Soǵan qaraǵanda, bálkim, saǵynysh degen jas ulǵaıǵan saıyn eskirip, umytylmaı, kerisinshe, jańa bir kúshpen jańǵyryp, jan dúnıeńe erekshe bir jylylyq quıatyn alapat qajyr-qudiret, uly sezim bolsa kerek. Áıtpese seksenniń seńgirine shyqqan aqsaqal «Dúnıe kezegimen zyr aınalǵan, Taǵdyrdyń jazýyna shydaıdy adam, Jamylyp sary shekpenin saǵynyshtyń, Biz qaldyq ata jurtta shyr aınalǵan» dep jyrlar ma edi? Balalyq shaǵy qum ishinde, mal sońynda ótken Saǵyndyq aqsaqal shyǵarmashylyǵyn erekshe baǵalap, maqtanysh tutqan, kitaptaryn jastanyp oqyǵan zamandas-qurdasy, abyz jazýshy, oıshyl Ábish Kekilbaıuly «Biz tal shańyraqtyń astynda týyp, tal besikte jatqandardyń sońymyz... Áli kúnge ýyzdy saǵynamyz... Kóre salyp qýa jóneler qozyny saǵynamyz», degen eken (Jalpy, osy «Saǵynysh» degen sózdiń ózi ózge tilderge dál aýdarylyp, dál maǵynasyn bere almaýy da bir tylsym kúshti bildirse kerek).
Qydyr atam elýge, Zylıha apam qyryqqa qadam basqanda zaryǵyp, saǵynyp júrip jetken ulyna Saǵyndyq dep at bergen eken. Aldyndaǵy eki ápkesiniń esimi Ulbıke, Dámeli atanýy da osy úmit pen saǵynyshtyń izi shyǵar. Arada tórt jyl ótkende sońynan ergen inisine Jaqsylyq dep at qoıylyp, osynyń bárin Jaratqannyń, taǵdyrdyń erekshe syıyna, jomart jaqsylyǵyna joryǵan eken jaryqtyqtar. Sol kisiler saǵynyp kórgen perzentteriniń meıirine qana almady-aý, qoıshy aýylda qandaı mektep bolsyn, buǵanasy bekimeı jatyp ózge aýyl, qalada, aǵaıynnyń úıinde nemese ınternatta jatyp oqysa? Janymyzda qalyp mal baqsań da, aman júrseń jarar demedi, eki ulyn da kisi qolyna, syrtqa, ózge qalaǵa jiberse de oqytty. Odan ári Tashkent polıtehnıka ınstıtýtyna túsip, ınjener-energetık mamandyǵyn ıgerdi, Samarqanda, Shymkentte eńbek jolyn bastap, tájirıbe arttyryp, bilikti mamanǵa aınalyp, elge oralǵanda olar shaý tartyp qalǵan edi.
Mektepti de, ınstıtýtty da úzdik bitirgen jas mamanǵa úlken senim bildirilip, jańa ǵana iske qosylǵan jeti myńnan astam jumysshysy bar odaqtaǵy óndiris alybynyń biri – Shymkent fosfor zaýytyn elektrmen qamtamasyz etetin stansa basshylyǵy qyzmeti júkteldi, tez arada qala ortalyǵynan páter berildi. Biraq jas ınjener mansap qýǵan joq, úsh-tórt jyldan soń kindik qany tamǵan óńirdi elektr jelisine qosýdy aldyna úlken maqsat etip qoıyp ári kári ata-anasynyń jaǵdaıyn oılap, týǵan jerine oraldy.
Búkil jabdyqtar jetkizilip, qýatty podstansııa salynǵanmen, Qyzylqum (Otyrar) óńiri áli kúnge deıin tutas elektr jelisine qosyla almaı otyr edi. Sebep – osy iske basshylyq jasaıtyn bilikti maman tapshy. Sonaý 30-jyldary tuńǵysh aýatkom tóraǵasy Dúısenbaı Altynbekovtiń pármenimen Arys ózeninen salynǵan GES-ten tok alyp, shalǵaı aýyldar áli kúnge deıin dızeldi generatordy saǵatpen paıdalanyp otyrǵany qabyrǵasyna batatyn edi. Bul jaǵdaıdy ustazy – búkil aımaqqa elektr taratatyn Shymkent elektr jelileri mekemesiniń basshysy A.S.Tonkoshkýrovtan estigen saıyn kóńili qulazyp qalatyn. Aqyry namysy jiger berip, táýekelge bel býdy. Sóıtip, oblys ortalyǵyndaǵy jaıly páterin, alyp zaýyttaǵy jalaqysy joǵary jaýapty qyzmetin tapsyryp, týǵan jerine oraldy. Bir sheti Qarataý silemderine, bir sheti Qyzylqumǵa deıin sozylyp jatqan úlken aýdandy tolyq elektrlendirý ońaı sharýa emes-tuǵyn. Materıaldyq-tehnıkalyq baza jasaý, bilikti mamandar tartý, olardy úıretý, qaıta daıarlaý, kún-tún demeı qum men dala kezip, baǵana ornatyp, sym tartý – ony ortaq jelige qosý, sóıtip, árbir jerlesiniń úıinde sham sónbeýin qamtamasyz etý qasıetti boryshy men mindeti bolatyn. Jerlesteri keıinnen Dúısenbaı Altynbekov kanal qazdyryp, óńirge sý men tirshilik ákelse, Saǵyndyq Qydyr sym tartyp, ár úıge jaılylyq pen jaryq ákeldi dep aıtyp júrgeni sondyqtan.
Onymen Tashkent polıtehnıka ınstıtýtynda birge oqyp, birge júrgen dostary birtindep, satylap ósip, oblystyq, respýblıkalyq deńgeıde iri basshylyq qyzmetterge qol jetkizdi, jataqhanada bir bólmede turǵan dosy respýblıkalyq Memlekettik josparlaý komıtetin, keıinnen oblys basqardy, mınıstr boldy. Olar dosynyń bilim-biligi, múmkindigi, qarym-qabiletine qaraı qanshama ret laýazymdy, jaýapty qyzmetter usynsa da, kindik qany tamǵan jerden ózge jaqqa qarys qadam basqan joq.
Kindik qany tamǵan jer degennen shyǵady, osy oraıda Saǵyndyq Qydyr qurmet tutqan qaıyn aǵasy, Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ǵafý Qaıyrbekovtiń myna bir: «...Jalǵyz qazyq – myna jurt, Men dúnıege týǵan jer. Jalǵyz tutam shýda jip, Kindigimdi býǵan jer. Týǵan jermen baılaǵan, Ketpesteı ǵyp kindikten, Bar ma eken dep oılanam, Myqty nárse sol jipten» degen órnekti óleń joldary taǵdyr-talaıyn týǵan topyraǵynan bólek qaraı almaıtyn Saǵyndyq Qydyr sııaqty perzentterge arnalǵandaı kórinedi.
Sháýildirdegi elektr jelileri mekemesiniń tizginin ustap, aýdannyń tuńǵysh energetıgi retinde shalǵaı aýyldar men qoıshynyń qoralaryna deıin jaryq tartylýyna úles qosty, sońyra on shaqty jyl aýdan ortalyǵyndaǵy eń iri mekeme – avtokólik kásipornyn basqaryp, keıinnen zaman talabyna saı jekeshelendirý sharasy júrdi. Úlken mekeme múlkiniń qyzmetker-úleskerler arasynda aıǵaı-shýsyz, ádiletti bólinýi de týrashyldyq pen yjdaǵattylyqty qajet etetin. Zeınetke shyqqan soń da ol kisi úıde baıyz taýyp otyrǵan joq. Qashan da elden buryn erte turyp, aýlany ózi tazartyp, nemerelerine tapsyrma berip, kókóniske sý salyp júretin. Mamandyǵy ınjener-energetık bolǵanmen, qoıshynyń balasy emes pe, Syrdyń boıyndaǵy toǵaı janynan qora-qopsy saldy, sharýa qojalyǵyn ashyp, fermer atanyp, biraz mal órbitti. Biraz jasqa jumys berdi, shapaǵaty tıdi. Ári bul bala kezindegi qımas sátterin kóz aldyna keltiretin kóńiline jaqyn kásip bolsa kerek... «Zeınetke shyqqan soń turmysy jaıly qalaǵa kóshińiz» degen aǵaıyn-týystyń, balalarynyń usynysyna qulaq asqan joq. «Ata-babanyń qara shańyraǵy qaraýsyz qalmaý kerek, qazaq aýyldan kindik úzbeýge tıis», dedi. Sodan týǵan jeriniń jádigerlerin jınady, shejiresin hattady, aınalasyndaǵy tolǵandyrǵan taǵdyrly adamdar, oqıǵalar týraly oılaryn qaǵazǵa túsirdi. Kórkem shyǵarmalary men óńir tarıhyna, tasada qalǵan tulǵalarǵa qatysty zertteýlerin aragidik merzimdi basylymdarǵa jarııalap otyrdy.
О́mir boıy uqyptap, ózi jazyp, qaǵazǵa muqııat túsirip otyrǵan áńgime, esse, estelikteri men týǵan jer, ólke tarıhyna, shejiresine qatysty jazbalaryn jınaqtap, kitap shyǵaraıyq degen uldarynyń usynysyna jasy seksennen asqansha qulaq salǵan joq. Tek bertinde ǵana «О́mir ótkelderi», «Asýlar» degen eki kitaby jaryq kórdi. Úshinshi kitabyn kórý násip bolmady.
Atasy dúnıeden ótken soń áleýmettik jelide jazba qaldyrǵan eń kenje kelini jýrnalıst Quralaı Kópesova bylaı degen eken: «Eki kitabynyń da eń alǵashqy sózinen bastap sońǵy sóılemine deıin ózim terdim, bir áńgimesinde bir keıipkerimen qosylyp jylasam, bir keıipkerimen qosa qııaldandym, qýandym. Atam mahabbatty, sulýlyqty, saǵynyshty jyrlaıdy. Jipke oratyla gúldep ósip turǵan shyrmaýyqqa qaı jerge deıin barar eken dep qyzyǵa qaraıdy. Úıdiń janyndaǵy ashana buǵatyna uıa salǵan qarlyǵash balapandaryn túletip ushyp ketkenshe eskirgen ǵımaratty buzǵyzbady».
Ǵumyrynyń jalaýly sátterin ótkizgen Otyrar aýdanynyń ortalyǵy – Sháýildirdegi úlken meıramhanada Saǵyndyq qarııanyń qyryq kúndik asyn ótkizgende, ishke qalaı kirgeni belgisiz, bir qarlyǵash zaldy aınalyp uzaq ushty. Áldekimdi izdep júrgendeı. Bálkim, bul aqsaqal buzǵyzbaǵan baıaǵy eski ashana ǵımaratynda qanaty qataıǵan qarlyǵash pa eken, kim bilsin? Sol sátte ol kisiniń rýhy osy ózi talaı saltanatty sharanyń tórinde otyrǵan tanys zaldyń ústinde qalyqtap ushyp júrgen bolsa, kóktemgi qustardy ańsaǵan zamandas-qurdasy Qajytaı Ilııasulynyń ólmes shýmaqtaryn, aspandaǵy qat-qabat tolqyndardyń arasynan emis-emis estidi me eken, kim bilsin: «Syńsyǵan tyrnanyń, Tyńdadym syrly ánin. Qozǵady-aý qońyraýlatyp, Janymnyń yrǵaǵyn. Ańyrdym aspanǵa, Jas toly janarym, Saǵynysh eńseni basqanda...».
Keńes dáýiriniń únemi tolastamaıtyn, úlken naýqanǵa aınalatyn qym-qýyt, qaýyrt bolatyn jaýapty jumysyn bir sátke doǵaryp, alystan jaqyn-juraǵat nemese áriptesteri, balalarynyń dostary kelse, mindetti túrde kóne Otyrar qala jurtynyń ornyna, Arystanbab kesenesine aparyp, ózi ári gıd, ári shejireshi-tarıhshy, zertteýshi bolyp, alyp tóbeni aralap kórsetip, qyzyqty ańyz-áńgimelerin aıtýdan esh jalyqqan emes. Osydan ózi bir erekshe kúsh-qýat, shabyt alatyn.
Qyzmette otyrǵan kezde aýdanda ashylǵan mýzeılerge jádigerler jınaýǵa kólik bólip, ózi de jádiger tapsyryp, kóp kómek kórsetti. Qaıda júrse de, kitabyn qolynan tastaǵan emes. Úıin de kitapqa toltyrdy. Merzimdi basylymdardyń barlyǵyn úıine jazdyryp alatyn. Aıbarly aqyndar – Áselhan Qalybekova, Qanybek Sarybaevpen dos boldy. Kezinde Qaraqońyr aýylynda zaıyby Tazagúldiń úıimen kórshi bolǵan ataqty sazger – Shámshi shańyraǵyna jıi soǵyp turatyn, mandolına tartatyn. Álem jáne keńes ádebıetiniń jaýharlarymen sýsyndady. Uly saǵynyshty jyrlap ótken aqberen aqyn Tólegen Aıbergenov óleńderin dombyraǵa qosyp aıtatyn, zamannyń zańǵar jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovty pir tutyp ótti, tuńǵysh nemeresine sonyń esimin qoıdy. Odan keıingi nemeresin Manas dep atady. Shahmatty ómir boıy serik etti, Astanaǵa kelgende Nazarbaev mektebinde oqıtyn, erjetip qalǵan shóberesi Edigemen ádetine basyp eki fıgýrasyn alyp tastap oınap, utylsa kádimgideı ashýlanyp qalatyn.
О́ziniń pikirin, oı-paıymyn jasyrý nemese jaǵdaıǵa qaraı qubyltý ol kisige tán emes edi. Únemi týra júrdi, týrasyn aıtty. Úlken laýazymdy kisiler elge kelse, orynsyz madaq aıtyp, bata beretin qarııalar qataryna qosylmaǵany da sondyqtan shyǵar. Týǵan jeri – kóne Otyrardyń qurmetti azamaty atanǵanyn maqtanysh tutatyn. Ǵumyr boıy eren eńbek úlgisin kórsetip, úlken kásiporyn, mekemeler basqaryp, jetistikterge jetkeni úshin keýdesine taqqany jalǵyz ǵana memlekettik marapat «Eren eńbegi úshin» dep atalady. «Osydan artyǵy kerek emes», deıtin.
«Shyndyq – qasıetti uǵym, al uıat – adamdy jamandyqtan qorǵaıtyn perishte» dep támsilderiniń birinde ózi jazǵandaı, ol kisi «týra bol, taza júr, eshkimge qııanat jasama» degen qaǵıdamen ómir súrdi. Tirshilik kúıbeńderi men maqtaý-madaq jıi aıtylatyn jıyndardy emes, óleń-jyr oqylatyn basqosýlardy jany súıetin, aýdandaǵy shyǵarmashyl jastardyń qamqorshysyna aınalǵany sodan bolar.
Aınalasyndaǵy qaýymnyń jan dúnıesine úńilip, syryn tyńdap, qajetsinse keńesin aıtatyn, kómegin usynatyn. Balamen balasha, danamen danasha sóılesetin edi, janazasynda kisi qarasy qalyń bolýy da sodan shyǵar. Asqar taýymyz qulaǵandaı áser etken sol bir qaraly kúnderde Qydyr áýletiniń qaıǵysyn bólisken barsha janashyr qaýymǵa, áriptesterge, kóńil aıtý jedelhatyn joldaǵan Memleket basshysyna, Memlekettik keńesshige, óńir jáne shaharlar basshylyǵyna Alla razy bolsyn!
«Sozylady qońyr dala, qońyr túz, Qońyr kúıdi keshýdemiz qazir biz. Ákem jatyr Qońyrtóbe basynda, Anam sonda, aǵaıynnyń qasynda» dep keýdesin saǵynysh sheri kernegen, aýyryp-syrqamasa da, úzilerden apta buryn ǵana kúndeligine «Aldym – saǵym, artym – saǵynysh» dep saǵynysh eńsesin ezip jazba qaldyrǵan Saǵyndyq aqsaqal kindik qany tamǵan Aqtóbe aýylynyń janyndaǵy babalar qorymy – Qońyrtóbe etegine, qaýyshýǵa saǵynyp jetken atalary, ákesi men anasynyń janyna, kenish mekenine jaıǵasty. Munda typ-tynysh, tek qustar shýlap, saǵynysh sazyn salady...
Erkin QYDYR
