasy rejimdik korpýsqa tekserý júrgizip, «tirek konstrýksııalarynyń 60%-y tozǵan» degen qorytyndy ja­sa­ǵan. Kameralardyń bir bóligi apat­tyq jaǵdaıǵa baılanysty maqsatyna saı paıdalanylmaıdy. О́ıtkeni olar arnaıy kontıngenttiń ómirine qaýip tóndiredi. Rejimdik korpýstyń birinshi jalpy qabatyndaǵy kameralarynyń úı-jaıy, sondaı-aq qurylys konstrýksııasy qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıda. Qazirdiń ózinde 340 adamǵa arnalǵan tergeý abaqtysynda bos oryn joq.

№74 mekemedegi taǵy bir kúrdeli másele – mundaǵy dárigerlik ambýlato­rııa­nyń jaǵdaıy. Munda tutqyndarǵa to­lyqqandy medısınalyq qyzmet kór­se­týge múmkindik joq. Mekeme jany­nan jańa medısınalyq ǵımarat salýǵa qarjy bólingenimen, ony salatyn oryn joq. «Osynyń kesirinen keıbir bólimdi asha almaı, lısenzııa ala almaı otyrmyz», degen edi №1 qalalyq emhananyń basshysy Shyńǵys Sársenǵalıev.

Túrme jáne jańasha kózqaras

Áý basta shahar shetinde salyn­ǵa­nymen, eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bede­rin­de qalanyń qaq ortasynda qalǵan «Qyryq­tur­bany» jabý, abaqtyny basqa jerge kóshirý – kún tártibinde kúıip turǵan má­sele. Buǵan osy mańda turatyn qala tur­ǵyndarynyń shaǵymyn qosyńyz: ar­naýly oryndaǵy shekteýlerdiń kesi­ri­nen uıaly baılanys, ınternet júıesi jıi toqyraıdy. Túrli oımen túrme mańaılaıtyn buzaqy da bala-shaǵaǵa qaýip. «Qyryqturbanyń» endigi taǵdyry repressııa tarıhynan syr shertetin mýzeıge aınalyp, eki ǵasyrdaı jumbaq bolǵan mekemeniń qupııasyna jalpaq jurt qanyqsa, deıdi jergilikti tarıhshylar men ólketanýshylar.

Obaly ne kerek, Batys Qazaqstanda bas bostandyǵynan aıyrylǵandardy ustaıtyn arnaıy oryn salý áý basta josparlanǵan. 2013 jyly oblys boıynsha Qylmystyq atqarý júıesi departamenti Oral qalasynda 1500 oryndyq tergeý ızolıatory keshenin salýǵa baıqaý ótkizip, ony «BýraStroı» JShS jeńip alǵan. Jobaǵa túrli túzetýmen 9 mlrd 666 mln teńge bólindi. 2013-2018 jyldar aralyǵynda qurylys júrip, 70 paıyzǵa jýyq jumys atqaryldy. 6 mlrd 161 mln teńge ıgerildi. Alaıda 2018 jyly BQO prokýratýrasy 1,5 mlrd teńge bıýdjet qarajaty urlandy degen aıyppen qyl­mystyq is qozǵady. Sot úkimimen jer­gi­lik­ti QAJD basshysy qyzmetinen ketip, merdiger mekeme jetekshisi sottaldy. Túrme qurylysy toqtap qaldy. Qańyrap qalǵan keshendi kúzetý úshin ǵana keıingi úsh jylda 35,3 mln teńge jumsalypty.

– Elimizde qurylysy áli bitpegen nysandardan qarjy jymqyrý qylmysyn taýyp, sotqa tartýdyń paıdasynan góri zııany basym bolyp tur. Merdiger mekemege qurylysty aıaqtatyp, sodan keıin ǵana jaýapkershilikke tartqan jón bolatyn edi. Ras, qylmysker sottaldy, biraq jumys qańtarylyp qaldy. Endi bul qurylysty aıaqtaý úshin bıýdjetten qosymsha taǵy shamamen 6 mlrd tóńireginde qarajat kerek. Sebebi qu­ry­lys nysany osy on shaqty jyl kóle­minde tozyp ári tonalǵan, – deıdi Abzal Quspan.

«Qazirgi tańda tergeý ızolıatorynyń aıaq­talmaǵan qurylysy oblys ákim­di­gi­niń kommýnaldyq menshigine beril­gen. Qala shetinde 23 ga aýmaqty alyp jatqan keshenge arnaıy baryp kór­dik. Shynynda da, áý bastan túrme re­tin­de jobalanyp, qaýipsizdik sharalary eskerilip salynǵan keshenniń ne­giz­gi ǵımarattary tolyq boı kótergen. Aı­qysh túrinde salynǵan abaqtylar, ákim­shilik ǵımaraty, jataqhana – bári bir-birimen ózara jalǵasqan. Keıingi jyldary osy keshendi kardıoaýrýhana, t.b. áleýmettik nysan retinde paıdalaný jóninde usynystar bolǵanymen, eń durysy – qylmystyq atqarý júıesine qaıtarý», deıdi mamandar.

Eli­mizdiń 2024-2028 jyldarǵa ar­nal­ǵan qoǵamdyq qaýipsizdik tujy­rym­­damasyna sáıkes 2027-2028 jyl­dar­ǵa qaraı Oral qalasyndaǵy tergeý ızolıatorynyń qurylysyn aıaqtaý jos­par­lanǵan eken. Elimizdiń jalpy batys óńirinde (Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý) qaýipsizdigi baryn­sha joǵary mekeme bolmaǵandyqtan, qa­zirgi tańda 800-den asa sottalýshy ja­zasyn ózge óńirlerde ótep jatyr. Sondyqtan Oraldaǵy tergeý ızolıatory qurylysyn 1500 adamǵa arnalǵan qaýipsizdigi barynsha joǵary mekeme retinde qaıta jobalap, qurylysty aıaqtaý qajet. Buǵan shamamen 6 mlrd teńge kerek.

Abaqty: jumys berýshi kásipkerler

Osy saparda Parlament depýtatymen birge Qylmystyq atqarý júıesi komıtetiniń №28 qaýipsizdigi barynsha joǵary mekemesine de kirdik. Mekemeniń májilis zalynda sottalǵandar jáne olardy jumyspen qamtyp otyrǵan kásip­ker­lermen kezdesken Abzal Quspan kóp­tegen suraqqa jaýap berip, keıbir má­se­lelerdi qoıyn dápterine túrtip aldy.

Aıta keteıik, osy №28 mekemede jatqan 700-deı azamattyń 185-i aqyly eńbekpen qamtamasyz etilgen. Mekemede 4 jeke kásipker jáne 1 JShS jumys istep, sottalǵandardy jumyspen qamtyp ke­ledi. «Budan bólek, sottalǵandar «Eńbek-Jaıyq» respýblıkalyq memle­ket­tik mekemesinde jáne mekemeniń sharýa­­shylyq qyzmet kórsetý jumystarynda eńbek etedi», deıdi Manarbek Ǵabdýllın.

Biz túrme janyndaǵy sharýashylyq sehtaryn aralap kórdik. Esenaman Jarylǵasov basqaratyn «Nurdáýlet», Aqerke Bertileýovanyń «Haıyr», Gúldana Asanova basqaratyn «Álııa Servise» fırmasy, Serik Bekturǵanovtyń «Ińkár» atty jeke kásipkerlik mekemesi dáne­­kerleý jumystarymen, metall plastık esik-tereze, jylý qazandyǵy, metall esik, tor, qorshaý, balalar átkenshegi, aǵash pen bylǵarydan túrli buıym, kádesyı, t.b. kóptegen buıym shyǵarady.

– Bas bostandyǵynan aıyrylyp, jazasyn ótep jatqan adamdy eńbekke tartýdyń tıimdi jaǵy kóp. Sottalǵan adam paıdaly ispen aınalysady, eńbek­aqy tabady, bul, eń aldymen, onyń otba­syna kómek, ekinshiden, moınynda tur­ǵan materıaldyq shyǵyndardy jabady. Sondyqtan bul baǵyttaǵy bastamalardy barynsha qoldaý, kásipkerlerdi yntalandyrý kerek. Men Oraldaǵy osy ıgi úrdispen jaqsy tanyspyn. Jergilikti QAJD basshysy Manarbek Ǵabdýllınniń usynysymen jaqynda eli­mizdegi «áleýmettik kásipkerler» tizimi­ne osyndaı jabyq mekemelerde bıznes nysanyn ashyp, qyzmet etip jatqan kásipkerlerdi qostyq. Sol arqyly bul kásipkerlerge endi túrli salyq jeńildigi jasalady. Ári túrli tenderge qatysqanda, ónim ótkizý kezinde artyqshylyqqa ıe bolady, – deıdi Abzal Quspan.

Temir tordyń ar jaǵyndaǵy álemde biz baıqaǵan taǵy bir jańalyq – jappaı kamera qoıyla bastaǵany. Keı kameralar beıne túsirip qana qoımaı, daýys ta jaza alatyn múmkindikke ıe. Árıne, bul keı adamǵa tym artyq, jeke ómirge qol suǵý bolyp kórinýi múmkin. Biraq mekeme qyzmetkerleriniń aıtýynsha, beınekamera abaqty ishindegi túrli zańsyzdyqty azaıtýǵa, bolǵan qylmystardy tez ashýǵa áser etken.

Dárigerdi kim qorǵaıdy?

Osy sapary barysynda Oral qalalyq №2 emhananyń dırektory Serjan Esengóbekov óz sózinde depýtatqa myna bir máseleni jetkizdi:

– Oblysta dáriger jetispeıdi. Sonyń ishinde dál osy qylmystyq atqarý júıesi meke­meleriniń janyndaǵy ambýla­to­rııalarǵa maman kelmeıdi. О́ıtkeni rejimdik mekeme bolǵandyqtan olar kún saıyn jumysqa kirip-shyqqanda qatań tekserýden ótedi, baılanys qural­da­ryn paıdalaný múmkindigi shekteledi. Onyń ústine bul jerdegi kontıngent aýyr, naýqastarmen jumys isteý ońaı emes. Munyń bári júıkege de salmaq túsirip, densaýlyqqa teris áser etetini túsinikti. Biraq osyǵan qaramastan túrme dárigerlerine eshqandaı jeńildik qarastyrylmaǵan. Eńbekaqysy da ádettegi dárigerdiń tabysymen birdeı. Sondyqtan túrme janyndaǵy medısınalyq mekemelerde maman dárigerler qyzmet etýge múldem qulyqsyz. Joǵarydaǵy másele­ler­di eskerip, bul saladaǵy mamandarǵa ústeme ótemaqy tólengeni, basqa da je­ńil­dikter qarastyrylǵany durys bolar edi, – deıdi dáriger.

Dáriger beker alańdamapty. 30 qańtar kúni Oraldaǵy №28 qaýipsizdigi barynsha joǵary mekemesinde oqys oqıǵa boldy. Sottalǵan adam feldsherdi balaǵattap, úsh qyzmetkerge qol jumsaǵan. Osy oqı­ǵadan keıin dárigerler mekemedegi qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýdi talap etti.

Batys Qazaqstan oblysy