Qansha ýaqyt jumys isteısiz?

Konstıtýsııanyń 24-ba­bynyń 1 já­ne 2-tarmaqtaryna sáıkes árkimniń qaýip­sizdik jáne gıgıena talaptaryna saı kele­tin eńbek jaǵdaılaryna, qandaı da bir kemsitýsiz eńbegi úshin syıaqyǵa, sondaı-aq ju­myssyzdyqtan áleýmettik qorǵalýǵa quqyǵy bar. Al Ha­lyq­aralyq eńbek uıymy 2006 jylǵy 15 maýsymdaǵy usy­nysynda múshe memleketter eńbek quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ulttyq saıasatty júr­gizýi kerek ekenin atap kórsetti.

Elimizdiń Eńbek kodeksinde árkim­niń jumys ýaqytynyń qalypty uzaqty­ǵyna, qandaı da bir kemsitýshilik pen máj­búrleýsiz eńbekke erkin keli­sýge quqy­ǵy bar ekendigi aı­tylǵan. Bul rette, jumys berý­shiniń eńbek qatynastary úderisterinde qyzmetkerdi kez kelgen sebeppen kemsitýge quqyǵy joq. Osylaısha, el Kons­tıtýsııasy men ózge de zań­namalyq aktiler adam qu­­qyq­taryn qorǵaý, eńbek qa­ty­nastary salasyndaǵy kem­si­týshilikti boldyrmaý qajet­tigin aıqyndaıdy.

Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, jumys ýaqytynyń qa­lypty uzaqtyǵy aptasyna 40 saǵatty quraıdy. Bul ret­­te, eńbek sharty qalypty ýa­­qyt úshin tólemmen ju­mys ýaqytynyń az uzaq­ty­ǵyn kózdeýi múmkin. Al keı adam­darǵa qysqartylǵan jumys ýaqyty belgilenedi. Máselen, 14 pen 16 jas aralyǵyndaǵy jetkinshekter aptasyna 24 saǵattan artyq jumys istemeýi kerek. Al 16 jastan 18 jasqa deıingi qyzmetkerlerdiki 36 saǵattan aspaıdy. Aýyr jáne zııandy jumystarmen aınalysatyn qyzmetkerler – 36, I jáne II toptaǵy múgedektigi bar qyzmetkerler de 36 saǵat­tan aspaıdy.

Qyzmetker men jumys be­rý­shi jazbasha kelisim jasasyp, 40 saǵattan aspaıtyn tolyq emes jumys ýaqytyn belgileı alady. Mundaı uzaqtyq jyl saıynǵy aqyly demalystyń uzaqtyǵyna, eńbek ótilin esepteýge jáne basqa quqyqtarǵa áser etpeıdi. 2023 jylǵy 1 maý­symnan bastap tórt kúndik, bes kúndik jáne alty kúndik jumys aptalaryn aýystyrýǵa múmkindik týdy. Mundaı júıemen, mysaly, bir apta ishinde azamat bes kúndik kes­temen, al ekinshisi tórt kúndik kestemen jumys isteı alady. Bul keste qyzmetkerdiń aryzy jáne jumys berýshiniń kelisimimen belgilenedi.

Ústeme jumys árbir qyz­metker úshin táýlik ishinde eki saǵattan, al aýyr jumystarda, eńbek jaǵdaılary zııandy jáne qaýipti jumystarda – bir saǵattan aspaýǵa tıis. Al mundaı jumystardyń jalpy uzaqtyǵy tórt kúndik, bes kún­dik jáne alty kúndik ju­mys aptasynda aıyna on eki saǵattan jáne jumys ýa­qy­ty­­nyń jıyntyq esebin bel­gi­leý kezinde jylyna júz jı­yr­ma saǵattan aspaýǵa tıis.

Memlekettik qyzm­etshi­lerdiń jumys ýaqyty da mem­­lekettik qyzmetshiniń qyz­­metine baılanysty erekshe­lik­terdi eskere otyryp, eńbek zań­namasymen retteledi. Má­se­­len, memlekettik qyzmet­shi­­ler úshin eki demalys kúni bar­ bes kúndik jumys aptasy belgilenedi. Bul ret­te, shu­ǵyl, aldyn ala kútpegen ju­­mys­­­tardy oryndaý úshin mem­le­kettik qyz­met­shiler eńbek zań­­­­­na­­masyna sáıkes, ıaǵnı qyz­met­­­­kerdiń kelisimimen úste­me jumysqa, demalys jáne mereke kún­deri jumysqa tartylýy múmkin.

Ústeme jumys istegen jaǵ­­daılarda memlekettik qyz­­metshige demalys kún­de­­ri (saǵattary) beriledi neme­­se ju­mys memlekettik qyzmet­shi­lerdiń eńbe­gine aqy tó­leý júıe­sine sáıkes óte­le­di. Alaı­da is júzinde aza­mat­­tar­dyń qu­qyq­­taryn qor­ǵaý­ǵa baǵyttalǵan eńbek zańna­masynyń belgilengen normala­ry óreskel buzylyp jatady. Basshy­lar memlekettik qyzmetshilerdi, jumys­shy­­l­ardy jumysta qalýǵa, ar­tyq jumys isteýge, demalys kúnderi jumysqa shyǵýǵa májbúr etedi.

Eńbek qatynastarynda ju­mys berý­shi basym tarap bolyp tabylatynyn na­zar­ǵa ala otyryp, bul teń­siz­dikti qyz­metshiniń, qyz­metkerdiń quqyqtary men bos­tandyqtaryna nuqsan keltire oty­ryp paıdalaný qaýpi bolady. Eń­bek salasyndaǵy aza­mattardyń kons­tı­týsııalyq quqyqtary men bostandyq­taryn qorǵaý maqsatynda artyq jumys isteýge májbúr bolǵan azamattardy kem­sitýshilikke qarsy qorǵaýdy zańnamalyq turǵydan beki­tý qajet. Azamattardy olar­dyń kelisiminsiz, tıisti buı­ryq­syz jáne tólemsiz ús­te­me jumystarǵa tartý táji­rı­besi azamattardyń demalys quqyqtaryn óreskel bu­zady jáne jumys berýshi­ler tarapynan túrli kemsi­tý­shilik teris paıdalaný múm­­kindigin týǵyzady. Sal­­da­ry­nan qyzmetkerler, mem­­leket­tik qyzmetshiler de­malý quqyǵynan aıyrylyp qana qoımaı, jumysta negiz­siz kidirispen baılanysty áleýmettik – otbasylyq, tur­mystyq máselelerge tap bolyp jatady.

Memlekettik qyzmetshi­lerdiń, qyzmet­kerlerdiń eńbek quqyqtaryn qorǵaý máselesi – ózekti, óıtkeni azamattardyń quqyqtaryn buzý qoǵamdaǵy áleýmettik shıelenisterge de ákep soǵady. Sondyqtan kelisim men tıisti tólemi bol­maǵan kezde artyq jumys isteıtin azamattardy qorǵaýda kemsitýshilikke qarsy normalardy zańnamalyq turǵydan bekitý qajet. Sondaı-aq eń­bek zańnamasyna eńbek qa­tynastary salasyndaǵy kem­­­­si­týshilik uǵymyn engi­zý mańyzdy. Munda kemsi­tý­­­shi­­­likke jol bermeý jó­nin­­degi negizgi konstı­tý­sııa­lyq ta­­laptardan bas­qa eń­bek qa­ty­nas­tary sheńbe­rinde quqyq­tar men bostan­dyq­tardyń kemsitilýin kórsetý qajet.

Jumys berýshiniń mem­le­ket­tik qyzmet­shige, qyz­metkerge ústeme jumys­ty oryn­daý, jumys kúni aıaq­tal­ǵannan keıin tıisti tó­lem­siz jáne eńbek zańna­ma­syn­da kózdelgen negizderge qaramastan jumys ornyn­da qalý týraly talaby bir sózben aıtqanda – májbúr­leý. Sondyqtan eńbek sala­syn­daǵy kemsitýshilikke jol bergeni úshin ákimshilik jaýap­kershilikti engizý múmkindigin qarastyrý qajet.

Qazirgi ýaqytta Adam qu­qyqtary jónindegi ulttyq or­talyq adam quqyqtary jáne zańnyń ústemdigi sala­syn­­daǵy is-qımyl jospa­ryn oryndaý aıasynda jurt­shylyqpen birlesip áıelder­ge, onyń ishinde eńbek qaty­nas­tary salasyndaǵy adam quqyqtaryna qatysty kemsi­tý­shilikti joıý jóninde zań­na­malyq túzetýlerdi pysyqtap jatyr.

Bolat BEIISOV,

Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń bólim meńgerýshisi